Skip to main content

Full text of "Herbarium amboinense : plurimas conplectens arbores, frutices, herbas, plantas terrestres & aquaticas, quae in Amboina et adjacentibus reperiuntur insulis adcuratissime descriptas iuxta earum formas, cum diuersis denominationibus cultura, usu, ac virtutibus, quod & insuper exhibet varia insectorum animaliumque genera, plurima cum naturalibus eorum figuris depicta / omnia magno labore ac studio multos per annos conlegit, & duodecim libris belgice conscripsit Georg. Everhard Rumphius ... ; nunc primum in lucem edidit, & in latinum sermonem vertit Joannes Burmannus ... qui varia adjecit synonyma, suasque observationes pars prima [-sexta]."

See other formats


J 



^ 



« 



\ 






4N 



i 



% 



w 












# 




K 




U 







O 




K 





DAT 





i 



% 







H 







N 



G 



*. 



♦ 





N 



D 




M 






T 





K 




N D 




» 



# 



Boomen 



> 



Heefters 



i 



Kruiden , Land- en Water-Planten 



> 






M 




N 




N 




M 




O 




N 




• J 



> 



E N DE 




M 




E 




G E N D E 



£ 




LAN 





N 



VI N D 



« 



9 



Na haare gedaante, vcrfcheide benamingen , aanqueking, en gebruik 

MITSGADERSVAN 

EENIGE INSECTEt^ E N G E D fER T E N S, 



V 



«• 



\ 



Voor *t meefle deel met de Figuren daar toe behoorende $ 

Allen met veel moelte en vkit in veele jaaren vergadert 



J 



en 



hefchreven in twaalf hoeken 



i 



D 



O 



O 




/ 



GEORGIUS EVERHARDUS RUMPHIUS 

1 

Med. Dodl. van Hanau^Oud Koopman en Raadsperfoon in Ambomaj mitsgaders ondcr 



i 



P 



I 



-X 



de naam van Plinius Indicus , Lid van de lUiiftre Academia Naturae Curio forum 



y 



in 't Duitfche en Roomfche Ryk opgcrigt* 



# 



/ ■ 



Nagezieti en uitgegeven door 




O 



V 





N 








M 




N N 





af 



r 
™ F ' 

Med. DoB, en Botanices Profejfor in den Hortus Medicus te Amjlerdam , Medelidt 
van ^^^ Keyzerlyke Queekschool der onderzoekers van de Natuurkunde ; 

■ 

Die daar verfcheide Benamingenj en zyne Aaiimerkingen heeft bygcvoegt. 

D 













» ' 



\ 



# 



r 



».^ 



rf^M5r£iiD^M, By Francois Changuion, jANCxTtJFPE, Hermanus Uytwerf 



y 



\ 



ln*sHJGE, 



By PiETER GossE , Jan Neaulme , Adriaan Moetjeijs y Antony van Dolx, 



Tc UTRECHT, . By Steven Neaulme. 



m 



M. DCC XL I; 



^ 



m 



.0 



( 



I - 













u 



M 



-;1 K y i^ 



f - 



RSr 




\ 

/ 



"-p'fi 



-* Si * 



\ 






. ' 



'V; 

















Plurimas conplectens Arbores , Frutices 

& aquaticas 



5 



Herbas 



3 



Plantas terreftres 



5 



ou 






N 




M 




O 




N 




y 



ET ADJACENTIBUS REPERIUNTUR INSULIS 



X 



' w 

Adcuratiffime defcriptas juxta earum fdrmas , cum diverfis denominationibus 



J 



cultura 



3 



ufii 



3 



acivirtutibus. 



Quod ^ infuper exhibct 

* 

VARIA INSECTORUM ANIMALIUMQUE GENERA, 

tlurim^ cum naturalibus eorum figuris depida. 

Omnia magno labore ac ftudio multos per annos conlegltj 

/ . SC duodecitn libfis Belgice confcripfit 

EVERHARD. RUMPHIUS 




f 



jj/^^. DoCl. Hanavenfis , Mercator S 



3 



g^ m Amboina Conftil , nomine 



P LI Nil IND iCI celeber^ 6? Inlujlris Societatis Academiaa 

Naturae Curioforum Germaniae Membrum.. 

J 

& in Latinum fermonem vertit 



Nunc primum in lucem edidit 







N 






U 




M 






U 




. f 



> 



MED DOCT. ET IN HORTO MEDICO AMSTELAEDAKIENSI PROFESSOR BOTA 

NICUS, ACADEMIAE CAESAREAE NATURAE CURIQSORUM SOCIUS;. 

Qui varia adjecit Synonyma , fuafque Obfervationes, 




t 



> 




\ 



W^-; 



AMSTELEDAMI, 




Apud Franciscum ChanguioNj Joannem CatuffEj^ 



Hermannum Uytwerf. 



HAGM COMITISy 




ULTRJJECTI, 



Apud Petrum Gosse, Joannem Neaulme, AdrianujI 

MOETJENS, AntONIUM VAN DoLE. 

Apud Stephanom Neacime. 

m DCC. XLL 



n 



\ 



i..-. 



i 



NOBILIBUS , MAGNANIMIS , AM 

PLISSIMIS, STRENUIS, AC PRU. 
DENTISSIMIS VIRIS, D. D. 



EDELE , ERNTFESTE , GROOT-AGTBARE 
MANHAFTE , WEL - WYSE , VOORSIE- 

NIGE HEEREN , DE HEEREN 



3 



SOCIETATIS INDICT BE WINTHEBBE REN 









- 

Orientalis in Belgio consti- 
tutae, moderatoribus* 



D E R 




EOCfROYEtRDE Ne&ERLANDSE 




/ 



Co 



MPAGNIE VAN Oost4nDi\. 



POTENTISSIMI 



« -. 



HOOG GEBIEDENDE HEERElSt 




Bfer 



o 




J 



vi 



NobilifTimi 



> 



nos 





primitias naturalium meorum 
ftudiomm , uti ante aliquot an- 
"ummis haruni regibniim Guber- 
bus tradidi , 3c conmifi prima 




- r 

Kkom alhier JJEdelheden 



s 



Wofe 



V 



r 



de eerjlel'mgen van myne natuurkun" 

dtgefludien^ gelyk tkvoor eemge jaren 

aan de Regeringe dezer Ian den overge-* 

lever i • hehbe * de eerjlel'mgen van myne 



politicarum me torn lucubracio- poUtique heztgheden , namenthk de Am 



liitm , Amhomenfem nertipe Hifioriam 
quae narrationem continebat rerum me 



quae 



accr 



ditatione veftra dignarum , 

derunt, poftquam Provincia Amboinen- V^^ U Edelhedem loff either eger^^^^^ 



HisTORiE, behelfende een verhaal 
van de meefte aanmerkem waardige voor-* 
vallen , zedert de Frov'tntte Amb 




am 



jeda 




dab 



veft 



pe 




rum 



tub- Jlaan heeft : dog aangezkn het zelve 
Qiium^autem illud opus crede-^^^^^^^^^^^^/^ wlerd-meer te firekken 

tot narigty en fpeculattevoordelVegeer' 



batur potius fpedare ad politicum 

rie pertinere mag 




5c_ 





ad 



feftores harum 



4 4 



ders dezer I an den y dan tot vermaak 



't 




gionum 



y 



oble6tamento Ledloris 



quani in- ^^j^ Lezer , gel<yk ik zelfs bekennen moet 



I 



*.^ 



> 



1 





uo 




9 



het zelve bmnen de muren 



lubentet confiteor, hinc illud in fcri 



de 



■ Batavffche en Ambomfe Secretar^en be^ 
mis fecretorum ^2X.z^\^^ be ktiho^^^ 

occliifum confervatur: Contra yero hie my ns jiorde els y magvoor eenydersoogen 



-. 4 



liber 



y 



p 



> 



ante omnium oculos' komen ^ dewyl het handelt van zodani 
verfari libe/e poteft , dum de talibus ^^ yc^^/)/^^;/ , die Godt door de ^^*^^^^^ 




turae 



& 




ju^quas Deus pet vim na 




aaH alle tnenfchen vertoont, De 



A 



am omnibus f^iotidk ohhtt^ fjoge Regeringe defer landenyinzonderheh 
onfpiciendas praebet. Summi India- de vyf jongfie Heereh Gouverneurs van 



rum ac praefertim quinque ultimi Am- Ar/ibotna, m^ne gewefeneHeerenQebie 
boinae Gubernatores fupremi mei Domi- dersy d'E.Heeren. Jacob Cops, Antho 



liius 




• 



Nobiliflimi, Jacobu^ Copfms ((:\]\CQt 
Anthonius Hurtiusj Robert us de Vicq y Padbrugg 



Robbert de Vicq , Robbert 

den tegenwoordige Dirk 
Robertus Padbrugge , dc qui nunc in- AtWsiZSyhebben fucce^vehk geoordeelt. 



peril/ habenas tenet Didericus de Haasy di 



omnes unanimi 



fenfu judicarunt com 



public9 aliquid bon 





mod 

meis latere operibus , ac proinde generofo mandeert het zelve te 



het gemene befl nog iets goeds' 

fteekt ^ en dierhalveny nit een 

IS m genereufe drift yniet alle en my gerecom* 




Itoy 



y 



maar 



animo n^ihi non modo flimulos addide- ^ook mildelyk de nodige behulp-rniddelen 
runt, ut ad umbilicum illud perducerem , daar toe verfchaft: zonder dewelke my 
fed lubenter quoque & liberaliter necefla- hy deze ongelegentheden , en het iwintig 
ria fubpeditarunt auxilia , fine quibus in jarig miffen van myn gezigt , onmogelyk 
hoc caeciratis meae inforcunio & calami- zonae geweefl zyn iets daar van te per- 
rate , quacum mihi per viginti jam annos fe5l 



Ik heb het 




u6landum fuit , illud perpol 



; 



&fi 



u- fchuldig 




\an van myn 



geagt y dit gehele Werk U 



■-. 



pre 



■■i*' 



) 



* * 



Edel- 



> 



'^ 



\ 



'' s 



/ 



f^ 



i 



D 




D 






-V 





-4» # 



O 




premam ei manum inponere non potuif- EJelhedens onderdanlg op tedr agenda 
fern. Hinc officii mei effe ratus fura totum z^ndegemaah m UEdelhedem d'tenjly en 



hoc opus debito cum obfequiovobisjViri liberale handre^kinge ^ In de led'tg 

mme publkque hediminge 



Nobiiiffimi , ded 



quum a me 



md^ 



ten 



fedum fit prolixa auxiliorum veftromm U Edelhedens met een gunjiig oog het 
opera horis fiibfeci vis ,& a publico mune- zelve geVteven te doorbladereny of^ door 



r 



Si itaque faventibus oculis illud hogere bezlgheden belet 



ynde 



perluftrare , vel majoribus occupati neg 



zulks 

door andere te laten doen , heel ik my 




u 




ut puto , 
cem pro 



fe 



alii demandare velitis , dignum, in , U Edelhedens zullen het zelve waar 
febitur,quodinpublicamlu- dtg agten door de Druk-pers aan V Itg 



typis defcribatur, dum te doen komen ^dewyl het y myns gedag 



fenrentia mea illud praeftare poterit tens , zodanlgen dienji kan 




conlmodum,' quale in fiibfequente prae- ^n 

fatibne membratum' eft 



de 



als 

Igende Voorreden aangewezen 



wert 




Totum verb opus in duodecim di- Het gehele Werk 



twaalf hoeken 



um 



eft lib 



ros,quaeque iis continean- verdeelt^welkerstnhoud'mgemeldeVc 



tur, eadem docet praefatio ; illorum ve- reden te 



> 



pi 



prioires torribs vobis transmitto, dum dig alleenlyk de 



waar van tk teo-enwoor-^ 

O 

zes eer fie hoeken U EdeU 



vere 



lie 



> 



praefenti nondum abfbl- hedens toefende , dewyl ik Vr niet meer 

dit maal-i heb konnen klaar krygeh 



> 



atque ob ingravefcentem 






feneftutem diutius intra privatos lares en egter wegens myn aangroeyenden 
premere hunc abfolutum operis prodro- derdom het werk niet langer onder my 

ui, ut faltem dimidia^ durfhouden^ op dat '*er ten minften de 



» 



mum 



aufiis 




t- 



ejus pars ab interitu vindicetur, fi quid helftte regt kbrnCy als mj ietsmenfch 
humani forte mihi accideret, promit- hyks overquam , belovende myn'bejl te 



peram 



me navaturum 



> 



u t fup 



zullen doen^ dat de rejlerende , in toe 



fiites hujus Herbarii Libros fubfeq 



^y 



komende jaar of j 



y 



vel proxime advenientibns annis con- men 



y 



de fig 



insgelyks overko 



y 



dte in de 



fummare adnitar , &quam' primumame eerfle boekennogontbreken y dewelke men 
fieri poffit, vobis transmitti curem cum gevoeglyk 

reliquis figuris , quae in fex prioribus de- den 



igter 




malkander kan hih 

^ ^^^ ^^^ ^^^ &^^^ g^^inge 
fiderantur libris, utfimui poft illos poni luifter van U Edelhedens firekken zal 





y 



Sc exhiberi poffint. Arbitror autem vo- indien zodanige fchriften onder devleu 

, non parvo fore gelen en befcherming van U Edelhedt 




Viri NobiliiTimi 
decori , * fi talia fcripta fiib veftris aufp 



den dag quameny als werdende daar 
ciis ag piatrocinio in lucem emittantur, door aan de werelt openbaar ^ datUE 
quum per ilia omnibus conftet 



curam 



delhede 



z orge niet alleen Jirekt yOm'*t 
veftram non tantum fefe extendere ad l^aderlandt met profytelyke Coopman- 
patriam lueulentis mercaturis ditandam, fchappen te verryken^ maar ook om al- 



• 



fed etiam ad honefta promo venda ftu- derhande eerlyke fiudien te hevord^ 



dia , ac quidem 
deflfe . p 



o 




ufii 



quae publico pro- inzonderheit zodanige , die tot gem 



a 



gand 



i & bono , uti jam dienji konnen firekken , gelyk alrede dot 

het bekofi, 



bis fadtum eft in fiimtibus ero- V Edelhedens getoont 



elegantijQfimum & magnificen 



^ 



dat h eerlyke Werk door den E 



(fimum illud opus cura NobililTimi Viri ^^^^^ Heer Hendrik van Rhede voortge 
Henrici van RheeWe in dias luminis au- bragt. 



produ6lum 



Sr 



vobis ita vifiim fuerit hoc 



meum opus a corre(5lore quodam 



Indien U Edelhedens r/iogten goet 



minari 



y 



inqueillo obfervab 



non 



Ila 



den y dit myn Werk doo 
revifeur te laten overzien 




y 



xprejfen 
daar in 

gevon^ 



\ 



V. 



1 



\ . 



I 



\ 



J 






r i 



-&' 



o 




■ 

D 







A 



- » 



nulla cJeficcre , five quod ad defcripcio- gevonden wierden eemge dmg^n u man* 
nem, five quod ad figuras adtinet, ex- auereuy V s-y aan hefchnvrnQen^ of £- 



queren 



y aan befchryvingen , of fi- 



V . 



ceptis illis, quae adfinem adnotata funt, guren^ behalven die gene^ dewelke aan 
vel alii quidam occurrerent errores, qui ^t e'mde dezeswerks aangetekent Jlaan y i 
contra fentenciam meam ac propofimm eenige andere mhftellmgen ^dewelke te 
forte inrepferunt; fupplici prece yos ro- gen mynvoornemen daar in mogten (re- 




gatos yelim 



y 



ut ilia 



"> 



fieri polTit , mecum communicentur , ut 



quam primu^m id Jlopen zyn i zo verzoeke 



y 



dat 



da 




ar van mogte onderregt werden 



fyts 
op 



■-- 



quam diu fiiperftes fim , ea fubplere vel dat ik dezelve , gedurende myn leven^ 
corrigere valeam. nog vervullen en verheteren mag, 

kiterea Omnipotentem precor Deum, Onderttiffchen hid" ik den God alle 



\ 



s 



ut vobis, Viri Nobilifllmi , fideliffimis hey Is ^ dat hy U Edelhedens ^ ah getrom 



y 



\ 



re(5toribus 6c moderatoribus inluftriffi' we gezaghehbers en heftier ders der hoog 
mae veftrae Societatis magis magisque fua wigtige zaken van een zulk doorlugtige 
largiatur bona , negotiis veftris adfpiret , Maatfchappy , meer en meer met zege 
commerciorumque progreffus adjuvet in ningen en voortgang van hare commer 
amplis hifce lateque patentibus regioni- cie in deze wyd uitgeflrekte landen ge 
bus 

in omnibus veftris confiliis, quae pro- hedens hegunjiige met wysheh in uwe 
Ipere c^dant, fuperentque. omnia, quae raadjlagen , met geluk in de uitvoerin- 
veftrae (apientiflimae gubernationi refi- g^^ > en het te boven komen van alles , 
ftere vel obefTe poffent , ad falutem omr het gene U Edelhede^s wyze direBie 
nium veftrorum .confortium, & ad pa- zoude^ mogen tegenjlaahy tot welvaart 
triae noftrae decus 6c perennitatetn > ve- van, alle de leden yten goeden onzesf^a* 



Nk 



vobisque porro faufto adfit omine lieve te begenadigen , dat hy U Edel 




-■I 



-^^ 



fubditorum incolumitatem , derlandiy en tot opkonjing van alle , die 

de eer Webb en , of genieten van U EdeU 
hedens: te dienen.. Dit'is de gedurige 

wenfch van U Edelhedens onderdanigen 

euverpligten dienaciKy 



Hiec ex animl fententia precatur 



V ■ 

L 

Was geteekent 



Nominum veftronim devotiffimns 
& officiofidimus cultor perpetuus 



G. E. Ru 



lag 



y 



het hoven 



ife 



fiaande eygenhandig gejleldt door 



RUMPHIUS 



RUMPHIUS 



AmhoincB ex Cajlello Pl&oria , vi- 

gejimo Septembris Anni MD CXC^ 

medio Sexagejtmo tertio <jeta- 

tis anno. 



L 

Op Amboina aan't Cafleel Viftoria, 
den 20. September 1690. mid- 
den in 't 63. jaar myns 

oudcrdoms- 



^K 



; 



i 




s 



/ 






AE 



** 



2 



VOOR 



I 



\ 



\ 



V 



\ 



w 




/ 



« 



% A 



,7> 





AE 





T 




O. 




O 



O 






D 



B 1 



ft ^ 



LECTORI 



S. 



AAN DEN LESER. 



^ 




N iterum aliquid novi, L. B. difcendi Cupidi 
ne, &amore fcribendi produ£lum , quo aequ< 
bonae ac malae in lucem proferuntur res, & 



XJL 



L weder ixiat nieum , bemlnde Lexer , door de 
weetgierighe'it en fchryf-luji voortgebragt , waar 
door zo lael goede, ah quade dingen voor den 



proferentur porro, quam diu fuperilites eruntmor- dag komen, en niet ophouden zullen, zo lang 



Inter alia vero laude dignae funt tales exfef- fchen zyn 



quae inflituuntur & adhibentur ad fum 
mi Numinis opificia inveftiganda , quae Creator 
noluit intentata nee explorata efle. Hoc aperte 



gen, ate men 
te onderzoeken 



pry s waar dig ds oeffm 
bejleed em de we r ken Gods in de ni$U 

de Schepper niet wil , dat 



teftatur fapiens Ecclefiajles Salomon cap 



efle. Hoc aperte zogt en onbefchouwt liggen blyven : dit getuigt klaarlyk 




3. den wyzen Prediker Salrmon Cap 



3. zeg 



ubi dicit, difficiles hafce occupationes Deum ho- gende, dat deze moeyelyke bezigbeden God de mehfch 
minibus fuifle lareitum . ut in iis continuo ftfe PCffcuen beeft , nmhanr Unnr in t/> hfhnnm^rfin-.. ^/,t i 



continuo Me gegeven beeft, om baar daar in te behmmeren i- dat 



exerceant , ac labores fuos conlocent , licet multis om baar geftadig in 't werk te houden , al zoude bet 



conftent vigiliis, & follicita peragantur 
Creatore itaque nofbo pet naturae geniuni hoc 



A hdoft-breken , en zorge moeten toegaan. Het is ons dan 

Scbepper opgelegt door de geefi der 



tes 



jufTa quafi vi coafti exfeq 



bis inpofituni efl j cujus nutui atque arbitrio luben- welk gezag en bejliering de menfchen met lujl gehoorza 

fubjicimus , quum plerumque hominum fnen , daar men anders de bevelen der menfchen gemee- 

elyk door dwang moet nakomen, 
^ Ik prefentere U E. dan wat nieuw's , geen monjler 
it de wildernijjen van Jfrica gebaalt , rnaar een vcr- 
kelyke , en niet te min nutte Hi/lorie , of befcbryving 



Ob 



igitur vobis , L. B. aliquid 



monftrum , ui dicitur , ex Africae defertis 



folitudinibus produft 



fed jucundam 



fimul 



lem hifloriam & defcripticnem vegetabilium , van 



jeugdig Aard-gewas , dat men in deze uiterfi< 



<3uae iaete virentia mihi in extremo hocce mundi werelts-hoek befchouwen mag, en tot nog 

quafi angulo obrervataacdete(5la,&Europaeorum Europianen onbekent is, , '«* 

noflrorum plurimis haftenus fuere incognita 

Liber fimpl* 
commendat infcrip 



Her bar ii Amboinenfis fe Het draagt de naam van een Amboinfche Kruyd 



quum 



maenam 



boek 



fe^Q ipfe fovcat opiriionem ; fed hunc titulum 



om dat bet 



zig zelf 



len beeft ; dog met dien verflande , dat 



gering gevoe 



givelini, quod tales exhibeat plantas , quae danige aard-gewajfen , die men niet alleen in i 



't 



t 



Amboina, ejusve infulis 
tur , fed quae pra3terea in adjacentibus Moluccis 
Banda , aliisque ufque in ipfam Javam maxima ei 
parte occurrunt. Opus igitur hoc noflrum infcri 
bitur Amboincnfe , quum in Amboina fit exaratum b^chreven 
atque confcriptum, eademque forma & fpecie obfert 
plantas , qua fe in Amboina quaerentibus exhibent 



]fe Eyianden kan beoog 



die ook in de omleg 



Moluccas , Banda , en andere , tot J. 
flen deel mede te vinden zyn, Het werk beeft 



zig dan Jmboins bynenaamt , om dat 



is , na zodanige gedaante , als de pi 



dragen 



Diffiteri autem non polTum , plurima ante me ab Ik kan niet ontkennen dat 



u6loribus in lucem jam emifla fuifle fcrip 
quae ex profeflb de planus agant Indicis , quinimo 
ante centum annos a Portugallis jam confcrip 



ede voor my velefcbrif-^ 



ligt gekomen , die van de Indifche gewajft 
' wel voor bondert jaren door de Fortuge 
ottlangs door geleerde mannen van de Nederland 



aanmatigen 



funt, &nuper a variis in Belgio viris eruditis Qyis-fe natie: dog ik moet viy die 
dem argumenti libri produfti : hanc tamen mihi in 't befcbryven der plaraen i 
Sloriam vindicare pofllim , primum me fuifle , qui gebrokenbeb ,vermids de voripe^Amb7urfn7Mik 



dat ik 



deze geweflen het ys 



/ 



defcriptione plantarum , quae in his proveniunt 

aperuerim & detexe 
occupati fuerunt in dcfcribendis iftis pi 



alleen betnoeyt bebben met 
die landen vind , daar zy 



planten, dewelke 

daar 



tis, quae quidem in ejusmodi occurrunt regioni- myns 
bus , quas inhabitabant ipfi ; nullus autem , quan- en onderzog 
turn mihi confl:at , Orientalis hujus orae penetravit 
vel ante me perfcrutatus fuit filvas ac folitudines 

Hinc & a Leftore veniam peto , utque in bo- ///« 



tegen de bofjchen van deze Oojlerfe - geweflen zy 



wet ens „^ 



van memandt doorwandelt 



-- 

ik dan den Lezer voor eerfl 



nam partem has libri liujus primitias accipiat ro- ken , dat by deze eerfielingen in 't goede geVieve op 



go 



> 



nemen 



? 



V 



t 



f 

# 



, 1 



\ 



» 



t 



.-■ 



r i 



r 



a. 



/ 



i 




o 



o 





T E 



D 




c 



i 



N. 



go , qniini nullum omnino detur opus ^ qiiod pri- nemeti 



dat geen ix>erk in 't eerfl kan 



go , CLuum nullum omnino detur opus ^ quod pri- nemen , om dat geen Vierk in t eerjt kan "colmaakt zyn^ 
mis ftatim aufpieiis confuramatum , & omnibus, mens verbetering ik geivUIig de nakomelingen overlaat^ 



numeris abfolutum fit , fed illud pofteris per ficien- 



nog 2! 



Le 



rfch 



dum lubens rclinquam. . Le6lores porro monitos; geleerd Medicus , Phyficus , of die zyn profeji 



volo , hunc librum non eiTe produ6lum . a, dofto. 



quodam Medico , Phyfico , vel fimili hujus artis ndtuurlyke wetenfchap 



konfl maakt , maar allenelyk van ecu liefhebber 



ProfefTore , fed ab amatore tantum fcientiae natu- 
ralis, qui modicam fibi adfcribit Botanices noti- 
tiam , quique«nter militaria aliaque publica officia 
& murtia fubcelivas huic labori inpendit horas.; 
illud enim liic notandum arbitror , quum adnoca-' welke jnen niet alle nemen moet 



kennijfe der Kruidkumle toefchryft , ert cnder zyne 
taire en publicque bedieningen , zyn ledige men daar 
bejleed heeft , inzonderheit ziet dit op de aantey- 
ngen der kragten , en gebriiik van yder plfl^* f^"- 



)f zy na den 



tiones de plantarum viribus & ufu non flilo Me- Jlyl der Medicyns , of iiyt eygen ervaring befch 



dici vel Pra6Hci exaratse , fed Hiftorici' more waren 
enarratse fint: defcripfi enim plantas ^ ku ut mihi 
obvenerunt , earumque virtutes ex teftimoniis fa-, 
gaciffimorum incolarum comprobatis , iisque infe- 
rui plurimas , quae in ipfli mea aliorumque fami- 
lia , me: au6lore , exploratge func , reliquas illis 
committo, qui dedita opera curas fuas huic "la- 
bori ihpendent, bona fide adfirraans, non alia me 
adnotafle , quam qujE adcurata & fideli experientia,. 
promptoquc judicio eruta & coniprobata e.flfent. 



Hiftorifcher -voys verbaalt ^ te wc- 
planten zelfs naar den oogenfchxn , zS als de^ 



^flen worgekomen , en hare h 



% 



ten y zo ah zy van de gaainvjle Inlanders cpgegeven 
zyn , dog daar lopen der ook vele onder , die in myri 



buys , en 
heert zyn. 
gene , dit 



'De r 

profejfi. 



familien , door myn toedoen gepr 




"xil ik aanbewleti laten 
in 'f cureren maken . 



onder 






ryp oordeely aangeteykent heb 



met ver- 
uwkeurig 



Uti enim Plinio contigit , tempusque fuperfuit cuii^ . PFant heeft Plinius , onder 't kommanderen der Room^ 
praefeftura Roman3c claffis fimul lau^abile fuum fcke - vloot , nog tyt kunnen vinden , om zyn loffelyk 
perficere opus , quod etiamnufn exftat, meliori ^Jiierk te voltoyen ^^waar van de ijoereh nog hedensdaags 



I 



tyt en geli_ 

, by fnyne ger'ufte Prefefturcn, .^^ plant en 

Eyianden te hefchryven : daar topender ook 

' *wel van andere voor my befchreven zyn ,' 

polTum in toto hoc noflro Herbario , "quod ultra fhaar ik betrouw ^ dat men Vr geen vyftig 



forte & fortuna mihi datum fuit in tranquilla prae- g 

fe6lura harum infularum plantas inquirere & de- b 

fcribere j inter quas licet nonnullae ab aliis jam v 

exaratae & dclineatce.Jiabeantur, adfirmare tamen oi 



feptingentas compIe6litur, vix qumquaginta repe- 
riri ab aliis cxpofitas , qus& fi. cum cura perluftren- 



ydboek , het ixselk over de "^oo.fluks 

de yoormemde tyfcig met opmer' 



tur & diligenter cum aliorLinl comparentur defcrip- king in jnyne, en andere gefchriften naleejl, zal 



tionibus , quaenam a me addita fint , facile quisque 



ik aldaar bygedaan heb , en iiog zal 



detegere poterit, fatis autem fuper<^ile reflabunt, Ur gemeg oyetfcbieten voar de nakomeHngm byte doen 

quae a pofteris poterunt addi. 



Opus ipfum a me primum Latina confcriptuni , Het^erk was in 'f eerft door my zelfs in 'r Xjity. 



# ^* 



erat lingua, cum adje6lis diverfis denominationi-. befchreven ^ met byweging van de 



bus , quas in variis hifce adjacentibus infulis geruAt, 



fcheide talen van deze omiiggende Eylanderi 



cum plurimis illarum chara61:eribus ; maximaque- daar onder vele met haar inlandfe Caracteren; ook had 
ex parte plantarum figuras , i^Qd nimis exig^as, deli- ik van demeejle haarfigmirtjes gemaakt , hoewel wdtklein. 



neaveram pro modica pingendi , qua polleo , arte. 



vermogen van de teyken-kimfly die by my 



» Herballum hoc nofiirum in nullum redadlum erat Het zelve i^erk nu lag zonder grdre , als zynde be 
hue ufque ordinem , & ita ut plantae mihi quotidie fchreven , zo als my de planten dagelyks morquamen, 



ojDvenerant, compofitum, quum fupremo placuit wanneer *t God belieft he 



Numini, uti tamen confido, juxta fummum ejus na 



gelyk 



tfV 



arbitriumin aeternam meam falutem, metrifli ad- my met een droevig toeval 



ivyzen raadt , en tot myji ZaUghdt dienende 



myn gezigt 



uyji in dat jaar 



ft 



Amboina meende 
ifte , mijfchien al te haaftig 
uden en beuvelen doorkroop^ 



■s 



Senne-brand ^ die don in deze 



volkomen ken 



fligere vifus Isefione , id que eo ipfo anno , quo Am- 

boinam relinquere apud animum conllituQram ,. 

quum ultima vice forte nimis incaute & fefi;inantet en onvoorzigtig 

plurima permearem litora & colles, omnia Iper- geen ongemak 

nens incommoda , folisque seilus in hifce terris fer- ^viejlen zeer vinnig is , agtende , om ee 

ventiffimoSjad confummatam mihi reliquarum plan- ni[fe der reflerende kruiden ts hehmen. 

tarum corriparandam notitiam. . , 

Hac autem Soli expofitione , continuaque obam- Door dit ivandelen in de hitte der Sonne merdmyn ge- 
bulatione oculi obducebantur 5z{^(^onff, feu Cataradui zigt zodanig getroffen met een Suffuilo of Catarafta 

Nigra j 

nu myn onvolmaakte Chaos , en 
geen hoop was Vr van 't zelve te voltoyen i Dog de Over- 
heit dezer landen ^ agtende nog wat goets in myne 
Cartabellen te Jieken , heeft uit een genereuze drifi 



> 



dat ik in drie maanden t zelve gemegzaani 



verloor , daar lag 



Nigra tam vehementer , ut intra trium menfium fpa- 

tium omnem fere amitterem illorum ufum. Proje6li 

itaque ac perdita videbatur tota laborum nleorum 

cura, nee quidquam nifi indigeflum fupererat Chaos, 

neque ulla manus ultimse ipfi inponendae me fovebat 

fpes, quum fupremi harum, regionummagifi:ratus, my de behulpzame hand geboden j en nodige fchryvers 

qui bonae nonnihil frugis in chartis meis. latere qxi- verfchaft. Door derzelver hnlp heb ik 't dan zo goed 

jftimabant , gcnerofo admodum animo auxiliatri- en quaad opgemaakt , als het heeft konnen gefcbiederty 

ces mihi adtulerunt copias, & pro ca, qua labo- 

res nteos profequi volebantjbenevolentiajidoneos overgczet , principalyk uit dit inzigt , om dat de ge- 

& peritos fubminifi:rarunt-amanuenfes , quorum menc many en inzonderheid , die hier in Indien leeft^ 

auxilio in tam aptum redegiordinem , quantum a me aangaande di genees-kunfi eeuigen dienfi daar iiyt kon- 

luminis ufu orbato , fieri potuit : fed ob varias ratio- de fcheppen, 

nes ex Latina in Bclgjcam illud tranfluli linguam, ' . ': - . . 

praecipue vero , ut quisque in India degens ahquanl 

ad cognofcendas plantarum vires & ufum, & inde ad 



dog om verfcheide redenen uit '; Latyn in Nederduyts 



.! 



^morbos curandos redundantem hauriret utilitatem* 

Facile 



• « « 



Den 



\ 



\ 






yE 



r 

Facile aiitem percipiet Le£lor de priore fpl 




T 




o. 



dore 



decore fuo 



Den Lczer kan nu ivel bezeffen , dat het 
parum amififle hoc o- eerjie hryfter my ivat mijjen moet , en dat 



pus 5 multaque verborum monflra , depravatas- wanjlelling 



van 



quade fpeldingen der 



que psfegrinorum vocabulorum irrepfifle fyllabas, meejude namen onderlopen , gelyk 't met alk i^erh 

uti plerumquein talibus id obfervatur fcriptis , quae toegaat, die men door gekende oogen en handen opma- 

conduftis oculis manibusque exarantur , quod B. L. ken moet , V iselk den gunftigen Lezer met een dif- 

acqui bonique , ut jpero , confulet , quemadmodum creet oordeel ten goeden moet opnemen *, gelyk dan ook 



& illos , qui rerum harum gnari fu;it , rogatos ami- die gene , die daar verfland 



hebben, vriendelyk 



velim , ut ea corrigere non graventur. Alias au- verzogt werden 't zehe te corrigeren : met andere Ca 
tcm cavillationes, quas hie liber inter limandum yiUatien , die dit iverk , zelfs onder *t maken , heefi 
& expoliendum fubire debuit , parum euro , & 11 moeten uitfiaan , en zo 't aan 't ligt komt , buiten twyf 



forte Iucipublicaealiquandoexponatur,pluresetiam fel nog 



en bemoey ik my 



quamquam probe no verim plurimas il- ah ijoel 'wetende , dat zy meejh voortkomen , of 



larum provenire vel ab inperitis vel invidis , quos 
■animus Ipernit generofior, qui aliquid laudabilein 
medium producit. , 

Ut autem ilia , quse hoc in opere continentur, 
melius intelliganuir , fciat L. B. in duodecim divi- 
fum efle libros , quorum quinqae priores de variis 
agunt arboribus , tam edulibus & frugiferis , quam 
aromaticis & filvellribus 



) 



of nydige , dewelke geen genereufe gee ft 
die lets loffelyks voortbrengen ml. 



f+f 



' ■* 



Om nu '; werk beter te verjiaan . zo zal den Lezer 
txieten , dat het in 12. boeken verdeeft is, ivaar van de 
vyf eerjie handelen van alderbande Bomen 



tdragende , ah fpecerydgtige 



wilde 



pleftitur frutices ereftos, feptl 
exhibet , qui longis prorepentes flagellis & furcu 



Sextus autem omnes zesde is van alkrhande Heefleren , die over eyndejl 



zevende van zodanige Heefteren , die op zig zelfs 



'ftaan kunnen , maar met 



lis procumbunt, & aliis lefe inplicant arboribus, voortkruipen , of zig om andere bomen mnden 



ranke fi. 



quales 
Outang 
Tres 



India funes illveflres, & Malaice Taly 



fubfeq 



libri non nifi 



Outang 



T-- J "J ~'6 w... w...,v.., .^w...v,. wv.,.«i,#* , Ult/gs 

zvy in Indien Bofchtouwcn , in V Maleyts Taly 



herbas , quarum hortenfes o6lavo , Con- den 



De drie volgende boeken hegrypen alkrhande kruy 



gtjie de Hof- kruy den, ''t negende 



& filveftres decimo & undeci- Jlingerende of mnden- gejlagten , en't thiende 



■m 



mo defcribuntm- libro. Duodecimus vero peculiare de mlde kruyden door malkander : het twaalfde hefchryfi 



detegit Lithophy torum marinorum genus , quod 



bezondere aard , niet op land , maar in Zee wajji 



fed in marl progerminat, mixtamque ex de , en een gemengde natuur van bout ^ en ft,. 

lignea & lapidea mafla gerit naturam , Cor allium de , die men Zee-boompjes of Coraal-gewaflen memt 
vulgo yocatum. 

• Plantar urn nomina non nulla feptem , immoali- ^ De namen der planten zyn gejield bier en daar' it 

quando decem diver/Is linguis , plurima vero tribus 2^5« en thien,dog bydemeejie in drie ofvier talen, na 

quatuorve funt adfcripta , Latma nempe , Belgica , mentlyk Latyn , Duyts , Maleyts , Amboins , Terna 

Malaienfi , Amboinenfi , Ternatenfi , Bandenft ,• Macajfa- taans , Bandlaas jMacaflers, Balis, Javaans, en by zom- 

renfi , Baleyenfi , & Javana , quaedam etiam Arabica & mige ook Arabis , Sinees , en daar 't te pas komt , PortU' 

Sinenfi , & ubi convenit Portugallica & Indojiana. In ^e^s en Indonftans : in de text lopen ook eenige Maleyt- 

tfextu ipfo quajdam etiam occurrunt nomina Ma- fi namen onder, die hier te lande gemeen zyn, en vooi 

kienfia hifce in terris vulgaria & ufitata loco Bel- duyts gebruikt mrden, dog om dezelve beter te 'verjiaan 



gicae appellationis , ut autem melius intelligantur 
plerumque addita eft ipforum interpretatio 



bier en daar genoegzaam vertaah. 



t 



Aliquid autem in hoc reperitur fajpius opere, Daar loopt nog iets in dit werk, 'twelk oorzaak 
quod cavillationibus forte anfam dabit, an fcilicet Cavillatien mogt geven^ ah of bet zehe vervult 



pletum fit fabulis , fuperflitionibus , & anilibus 

hujus autem rei rationem reddam 



fabekjes , Juperfi 



was 



oude wyfs praatjes 



Sciant igitur me data opera ha3C adpofuifle, non ut al mllens ' geJleld 



ik reden ml geven : ik zes: dan , dat ik ze 



niet ah of ik abfoluit geloof 



fidem conciliarem ^ vel Ledoribus credenda daar aan Jielde , of den Lezer te geloven opdrinzen 



obtruderem , fed quod fub talibus fabulis & narra- mlde , maar om dat 'er onder die fabeltjes alt\ 



femper aliquid veri , occultaeque' naturae waarheyts en verborg 



wat 



ey genfchappen in de natuur 



qualitates latean t reconditae, uti in Ovidii aliorumque fchuykn , gelyk in de fabelen van Ovidius 



Poetarum fabulis. Verum occafio tempusque mihi Poeten 



^5 gelegentheit en tyd heefi my ontbroken 



defuit, quo minus omnia uftjue ab origine fua indaga- om van alles den grond te onderzoeken 



rem, quibus etiam non unms hominis fufficit 
Pro rnendaciis quoque non funt habenda 



dan een menfchens leven van noden 



toe meer 



Zo moet men ook 



jicienda , fi quacdam inter legendum quis offendat, leugens houden 
quae primo intuitu incredibilia videntur, quaeque ongelooflyk 



ft 



in t 



verwerpen , of 



lezen lets , na den fchyn 
« ,, -..^^.., tegens de bekende natuur der Europi-. 

.,acu.a. Europaearum plantaruni repugnant, ii^k fcbe planten Jlrydende , voortkomt , want ik zelfs vele 
enim plunniis il oruni fidem habere dubitavi, do- dingen niet heb kunnen geloven , tot dat ik ze dikwih 
jiec faepius& diiigentius ilia mquifiyenm , eorum- en neerjlig onderzogt, en ondervraagt hadde; by exem^ 
quecauflasexploraverim,vel ab aliis edoftusfue- ^f/; ^y 2«/WjiVr wwJtfw. ' J - 



pli gratia in hifce 
?rimo. Arbores , in quarum ligno & fiuftibus 



& yeri crefcunt lapilli feu dendrites , uti in' formele fienen groeyen 



r 

Bomen , in welkers bout en vrugten natuurlyk 



Calappa Libr. i. Cap. 3 

Secundo. Fru6lus & flores, qui in. faxa deg 



ah 



Cap. 3 



in de Calappa Lib 



I. 



.n. r . - ^ . -^ , .^- ^^"i^^^ f» bloemen, die in (ienen veranderen 

priftmamque fere retment fpeciem, ut funt behoudende, ten naajien by, haar vorige gedaante ee 



fru6lus Arborh Vemids feu Caju Sanga , Libr. 3. & 
Bonga Manoor Vbr. 7. defcripti. 

Tertio. Arbores , quarum folia in viventia mutan- 
tur animalia , uti Qcadaria Libr. j. 



de vrugten van Arhor Vemkis , of Caju SanL 
Lib. 3. en Bonga Manoor Lib. 7. 

3. Bomen , wiens bladeren in levende dieren verande 



^ ' 




gelyk de Cicadaria Lib 



4. Bomen 



\ 



■ d 



I 






It 

•A 






I 



• 









1 

i 



( 



\ 



\ 



y 



/ 



5 

P 



J 



# 



I 



I 



V 



o 



o 






D 




N. 



I 

Quarto. Aihoxe^s, quaruni fru6lus noii in ramis, fed 

^mmo ex ipfis excrefciint radicibus , uti 



Nama , & Blimbingum teres Libr 



t 



&c 



/■s 



Ouinto. Frutices , quorum folia in apice filum g 
runt extenfum cum adpenfo quafi frudu canthar 
fimili , uti Cantharlfera herba Libro 7. defcripta. 

Sexto, Frutices, quorum folia viridem tantum eiriit- 
tunt fuccum, quitamen manus& ungues rubi^o tin- 
git colore inexpungendo , uti Alcanna Libr. 6. 

Septimo. Plantae , quarum folia tribus diverfis funt 
formis notata, uti in Sefatno Indico Libr. 8. 

OStam. Ar bores , quae ex ramis radices in 




/ 



/^.Bomen, daar de vrugten niet aan de takken, maar 

n den ftam , en zelfs aan de wortelen groeyen , Pehk 
mca, klcine Blimbing Lib. i. tfc. 

5. Heejleren , mens bladeren aan de /pits een lange 
draad, en aan dezehe een vriigt gelyk onzen huysraad, 
bebben , gelyk 'f Kanneken-kruyt Lib. 7. 

6. Heejteren , uit mens bladeren niet dan een groen- 
zap tekrygen is , 't geen nogtans de ban Jen en nagelen on- 
uiPwiJfelyk rood verivt, gelyk de Alcanna doet Lib. 6. 
• 7. Plant en, daar men driederley bladeren aan eenjiok 
ziet, gelyk aan 'f Sefamum Indicum Lib. 8- 

• nr . ^ ' ^* ^'^^^^^ J ^^'^ "^f bare takken wortelen in de aarde 

r^mommmt,utiMangtMangi,&fFaringaeLibr. 4. fcbieten, gelyk deUmgi Mangi, .,. Waringen Lib. 

A%o. Frutices qui loco trunci , crafTo lignofo & 9. Heejleren, die in plaats van een flam, met 
fmuofo fune feu flagello per terram prorepunt vel dik houtagtig en bogtig touw langs de irond krim 
arbores confcendunt , quales libro 7. plerumque de- of de bomen oplopen, gelyk doorgaans inS 7. boekv 



ter- 



& 



4. en s 



fcribuntur , quique in Europa mihi flint ignoti , 
cepta Vite, aliisque minoribus furculofis fruticulis , 
qui ad opus Topiarium adhibentur. 
- Decimo. Plantae floresque , qui fme notabili femi- 
ne aliis femper increfcunt arboribus, nee uiiquam 
ex ipfa progerminant terra, uti in libro 11. cunftae 
fimt Angreccs fpecies. 

Undecimo. Plants , quae pi6la quafl & variegata 
gerunt folia , ita ut totus frutex florifer videatur , 
uti funt Codibo Dam , Frada\ & Manjana Aurea. 

Duodecimo. Plantae, quae aquis innatant , vegetant- 
que, licet earum radices nullo modo terrara tan- 



gant 



Kiamban Libr 



toondv)erden , diergelyke ik in Europa 

'wyzen , bebalven den wynflok , en eenige kleine rysagtigs 

Heefleren , die men tot prieelen gebruikt. 

1 0. Bloemen en planten , die zonder kennelyk zaad al- 
tyt op een vreemde boom , en noyt uit de aarde voortko- 
men , gelyk in 't 11. boek alle de zoorten mn Aiigrec. 

1 1 . Planten , die gefchllderde bladeren hebben \ en de 
gehele ftruyk een bloem gelykt , ah daar zyn Codiho 

Daun, Prada, ^n Majana Aurea. 

1 2 . Planten , die op 't water dryven en leven , zonder 
dat hare wortelen d'aarde raken , gelyk bet Kiamban 



Lib 



Decimo tertio. Plantae , quae mixtam gertmt nat' 
ra'hi ex ligno & lapide , uti cunfta funt Lithophy 
Libro 12. defcripta. " . 

Res autem fabulofae , nee fatis exploratse plui 
mum verfantur circa Lignum Lohgcevitatis , feu l 
grum Lagondi Libr, 6, citca floreS argentebs & 



Planten 



igde natuur •van ft 



hout hebben, gelyk meeft alle de Zee-boompj 



boek. 



-■ ^ 



De fabuleufe , en nog niet onderzogte dihgen beftai 
meeft in 't Lignum Longaeyitatis of zwart Lagoi 

T, ^ r rrr ' ' T.f o -• , • ^^ » ^ib. 6. ifl dc goude eTi\th)ere hloemeri OV de Bi 

Baleyenfis ^^nw^^^L^^r. 5. & cnrca arborem, lifche Waringe wortkomende , Lib. 5. in de boom 



quae genuinum praebet Calambacum, feu quod Lfg^ daar 'r o/v^^r^ Calambak 0/ Patadys-hout 



\ 



Paradift yulgo vocatur , quae no61;e lucefcit 
teftimonio Sinenfium , quum matura fit, hoc 
pretiofo ligno inpraegnata Libr. 2. Circa Sinenlem M 
porro arborem Goudong Libr. 3. in Capite de Gelala 
defcriptam , quae quotannis certo temporis momen 



by nagt e6n helder ligt zou 



bet getuygenis d^r Chinezen , wanneer by ryp 



geven 



koft 



hout befvoafigeft is Lib. 2. In 
Goudong Lib. 3. in Gelala bcfchre- 



per Aflrologum fixo primum fuum dejiceret fo- hepaalt 
lium J quod intra dimidium horae fieri oportet, quin 



die jaarlyh op zekere minuyt , door de Aft 



zyn 




blad'-zou af-merpen , het 



AUrologus mulftetur , qua? arbor crefceret ad Cae- ^erd ge/lrdfi 
fareum palatium in urbe Pecking 



half uur gefchieden moet , of de Aftrologui 



viclke boom flaan zoude in bet Key 



Opus hoccc non tantum jucundum fore 

philis , fed utile fimul & ncceflarium praefertim 



pale ys tot Peckin_ 

Dat nu dit werk , zonder roem te fpreken , : 
leenlyk vermakelyk voor de curieufe Liefhebbers 



*r 



qui inlndiisdegunt, fine jaaationeadfirmarepof- ook dienftig en nut zal konnen 



fum , (^[uod & idem cenfuit fummus nofter Mag 



mderheit 



Ooft-Indien wonen ,'^beeld' ik my vaf- 



ftratus. Hie quidem non abfoluta edocetur Medi- telyk in , gelyk ook myne hoge Overheyt geoordeelt beef 
cma, fed abundans proponitur & fubminilT: *" -•' - -^ - o-- j b j 

Pharmacopaea iis , qui illam exercent. ' Exp 



Hier werd wel geenahfolute 

gter een ryke Apotheek voorgeft 



konjl gelferd 

genen 



emm quotidie non fine damno ; Europaea medica- die in de genees - kunft haar werkwillen , en moeten 

inenta,quae locietas Indica quotannis non fine ma- maken; want wy ervaren dagelyks , niet zonder fcha- 

gms fumtibus transmittit , maxima ex parte efie de , dat de Europifcbe genees-middelen , die d'E. Comp 

cariofa vel corrupta , nee ulld modo fufficere • - - -^ ..p - y 

gn« Europaeorum turbae , illorumve liberis , qui 



jaarlyks met geen kleine koft 



'/ 



ftendeel veroudert , en bedorven , of lang niet genoeg 



Europianen 



dias inhabitant, & quamvis fufficienti quantitate zyn voor den groten hoop der ^„,„^,u,. 
ad nos^ transferantur , defunt Ubique fere experti kinder en , die in Indien wonen , en zo ze dan 
Medici & Chirurgi , qui propinare ilia julto norunt 



modo 



noegzame quant it eyt gezcnden 



hebben wy 



_ ' , - - , -I ^- . 

Praeterea fatis fuperque notum efi: fapientem qni- 
verfi Creatorem omnibus regionibus fua tribuifle <& 
largitum fuiffe medicamenta , uti & in finguHs re- 
gionibus. Endemii graflantur Morbi , qui Ipecifi- 
cis fuis & indigenis optime cuirantur herbis 
cunque igitur aliquamdiu verfatus fuit in Indus 



dezehe konhen appl 
Boven dat is 



bequame DoBoren en ervare Chirurgynsy die 



dat de wysh 



des Scheppers alle landen met haar eygerie genees 
delen voorzien heeft , gelyk' ook alle landen hare eygene 




h 



door 



yniddelen moeten genezen warden: een yder dan , die 



Indie verkeert heeft 



my bekenneti 



mecum fatebitur , notitiam & experientiam in^i- de kennifth en onderzoek van Inlandze genees-middelen 
genorum iltorumMedicamentorum perquam utilem 
& neceflariam efle, uti & ilia, jam diaiemandata 



fuit 



ten hoogften van mden z'y , gelyk detehe dan ook al 

Jang door de Edele Heeren Bewimhehberen der Ooft-In- 
• . * * * a ■ , difcb^ 



'- \ 



i 



] 



) 



\ 



/ 



J 



/ 





iE 



F 




T 




O. 



A 



fcientia 



quam 



NobililTimis Societatis In- dijchs Compagnie wyZelyk gerecomnlandeert is aan die 



aoribus illis, qui hanc proficentur artem & geen, iJ^kns amp en profeffie zulks is. 



\ - 



c 



Ego itaque pro virili thefaurum hunc publicae • Ik , voor my , offers dit myn gering talent voor 't ge- 
dico Hiliiti & commodp, qui mihi haud parvo mene be[t, het ivelk my geen kleine moeyten , onhjien^ 

en verdriet veroorzaakt hee/t, en my egter tot lujt en 



conftidt labore , tacdio , ac fumtibus , hoc 



gaudium & voluptatem mihi adferet, fi in- vermaak dienen zal^ ah ik verjiaa^ dat het den Lezer 



e6ionhus placere , incitabitq 



eenig genoegen geefi , ook my aanporren , om myne 



iquas 



de Animalibus terreflribus , andere Cartabellen ,- van latid , lugt , en Zee-gediertens^ 

^ & marinis , ut & de Conchy liis & Minerali- hoorentjes , fchulpen , en minerakn , die mm in deze 

bus , qiicc in hifce inveniuntur infulis , fi Deus mihi Eylanden vind, zo my God 't kven fpaart, in order te 



•giatur , in ordinem redigam , atque brengeii , en de wereld mede te delen. 






m p 



qucedam , quum Herbarium hoc Ter-ivy! nu , na dat dit werk al in 't net gecopieert 

"WaSf my nog eenige dingen ter kenniffe zyn gckomen, 

die ik te mren niet geweten heb , aangaatide vele en 

kelyke eygenfchappen der kruiden , en 7 egter my in 



jam eflet elabofatum , ad 

qufe antea mihi fuere ignota , de quibusdam fcil 

herbarum qualitatibus ^icc mihi. integrum eflet 



pita continue mutare vel denuo defcribere , hinc po- deze Jt 



}gelyk 



iplttekn felkens te 



tius forma Appendicis ea fuo fubjwnxi capiti, quae brehn, en te hermaken^ zo heb ik dezelve ding 



ftor ita aellimabit J acfi ipfitextui forent inferta 
tmde factum fuit, ut qua^dam capita non tantum 
au6la . fed & etiam liiutata, & correfta fint , ita ut 



aangevocgt , m maniere van hymegzcls , op yder Capit- 
tel , die den Lezer dan gelieve aan te nemen , ah of het 
den regten text ims , demike in zommige Capittelen 



ren da. 



dix ilia operis tranfcriptione textui fit infe- daar door niet alleen venneerdert , maar ook dikwih 



dat men dezelve 



letering by verfchryving van 't werk in de 



ten mvoeren. 



In quibusdam locis quaedam addidi , quae ad ipfam 
piantarum hifloriam non pertinent', led forte for- 
■tuna irrepferunt , ut & fimul illorum notitiam Le6lor 

habeat , fi ob inbecilhtatem fummamque fene6lutem niffe mag hehben , indien ik , wegens myne f 



liier en daar heb ik ook eenige dingen ingemengt , die 
de Hiftorie der planten niet dienen , inaar by gelegent' 

gefiopen zyn , op dat den Lezer daar van ken* 



vermogens 



fz. beloften van de rejlerende boeken 



promiiTos fubfequentes libros perficere nOn daretur. 

Denominationes locorum, in quibus ipfae pro- 
■veniunt plantae , explicare quodammodo debeo , to- 

tam enim Indiam divido in Indiam veterem , & In- veerdeel ik , in oud Indien 
diam aquofam. Vetus India ex vulgari ufu iterum werd na 'r gemeen gebruik wederom verdeelt in Indiam 



In 't benamen der pUatzen , daar de planten waffen j 
ik my ook wat 'verklaren ; want geheel Oo/i ^ Indien 



Gangem , heden Indofian genaamt , en Indiam 
Gangem , begfypende het rejlerende deel van groot 

de Zee toe , daar 



dividitur in Indiam intra Gangem , hodie Indofla- 
nam di6lam , & in Indiam extra Gangem , quae re- 

liquam comple5litur Afiaemajoris partem , ab orien- JJia beoojien de Gang _ „. _ , 

tali Gangis parte ufque in mare, in qua fit?e funt Bengale, Jracan, Malacca y Siam , en Cambodia ^c. 
Bengala, Aracj^a, Malacca, Siama, & Cambodja Z^^^r^w. Door water- Indien verftaa ik't rejlerende deel 
<^c. Per Indiam aquofam intelligo caetcros Indiae ' 
tra6lus ad partem Auflralem & Orientalem Malac- 



Oo ft Indien f bezuiden en beoofteh Malacca gele 

kleine Eylanden be ft aande 



cae fitos , ex innumeris majoribus minoribusque in- Maleytfe taal in 't gencraal gebruikt word^ boewel yder 
Mis conllantes , ubi Lingua Malaienfis in vulgari Eyland in. 't bezonder nog verfchcide Inlandfe en eygens 



efl ufu , licet quccvis infula fuas & ali^s vcriiaculas 

adhibeat linguas. 



hseft 



^quofa hacc India incipit a Sumatra per Javam - Dit tvater Indien begint van Sumatra, door J^ 



& reliquas majores infulas in longo tra6lu ad Orien- 
tem fefe extendentes , quern Julius Scaliger lepide 
mundi palpebram vocat , feque dein infleftit cum 
infulis ad Eurum fitis ad Borealem Septentriona- 



de rcfterende groote Eylanden , in een lange ryg na 
Ooftcn ftrekkende , dewelke Julius Scaliger aardig 
oogleden des werelts noemt , en kromt zig daar na 
" yd-oofter Eylanden naar *t Noor 



lemque partem, quique per Moluccas tranfit, & weft door de Moluccas, en eyndigt in V Nobrden met de 

verfus Septentrioncm terramatur m infulas P/?f/fp- Philippinfe o/Manilhafe Eylanden. ^In den uiterften 

pinas feu Mamlhenjcs. In extrema hac India aquofa hock van dit water-Indien naar 't Ooften zyn eeleeen 

\x^rfus Oricntem fita funt tria inperia, Amboina, de drie gouvernementen , Amboina , de Molu'ccof en 

Moluccas, & Banda, quae ad Orientem terminan- Banda; dewelke na 't Ooften bejloten. en van de Zuyd- 

tur,&amariAun:rali feparantur terra, Nova Guinea Zee afgej'cheyden werden door V land, *t gene men No- 

diaa, qu.xque aybores etiam transmifit ad hujus va Guinea noemt ^ en het welke al mede eenige bomen 

operis perfeaionem , uti inter alia id patct Libr, 2. gezonden hee/t tot '*opmakinge van dit imrl^ %pk,h .«. 
in Capite de Maffoy cortice. 



/ 



Monendi porro funt Le6lores, quo modo Bar- Nog dient 
bara nomina Latinis littcris exprefla, fint pronun- 
cianda , vocalis nempe U pronuncianda eft ut Oe fchreven zyn , pi 



anderen Lib. 2. in 't Cap. van Maflby te zien is. 



rfcjjouwing van den Lezer , hoe 



vreemde namen, die met Latynfe leiieren <re' 

den vocad 



cianua , V w^a.xo .iw»i^.v. ^ ^..^.ixw.ivi.wiMd wiL uu y^c jujicvcH zyn , pronunciercn zai , te weten den vocai 
Belgarum, vel inilar Ger manor uin O". Tsjajcgen- U,moet men uitjpreken , gehk den Nederland/e Oe 

"'""""'■■'" of der Hoogduytfchen haarU.fsJR moet men lezei 

. :, n rr . . ^y^ ^^ Hoogduytfche Tfclia , of de Portugezen ^ 

ut a, pernafum}uonunciandaelttanquamC7-^adef- Ah in de Sineeze namen een zulk dwers (ireet)ie (I 



(Jum efl ut Germanorum Tjcha vel Portugallorum 
Cha. Si in Sincnfibus vocabulis linea transvcrfalis 



fet, uti Galli faciunt in omnibus iflis verbis , quae 
cum X terminantur, vel Hcbra^i, Arabes, & Aethio- 
pes cum littera^m. Reliqui acccntus, qui Circum- die woorden , die ?m 



elyk a , moet men door de neus proniincteren , ah of 

U-g , mede onder Hep , gelyk de Francen alle 

X termineren , if de He- 



ficxi qraves. & ^a/r/ dicuntur, atque quibusdam brecn, Arabiers , en Mooren met de letter Ain aucu 

m locis lupra nomma fimt notati,notam gerunt De,andere accenten, die men CivcamfiQXum Gravem 



pro- 



S 



en 



I 



$ 



1 



t 

\ 



41 



t 
it 



> 



V 



o 



.* 

-t 



o 






D 




N. 



.A 



pronunciationem , ud in fcholis hoc docetur. 



en Scutum noeind , en hkr en daar hoven de mmen 
geteykent ftaan , zyn van bekende ponunciatk , gelyk 



Icones a variis delineate funt artificibus 



quaedam majores, aliae minoresTunt, fing 



qua 



De fi 



Jchookn gekert 



zyn door verfcheide Tey 



opg, 



fuo no arC^;;. n ""''T' ^"^^'^'"g^j^ '"^^^^ ^^^^ van zommige wat kleinder zyn, en ydet 
luo notatae nomine, quas ipfe nunqiiate vidi, met zyn naam ondertevhnd. de^elh ih Jl LnJ... 



fed aperitis cognovi, cerdortjue faftus fura,fads 
cum ipfis convenire plands , quid vero mutandum 
ahquando fit, ad ipfas notavi figura.s v^] in tpym 
Has 



onderteyhnd, dezvelke ik 
eb , dog egter van de omjta^ders verzderiii 
2ft en by getroffen zvaren, en.'wat by yder te ' 

ik op de figuren of in haar Capittel 



Le6tor. fufcipiat tanquam fatis fideles mteerU Den Lezer moet dezehe voor lief 



& jucundas, donee forte ab aliis corrig 

mehores _ producantur , facile enim is percipiet , 
me in hifce oris ab opdmis non inftruftum fuiffe 
piaoribus , unde edam me non puduit fcepius Le- 
Ctorem , qui majores melioresque expedt figuras, 
ad alios remittere au6lores , prcefertim vero ad 
infignem fumptuofumque//orf«7;2 Malabaricum a no- 
tihlfimo Viro Henrico van Rheede nuper in lucem 
produ^lum , fed cujus teflimonio in paucis tantum 
uti potui capidbus , quum bini priores iftius opens 
tantum tomi ad manus meas pervencre, & pie- 
risque in Amboina ignotus eft. 

His igitur valeas ; & fi Cognovero hlinc meum 
Jaborem non mutilem nee ingratum fuiffe , ftimu- 
lum mihi addet, ut, quod fupra promifi, reliquas 
etiam Obfervationes meas de Terreftribus. Aeriis.' 



aav zy van andere verbetert 'voerden , 'want t is Jig 
denken , dat ik in deze geweften de befte Teyh 



6 



grooter en bet er Jig 



fchame den 



Jutheuren te wyzen, voornamentlyk na V vooriref- 
felyk en koftelykiverk den Hortus Malabaricus . door 



Ed. Heer Hendrik van Rhede 



Capittelen 



z 



& Marinis Animalibus 



que , quae m Orientalibus hh 
edidoni adornem. Finem iffi( 



Conchiliis, Mineralibus 



prjefationi huic 



die 



inpono, libroque gratulor fubfequentibus verficu 



rmits tot nog toe geen meer , dan 2 delen van dat laerk 
I toegehmen zyn , waar van 't meefte dcel in AmboU 
nog onbekent is. 

Vaart dan bier mede wel, en zo ik verftaa , dat de- 
•i myn arbeyd aangenaam is , zal bet my , gelyk boven 
zegt heb , aanporren myne andere Obfervatien , die ik 
r onder my heb , van de land- , lugt^\ en Zee-gedier* 
s , Hoorentjes , Schulpen , Miner alen , Gefteentens ^ci 
in deZe Oofterze Eylanden gcvonden laerden , eok 
perfsaioneren en bequaam te maaken , datze 't li^ 



t 



adioq 



nfch 



" ^ 



£1 



C 



hnde 



ifcbe , met de volgends 



waar mede ik 



boek geluk 

zelve aanfprs^ 



k« 



>. 



\ 



f 



\ 



\ 



\ 






r 



? 



1 
I 



\ - 



^ 




— » 



'. ; 






* 4 



•- 



/ ' 



' I 



I 



V 



\ 



* 

f 



J 
K 



--» 



'- 
t 






; 



t 



t 

I 



AUCTOR 



-^ 



t • t* 



D£ 



* 



'l 



> 







o 













LIBRUM ADLOC^UITUR 



TOTHET BOEK 





/ 



> 1 

aat m myn Amho'inees na Hollands -kufi verzeyien ^ 
En aan Eurnpaas-volk u kruyden mede deylen , 
Toont wat voor zeldfaam groen ah nog verborgen is , 
En m ten voorfchyn brtngt d^AmhowJche mldernis , 
Maar weet daar zullen pen en tongen in de weer zyjii 



Sed 



invidiae dentes fperare memento 



ade Liber , Batavas te per mare transfer in oras^ 
Amboinae peperit quern mihi pingue folum. 
Jamque per Euroyae populos fpatieris, & herbas, 

Quas alit occulto terra benigna fmu , 
Raraque & externis latitantia gramma campis 

Detege ; & Amboinae quot bona filva ferat. f^aar van ik fzyner tyt "Mel voelen zal de meerpyn ; 

Een ieder die u lee/i , zal zyn een oordelaar, 
Cy zult ontmoeten gunfi en fpotten door malkaar , 
, Het fcherp geneusde volk , dat zal a zeeker klouwen j 
. En ieder blad van u met Nota-beens benouweny 
Dan fpreekt V nog wel een , wel v^at een misgeboort ,• 
M^e heeft in Kruyde-konjl zo flegten praat gehoort ? , 

Ik weet als dan geen raad u beeter voor te dragen , 
Dan dat gyjliltjes gaat 't Oofl- Indifch buys bemagen^ 
En werpen u in d^arm van onze Overbeyt, 
By wien *t geheel beftier van ons Oojl-Indien leyt, 
Smeekt dan haar Edelheens , op dat gy werd genome a 
In baren fcberm en gunfi ^ deviyl gy zyt gekomen 
Uyt *t land van haar bewint , en op haar kofien zyt 
In deze form gebragt door myn gepleegde vlyt , 
Zegt dat gy dienen komt voor zo veel duyzent zielen-^ 
Die onder haar gezag hier in het Ooflen krielen , 



Telaque quae quondam fmt nocitura mihi. . 
Nam quaecumque tibi Le6lorum turba manebit, 

Judicium de te perferet ilta fuum. 
Auc tibi nafuti, qui carpunt omnia, Momi, 

Tetrica Cenforum vel fubeunda nota ed. 
Atque aliquis vani foetum te forte cerebri 

Di6licet, e manibus rejiciatque fuis. 
Hos igitur fcopulos ut tutus vincere poflis, 

Confilio prudens utere, nate, meo. 
Fac tibi ut Amflelia domus alta patefcat in urbe, 

Cui conraifla tua efl , India Eoa , falus. 
Et Procerum , quts cura tui , pete limina fupplex , 

Aufpicium tibi dent auxiliumque roga. 
Ut tibi tarn placido liceat confidere portu, 

Pdfl maris & longae taedia multa viae. , . , 

Namqoe fi.b illorum imperio quae fubditaterra ^ f- -»f !l!f r/" 'f ..^^"t 1 



Ilia tibi vitam patria prima dedic 
Sumtibus illorum, noflraque politus ab arte 
Cum venias, faciles^dic meruifle lares 



Waar toe s in huyswerk diend; waar toe in ^Artzeny 
Een ander EdeT Geefi , die tragt nu vreemdigheden 
Te boor en of te zien , kan hier zyn tyd befieden , 



Et privata refer , quantum tibi commoda ,^quamum ^« ^''^ ^ fi'"^'"^' ^'^ '^ *^"«^'- 'Borden 



Publica debebit, fi tibi vita, falus 



De Kruyden , die van hem zyn wonder ver van dan 



Teque quis Herbarum , monftrare , domefticus ufus, f^^^^ ^^"^^ ^ y '^^ ^^ ^^^^^ Amboinds hoge berg. 
Quaeve fit ad medicasl:ommoda planta manus. ^^ '^ ^^^ ^gelmmde bos voor Specery verbhg 



Fabula quos gentis juva^ admiranda remotae 
Ut tibi narretur plurima, muta licet, 

Praefertim denfis quae mittat aromata filvis 
Amboina, & celfo gramina monte ferat 



Ilia Dei auxiliis Amboina, armisque virorum 

Fortibus imperio fubdita, Belga, tuo 
Non tamen haec propriae tibi flnt praeconia laudis , Dog , u^^en Lezer moet gy vriendelyk verzoeken 



I 



Met andere wond'ren meer , Ambon door Codes hand 
En wapenen gehegt aan *t vrye Nederland. 

-■ « 

Nogtans ml ik hier me myn werk niet zelfs uytjlryh\ 
ffant daar goe wyn is , moet men na geen kranfen kyke. 
Dierhahen alles in des Lezer s oordeel fiel , 
En fprekcn laat , q/* *t werk is qualyk ofte iveL 



Ut cedro aut hedera tempora cinda geras 
Nativa fi dote places , laudabcris ultro , 
Conprobet arbitrio cetera quiste[ue fuo. 



Dat hy ten befien neemt de foute van u hoeken , 
Verhaalt hem , dat u heeft een droeve lange nagt 
Met een gekendc pen en oogen voortgebrdg 



Leftorem tamen ante roges , ut fronte benigna ' G^-s^ dan , en als gy hebt een niemv kleed aangenomeu 



Et tua cum venia volvere fcrip 



Zo wilt te zyner tyd blymoedig wederkomen 



Nee notet errores , au6lor quia luminis expers Verheugt myn gryze kruyn , en myn vervallenfi 



Non oculos potuit, non adhibere manus 
I nunc , & patrios quondam rcditure penates 

Ad dominum cuku fplendidiore veni. 
Sic fenio cani laetentur ut ante capilji, 

Detur ad aetherias quam remeare plagas*. 



Eer dat ik reys van hier na *t Eeuwig Faderland, 



y 



Was getekent 



G. E. RUMPH I US. 



• f 



I 



I 



4 

i 



i 

1 



*' 



».-■ 



I-IBER 



c 



i_ 



/ 



HEX 



I 



t 









T 




O 




1 

K 



■J 
\ 



i 



*\ 



^ 




V 






O 



y 




RE^PONDET. 





beaNtwoord den 





H 



* - 




u 



R; 



t 



1- 



p 



-< 




Lie tgo J ab ingenii foecundo feniine natum 
Quern peperit mater charta deditque tibi 
Sex tibi luflra mei faftidia longa tulerunt j 

— 

Nam totidem fueram cura laborque tuus^ 



) 




K u Papiere-kind, ixaar m^ gy tier tig jar en 
Befijatigert zyt geweeji , om alles te vergaren 
Tot myH volkomentheyt , zo Ung 'k by u alteen 
Verbotgen ben geiaeeft , tot dat nu , op gebeeti 



Ante mihi licuit quairi formam habitumque dedific : En veel verzoeks van vreemde Kruyd 




( 



Tunc tibi privato carcere clault 
Nunc tandem in dias fum juminis editus ofas 

Vefte licet videaf fordidiore te^i. 
Sed mihi quid profit fpeciofo incedere cultu? 

Quum non fucata detur ab arte decus. • 
Cumque ego Naturae miranda arcana recludanii ^" ^y" bejloteti zyh, die eerfl hadr eerfte treden 



Jh met myn eene voet , ten wllen dog befdreven , 
In V lichi begin te treeri , boewel in Jlegt gewaai , 

Dog 't kleed maakt met de man , glyk't a nders dikmaaU 

gaat; , . 

PFant dooir dien ddt ik weet, dat veele wonderbeden 



Ibit in adplaufus orbis eatque meos. 
Ad Batavum pulchras igitur pfoperabimuV bras ^ 

Amboinae lit pateat Flora quid Inda fefat. 
Gloria fi fummi celebretur Numiriis inde . " 

Publica fi crefcant dommoda, laiifque tibi: 
Defpiciam populi ludibria vana maligni, 

Et quidqiiid livoT rodere tentec iners. 

- f 

Namque ea magnorum merces non rara viroruni 

Invidiam fastis qui meruere fuis; 
Et quis Gura bonae producere feniina riieriti^,' 
Aut generi hiimano ConfuluilTe labor. 



,T 



» 



Uyt hddr verborgentbeen in V ligi des fFerelds doen ; 
Wil ik y 't zy waar ik kom , daar doot hiei adrs vermoen 
Dan gmfi , dies vadr ik been na Neerlandsfchone Kufteri 
Om daar te ionen wat voor Kruyden bier berufien 
In dezeri Oofterkek , des JVerelds Nagelhof » 

Jmbori\ V geen ik vertrouw den grooien Godt tot lof 
Zal jlrekken , « tot eer , en het gemene hefte , 
TVaat op yaiii nu nf aan 7nyn loop Jlantvaflig vejle , 
En ganfch niet dgten ml der laftWaars fchimp en /pot, 
Terwyl zulks altyt zy het dlgemet^ lot 
Der geener , die i'ets raars en loffelyks voor de men/cben 



Nomen & ad feros fcriptis profcrre Hepotes^ -V^rtonsn Ih ge/cSrtftl eji zoi 'igeenveele 'wenfch 



Hos rabido fetnper , Zoi'Ie , dente petis 
Quos tamen altcrius tigiles mor'dere labored 

iuv:at • 




Et famarii oppfolbfiis 
Ipfi defidia & turpi marcere 

Digna nee aeterna pro mere laude foleiit; , • 
Quin igitur Momi nigro fufFufa veneno 

Lingua nihil fcriptis eft nocitura rneij; 
Nam Maeceriatum faveat fi gratia , quoruiii 

In prima titiilos pagina fronte gerit ; 
Invidia obfcuris caput occultante tenebris 

Poft tua, crede mihi, fata fuperftes erd- 
Tunc quoque , Teutonici tibi quod tribuere Poetae 

- . > ■ 

Nomine te dignum qu'ifque fqiile feret. 
i N D I c u s in cunflis celebraber'e P l i n i us oris 

Et gens in titulos omilis itura tuos. 
Jamque Vale : & fi quid poflint mea vota |irecel*^ue 

Dii tibi dent Pylii vivere fecla fenis. 
Aut faltem haed praelo videas data fcripta fuperrtes 

Nee tenebris lateat pars quoque magna mei. 
Et quae plura valens oculis, vel luminecaptus, 

(Pro dolor ! ) in lucem mittere certus eras. 
Sic moerens Europa fibi te flebit ademtum , 

Et cineri lacrimas tota datura tuo. 



'« 



Ex utroque vernaculo carmint Latind 
parapbraj interpretabatur k 



9 



Te iveien , haleh uyt bet diep der duyflerbeyd 
En iedef wet en doen met een dmrzame vlyt. 
Dog aafigiezien ^ dat die duS fcbeppen baar vernoegeri 
Om vreemde fchriften met baar tafter te door ploegeri 
Of noyt , of zeldenf iets pry swaar digs voor deri dag 
Te brerigien wet^n , is *t dat Momus niet vermag 
Met zyn fenynig fpogb dp my , neen ik zal I even i 
En door Pdtronen gunfl den Momus nog doen beven 
Voor my , als zynde door die Heeren onderjtut , 
Adn wien myn opdrdgt luyd, en dus genoeg befcbut 
Jls dan na weynig tyis zult gy door my betoonen , 
Dat waardig zyt de naam u door /Ipollos Sooneri 

+ 

In 't duytfe Roomfcbe Ryk voor lang al tdegtwydi 

Ddt gy de Plinius der Indianen zyt; 
Hier mee zeg ik vaar 'soelj den Heme! wil u gemri 
Eeh Nejiors buderdom ,• in 't minji zo lang bei leven , 
Dot gy niet my alleeh bekbmen vieugt in druk; ] 
Maar ook myn ander belft , en alles tat een fiuk , 
'tGeen u voile erde breyn^ zo voor als na bet mijfen 
Van u gezigt (6 ramp ! ) de fVereldt op ie dijjeh 



y 



t . 



K 



Bedagi heefi ^ als 



gemeen beklag 



Europa wui verlies zal fmerten tiagt en dag 



* ' 



I D. S. HA FN I ENS IS. 

Clerc'q van den Aiitheur. 



PETRUS BURMANNUS jui^ioit. 

Hiflor. 6? Eloq, Frofejp. in Acad. Frane^. 



4 



• 



f t » » 2 



E PI- 



t. 



S. 






(jr 





N 



O 







A 



M 



M 



■I 



v-#. 




>f 



O T 




N 




C 




M 



.4V 



' ^ 



V 



Celeberrimi 



G. 



E. 



RUM 




HI 




t' 



f- 



« * 



J ,* 



^ ' 



i 



i ' 



T^ 



t*' • 



f 



-■■ 



4 



iimen 



vifus ciii lumen adem 



Luminis excelfi, nomen habere probat. 



t ■ •■ 



y 

' 



ptum 






Hie 



folers 



, R u M p H I , cumulas opus admirabile, 
Dum ftirpes raras detegis hnjus humi. 

L 
- . J 

Curre per hiftorias, quis nam re per it iir in orbc. 



7 



Externas, patriae qui fonet hofce modosS 
De quonam ftudio defcripta eft India, tanto, 
Haec Orientalis : caulis Sc utilitas I 



t . 



I 



■J 



V 



t- * 



QpiT frudtus varies vel frondes arboris una 



Of 



Ufa cum fra6luj tradidit effigiel 

is medicinales Amboinae protnlit herba 





Quarum praecellens vi 

In fumma raras nuUus quas edidit 



vigorque valet 



9 



orbi 



tfFW' 



•^^** 



/ 



Res, opus hoc magnum , Ciggerit arte proba 



- : 



Perforata 



adhuc 



varus 



9 



1 

conchylia formis 

■ 

Cancrosque &, cur vis oftrea litoribus: 

y 

- » 

■ 

Multiferi fexus pifces, Animalia, monftra 

Ac volucres calamo perpetuoque notas. 
Hinc luces 



/ 



^■^^ 



> 



r 



If 



-"^ 



> 



quamvis privatus luminis ufu 



y 



Lumen in aeternum lucet ' honore fimul: 

'- 

L 

Jure appellaris perdodus Plimus j^ltery 

■ 

Et fuperas ipfum fertilitate tua. 
Mirandi coeci Temper laus vera ^ manebit 






) 



, V 



V* 



*- 



-J 



*■ V 



Nec 



9 



■ r 

nifi cum mundus concidet ipfe , cadet. 



<. 



D. 



D. 



D. 



'f I 



DANIEL FRIDERICUS DOPNER. 



Regtomont : Bprujl/s. * 



% If- 



/' 



^ 



Op 



t 



X 



fa 



1 



I 






OP 



HEX AMBOINS KRUYDBOEK 



> 



\ 



VAN DEN WYZEN EN HOOG-GELEERDEN HEER 



\ 



GEORGIUS EVERHARDUS RUMPHIUS 



; 



A 



n naam 



Oud Coopman en Raadsperzoon in Amboina, en onder de 
van den Indifchen P l i n i u s , Lidt van 't llluftre CoUegie der cii 



/ 



neii 




en nieuwsgierige oncrent natuurlyke zaken, in 't 

Duytfche Roomfche Ryk opgerigc 



\ 



i 



\ 



\ 



t 



\ 



» 



b 
^ 




• - 



En aardboom zag wet eer een wolk van oog-getuygen 



En Schry 




OfHeeJierSy zo zy 



met roem hefchreven Kruyd en Plant 

w 

door Natuur m leder Landt 



y 



L 



r 

Zyn voortgebragt y ten dienji van die , daar V goed uytzuygen 



\ 



\ 



Qeefl 




verholen 



Men ziet dit heden nog^ hoewel he dr even 

L 
^ W 

' fZaam hragten a an het licht ^ V geen 

In V diepfle van het wout des Wereldts , dog wel ras 
"Deed opgetogen en verwondert fiaan de meejlen. 



was 



y 



d^Een fchreef dan '^ geen Eur op* ^ een ander^t geen het Oofi 

Of^t Wefien dlenftigfl gafy tot d^Heelkonfi in zyn hofchy 



'%^ 



De Kruyden zag tHen daar y '/ gehodmte met zyn mos 



M- ■ ^ 



Vertoont 




de Son nog fwart nog ^e'el kan rooji 



i' 



Maar '/ vrugthaar Amhoms wout 



y 



zyn Heeflers , Boom , of Vrugten 



" t 



\ 



m 

\ 



> 



^ Zyn Kruyden , of het Bofch , V geen z'lg wel op de grond 

Der Zeen te zien geeft , was tot heden met gezondt 
Befchreven^ wel te regt mogt dan de Wereldt zugten. 



Maar ziet den groten R u m p h , herooft van V ligt der oogen 
Qeeft hier den Wereldt ligt , hier . hreeh hy V ys alleen 
Hter maab hy V geen wel eer verhorgen was gemeen 



J 



7 



> 



Ten 



m -A 

ynde men niet blyv onkundig of hedrog 



\ 



\. 



( 



I 



I 



\ 



m 



te 



zal 





zyn hooft , wie niet zyn hair verzieren 



Met 



gevlogte Kroon van La^ 



7 



wte zyn naam 




lof niet over al verhreyden , daar de Faam 
Met haar Claroen , dten Man maar kan doen zegenvieren 7 



*** 






Dog 



I 



Dog hkr ^voor fiaa 'i verjlomdy uyt vrees 



) 



dat ik in V roemeit 



Van V <feen dat Licht verdtend^ zyft luyjler door myn veer 



> 



Of dtgt hefwalken mogt 



p 




agt dtt werk te teer-. 



'/ Paji Under en om volmaah de nadm van R u m p h te noemen 



-f- 



f 



I - 



Qodt gun dien P 



lUS 



langer reeks van jar en 




r J 

dat hy meer en meer zyn wond\en maak hekend 



7 



Hy geev hem duhhel Ligt , en krag 



lent 



Des Lev en 



J 



h 



J* 

ten Hemel op te varen. 



ft 



FRANCISCUS VALENTYN 



\ 






o 






I - 

Verbi divini Minifter Amboinenfis. 



■I. 



D 






D 



\ 




».' I 



N 




■ 

V 



A 



N 



D 



E 



N 



H 



E 



E 




E 




OANN 






U 




M A N N U 




I 



■'\ 



9 



b 1 



Medicinae DocStor , en Profeflbr des Kruitkunde ia de Ge 
neeskundige Amfteldamfche Tuin j Medelidc van het 

Keizerlyke Queekfchool der onderzoekers 

van de Natuurkunde. 



- J* 



n . 



*^ 



\ 



'» 




*^ 





E groote Zoon des grooten Vaders 

' L 

>■ - 

L 

r 

h'ter na H Leven afgeheeldy 

4 - ■ 

wten al vroeg > door */ hloet , eri 



J-^ 



d*aders 



> 



iMans deugdy en yver , heeft gefpeelt 

A, ■ 

De Ziektens vlugten voor zyn Kruiden^ 



> 



\ 



■^ V 



't 



■ \ 



\ « 



De Doot verfchrikt op sMans gezicht^ 



\ 



Wyl ik 



9 



en dmzenden 



Luide 



»fH 



j^an Hem den welfland zyn verp licht 



1 



Zyji kenn'is in urtheemfche Planten 



> 



v^, 



Mmit 



mt y in 



V zefial foUanten* 



V 



ADRIAAN VAN OMMERING 



■^ - -- 



JA 



X 



COBS Z 6 O N. 



BENE 



/ 




I '1 



I 



I 



t: 



:^ 



^ 



i 



I 



^. 



■^ 



>' 



i 




E 



i\ 



I 



/ 



r . 



> * 



r 



t 



BENEVOLIS 



r, 



V 



Aan de Goedgunlilge 







o 








> 









3 



R E i 




U E 



' En waare Oeffenaars des 



H 









AE 



\ 



-^ 



LEGITIMIS CULTORIBUS 





U 




D K 




N D 




I. 



« 



S. D. 



Wenfcht veel heil 



-v 



JOANNES BURM ANNUS. JOANNES BURM ANNUS. 

- ■ ■ - '- ' . 

Uperfluum opinor prolixam* huic operi praefi- TK agte bet overtollig een lange Voorreden by dit werk 
gere praefationem , quum ipfe Au6lor luculen- JL te voegen , ivyl den Auteur zehe dit 'oerrigt heeft , 
fatis operis fui praeftantiam Le6loribus com- en in zyn woraffpraak den inhout van het ixierk , ah me 




f' 



' t 



mend 
expl 



? 



& J quid eo contineatur , in proemio de deszelfs wortreffelykheit beuoecrt en aangetoont hceft. 



Het is dog zeer te 'uerijoonderen , dat zo een menigts 
"oan Jchriften en papieren y die zo veel verfcheide Schep- 
zekn des natuurs bevattcn , in zo een gcede order zig 
dinem , fibique ita conflantem ac convenienteih a zo gelyk en zo. wel^ gcpajl , hebben kiinnen by een ge» 
viro plus quam fexagenario , vifusque fimul ufu or- bragt wcrden .van een Man reeds over de zejiig jaa- 
bato digeri potuifle , unde Au6lorem hunc fuilTe ren, en daarby van zyn gezigt ontbkot zynde, luaar 



Mirari autem licet , vaftam adeo fcripturae , at- 
que chartarum molem , tarn diverfos ac varios 
Naturae foetus continentem in elegantem adeo or- 



i 



der Kruyden , en ook teffens een zeer groot kcnder van 



nfummatillimum plantarum fcrutatorem atque tiyt ook aan een ^der ligt blykenzal, dat deeze Schry- 
peritiflimuifl earum obfervatorem unicuique fatis ver meet geweeft zyn een zeer neerjllg onderzoeker 
liquido Conftabit ; immo a fide digniffimis homini 

bus turn temporis illas terras inhabitantibus faepius dezelve , ja ik heb van geloofiveerdige Menjcben toen 
relatugi audivi hac in parte adeo fagacem hunc ter t')t in die Landen ge-'jooont hebbende meer ah eens 
fummum fuifle virum 
diae plagis exoticae atque omnibus penitus 



hooren getuygcn , dat deeze groote Man zo kundig en 

bedreven was in dit ix>erk , dat fchoon u} t de verjl af- 

gnitae ad ipfum jam lumine captum addugerentur geleegene deelen van Indie hem toen al van zyn ge 



plantae , earumve folia , fru6lus , vel femin ^ 
©dore , fapore, forma J aliisve qualitatibus deteg 
ac dignofcere potuerit , ad quodnarii genus vel c 
fem tales pertiiierent plantae , ftupenda fane ac pi 



z)gt en het dagelykze ligt berooft zynde vreemde plan- 
die aan alle andere menfchen onhekent waaren. 



ten 



% 

I 



■j)ierden tocgebragt , ja zelfs Jlegts derzelver blaaden , 

ofte zaaden . Ijy uyt de rcuk , fmaak , ge- 



vrugten , 



fp 



liquis omnibus excellenti profefto peritia & per- daante, ojte andere hotdanigheden , imfi te ontdekken 

en te oordeelen , tot wclk geflagt ofte zoort zodanige ge- 



ivajfen behoorden, ivaarlyk een zeer verwonderingsweerdige 

en boven alle andere uytmuntende kennis en doorzigtigbeif, 

Fateor equidem non ita exafle noflrum Ru?n- Ik beken w el dat onz^ Rumphius niet altyt naauw- 

phium femper florum fruftimmque partes fru6lifi- hiirig de deelen van de bloemen en de vrugt tot de 

cationem conflituentes more Botanicorum obfer- voorteeling dienende heeft in agt genomen , en die in 

vaviiTe , quaeque hifce conveniunt conjunxiffe , dif- deeze met elkander overeenkomen fzamen gevoegt , die 



Umiles vero feparaffe, atque juxta certum Syfle- daar in verfchillen, afgezondert heeft, en dezelve vol- 

maticum ordinem ad fuas revocaffc familias : Sciant gens een zekere Syflematice order na gebruyk der Kruyd' 

autem L. B. , uti & ipfe profitetur Auftor, virum befchryvers tot bunne geflagten ofte familie gebragty 

hunc a juventute fua a parentibus ad hanc deftina- dog de Goedg. Lezer tnoet weeten , zo ah den Auteur 

tum haud fuiife fcientiam , nee do6lorem in hac zelfs betuygt , dat hy van der jeugt ■ door z^li oiiders 



arte peritum audiviiTe, ac proinde non fuiffe Bo- tot die ftudie niet is opgeleyt , ofte 'daar in een mee* 

tanicum , fed natunie quafi inflinftu & ipfo fuo fler gehadt heeft , en derhalve geen Botanlcus is ge- 

genio ad naturalis hiftoriae fcientiam propenfo du- ineejl , maar als door ingeve van de natuur , en zyn 

6lum inter alia fua munia hanc exercuiffe artem, hyzondere genie tot de kennis van de natuurlyke 'u:ee- 

fibique adquifivilfe cognitionem plantarumque pe- tenfchap zeer overhellende en gcnegen zynde , onder zyn 

ritiam, unde & a rigidorum nimis Criticorum , fe- andere bezigheden en beroep deze wetenfchap geoeffent, 

Veriorumque Syflematicorum cavillationibus , op- en voor zig ook die hnniffe en ervarenheit der geivaf- 

probriisque illorum , qui addu61:is faepe fuperciliis fen verkregen heeft , waarom ik ook vertrowji , dat hy 



m ■ • 1 • 



mvidiofoque vultu aliorum fcripta excutiunt & car- zal bevryt blyven van de berifpingen der /iraffe bedillerSy 

punt , inmunem fore hunc noflrum Au6torem au- en van het verivyt der Jlrenge Syfleinatici , die alles tot 

tumo , veniamque inpetraturum me ab iis confido, een naauwer ordre brengen , ah mede van de zodanige , 

qui, licet errores quosdam detegant, candido ta- die met een donkerweezen en neydigoog andere him fchrif- 

men ac cordato animo conliderant, me fubcefivas ten inzien ende ziften; gelyk ik my ook verbeclde, dat ik 
tantum horas a Praxi & publicis muneribus vacuas verfchoning zal vinden by die geene , die fchoon eenige 
huic inpendiHe au6lori exornando , nee omnia ita mis(lagenge'maar'werden,meteenbillykoordeel enredelyk 
inveftigare me potuifTe ac alii, quiotiofam agen- gcmnet zullen overwegen, dat ik tot dit werk te voor- 
tes vitani per totum diem hifce vacare valent flu- fchyn te brengen Jlegts myn afgebrookene uuren van de 
diis, & nullas fere alias nifi has tuentur partes. Pra&yk en viyne bedieningen ledig zynde bejieedt hebbe^ 

en alles zo naauwkeurig niet heb kunnen nagaan als an- 
dere , (lie geen andere bezigheden hebbende den gatfchen 



/ 



dag aan deeze ftudie zig kunnen overgevcn , en genoeg- 
zaam niet anders ah deeze kunft behartigcn. 



Omnes porro plantarum icones non ita peni- Dat o&i alle de Figuuren der planten met al hun deelen 
tus omnibus fuis partibus fuifle abfolutas lubens 



con- 



nicf geheel en altoos wel uytgewerkt zyn , most ik mede toe- 

***** 2 Jlaan, 



\ 



\ 





AE 





T 




O. 



r 

« ■ 

concedo, confiderent autem quaefo , L. B. ani- ftaaft , dog de goedg. Lezer gelieve te overj}eegcn , en met 

moque ^erpendant aequo, id ab aii6lore omnino eenonpanydiggemoet toe te Jtemmen.dat dit gehcel en al 

lieri non potuifle, primo quod plurimae in Her- hiilten bet vermogen des Schryven geiveejl is, voor eerfi 

bark hoc contineantur arborcs & plantae , quae oui dat in dit Kruydboek zeer vec! gewajfen gevonden 

rariiTimae , ac femel tantuni vifae , ex remotif- wer deny die zeer zeUzaam zyn, en v:.iar van zornmige 



funis infulis , fummis montibus , inperviis faepe maar eens Jlegts gezien zyn , die, uyt de verfi afgckgen- 



rupibus & litoribusjimmo ex horrendis defertis, Jle Eylanden, mn de hoogjte bergen. 




y- 



ontoe- 



gankbaare klippen enftranden, ja zelfs uyt de buy 'ends 
mldern'ijfen en digte bojfchen gehaalt zyn , en op die tyt 



/ 



denfisque filvis petitae , non iflo tempore flores 
fuos finiulque fru6lus confpiciendos exhibuerint , 

adde quod & arbores in inmenfum faepe exten- niet altoos bun bloetnen en vnigten vertoondcn ,' voegt bier 

fae , & fupra reliquas caput comamque excollen- by , dat zommige bomnen zig zq ver en hoog uytbreyden en- 

tes adfcenfum penitus negent , florumque fuorum bo^en anderen verheffen , dat zy ommgelyk te beklimmen 

ac fru6luum colIe6lionem inpediant ; quo acce- zyn , en vieygercn baar bhemcn of vnigten te laaten in- ' 

dit infijper, quod rariHimi in barbaris illis terris zamelen, bier komt by, dat in deze vreemde geiirjien 

periti inveniantur pi6lores , qui omnium ac prae- zeer zelde goede en nette Schilders gevonden ixierden, die 

fertim minimarum partium ad fru6lificationem van al de deelen en voornamentlyk van de kkynjle , die tot 

pcrtinentium rite obfervent adtributa, earumque de voorteeling en bevrugteging bebooren^ ter deegen op' 

diflincliones , & proportionem , unde & defeftum merhn derzelver boedanighcden , verdeelinge , ofte baar 

hunc tarn ex ipfa auftoris dcfcriptione , quam groote , ixiaarom ook dit gebrek de goedg,. Lcezer tiyt de 

ex aliorum figuris , fi occurrant , benevolus ac text zelve , ofte derzelve Befcbryving , ofte uyt de Fi- 

propitius fupplebit Leflorum & fautorum ani- guuren van andere boeken^zo die gevonden wer den, zal 



mus. 



gelieve te vervullen. 



- Monendum fimul ed , non fingulis capitibus Ik met bier nevens 'voaarfcbowjien , dat agter ieder 

plantarum icones fuiile adjeftas, quum quaedam hooftjluk niet van alle de planten de figuuren voortkoineu^ 

in hoc opere dcfideratae fuerunf, quod amanuen- wyl zommige in bet tverk niet gevonden zyn , bet geen ik 

Hum forte incuriae adfcribendum puto ; omnes aan de onagtzaamheit der overfbryvers tceeigene , dog 

vero, quas ipfi infertas inveni, quanta id fieri po- alle^ die in dit werkj^ervat zyn,beb ikmet zoveel zorg, 

tuit cura, aeneis tabulis infculpi curavi , ita ut de- ah bet doenelyk is^^er naauwkeurig in koopere platen 

ficiat nulla , quae ufui ei^Q poffit , licud & addi- laaten brengen , zo dat 'er geen een manqueert , die van 

tae funt infeftorum quaedam figurae, quae fimul nut^ of dienfl kan zyn, gelyk 'er ook bygevoegt zynzom- 

cum arbore vel planta , unde alimentum fuum mige afbeeldingen van bkedehoze dierties , die te gelyk met 

hauriunt, vel in qua nidulantur, in textu defcri- de boom jofte plant , luaar o;p zy aazen ofts nejlelen, in 

buntur ; optandum vero ellet , ut reliquae au6lo- den text befcbreven voortkomen , dog bet was te wenfchen, 

ris chartae de animalibus terreftribus , aeriis, 3c dat de overigefchrif ten van deeze Schfyver over de Land, 

marinis huic operi flmuI client adjedlae ; an au- Lugt, en Zae-gediertens agter dit iverk gevoegt waaren, 

tern ilia Animalium Hijloria a fene nollro ante fu- en of deeze Hiftorie der Dieren van onze oude Man 

premum fuum diem ad finem fit perdufta, ulti- voor zyn doodt ten einde gebragt en afgemaakt zy^v^eete 

maque ipfi inpofita manus , ignore , unde fi pri- ik niet , waarom , zo dezelve onder imant particulier mogt 

vatis alicujus laribus prematur, in publicum pro- zyn berujlende, verzoeke zeer vriendelyk uyt naam van 

dire jubeat , ex communi hifl:oriae naturalis pe- alle de beminnaars des natuur-kunde , dat by die gelieve 



ritorum vote obnixe rogo. 



in- bet ligt Jie brengen , en uyt te geeven. 



/ 



Quae porro huic operi exornando & inlufi:ran- Net geen ik verders by dit werk tot deszelfs luyfter en 

do addidi ,^ paucis expcdiam , primo quantum fieri opheldering bygevoegt beb , zal ik tbans met ivynig woor- 

mihi potuit e vernacula noftra feu Belgica lin- den aanroeren ; voor eerfl dog bob ik , zo veel my doene- 

gua, quae barbaris faepe vocabulis atque incon; lyk is geweeft, uyt onze Moedertaal ofte bet duytfch, bet 

dito fane & quafi Indico flilo ab amanuenfibus geen met zeer veel baflaart-woorden , en vreemde manier 



•s 



fuit exarata, au6loris textum Latina civitate do- van fpreken of op zyn Oojlindifch, van de uytfcbryver . 

navi: in qua interpretatione follicita cum cura isopgeftelt^des Schryvers text ingoed Latynvertaalt,zo 

inprimjs adtendi , ut au6loris fententiam & men- veel my mogelyk tdos , dog 'wel voornamentlyk agtge<reven 

tem religiofe fequerer & fervarem , dein addidi dat ik den zin en meening van den Schryver zuyve^ mogt 

fimpliciter feparatarum partium explicationem , navolgen en behouden, daarna beb ik een eenvoudige uyt- 

quae m tabulis exprmiuntur, non autem in textu legging gedaan van de deelen der gewajjen, die byzonder 

exphcantur vel denotantur ; obfervationes etiam op de plaat verbeeldt ivierden , dog in den text niet uytPc 

quibusdam p locis adjcci , fi comperirem eas- legt ofte aangewezen zyn, bier by beb ik op,zomm%e 

dem ao aliis auttonbus jam fuilFe dete6tas vel plaatzen eenige aanmerkingen bygevoegt alsjk befpeur- 

defcriptas , vel etiam illarum fpecies jam efie de, dat die gewajjen by andere Scbryvers waren in ast 

notatas, genericumque fimul notavi nomen, ut, genomen ofte befcbreven, of diergelyke zoorten van dat fs- 

quibus majus datur 05mm , & ulteriore tenentur Jlagt waaren aangemerkt , hebbende teffens den naam van 

defideno, ad dalles immo ad ipfas quoque fpe- zodunig een gejlagt daar by aangcmezen , op dat die ^ee- 

cies revocari poflent , praefertim quum Rumphius ne , die meer tyt en hift hebben om die na te vorfchen 

adpellationes fuas plantarum & arborum juxta dezeke tot baar verdere Claffe ofte byzondere zoort zoudl 

Indica ccnfiruxerit noimna , illasque denomiaa- kunnen brengen; bet geen ik daarom te meer gedaan beb 

vent: Indices autem hifce tomis nondum adjeci, om ^^/? Rumphius zyn benamingen geformeert heeft tm 

quum majus commodum adlaturum putem , fi ab- -»-'"'"•' - - °., o/ j 

foluto prius opere generalem ultimae parti fub- ft 

ncftam Indicem , vel uti CK CommcUnus in Hor- Deelen 
turn Malabaricum Floram confcripfit Malabar icam. 



de Inlandfcbe naamen der boomen ofte der andere gewaf 
fen : Foor tegensvjoordig beb ik geen regifters agter deeze 

geflelt^om dat ik our de el, dat bet van meer. dien/i 

r X ' u in. w - ' ' -^^ zyfi > als ik op bet einde dcjzes werks een ffeneraal re- 

fic &in hunc auaorem Floram compomm Am- gifter agter bet laafte Deel voege , ofte gelyk de beroem^ 
homerfem nt fi quaedam omifia vel errata mve- ^^ //r. Commelin .p ^.« Hortus Malabaricus ^.m.l4 
mam, iHi fimul florae inferam, eaque corngam. heeft zynF\or2iM^\^h2.nc^,ikookalzoop ditwerkbe^ 

fcbryve een Flora Amboinenfis , ixiaar by dun teffens , 
bet geen ik bevinde uytgelaten ofte qualyk geflelt te zyn. 



Si 



aldaar invullen en verbeteren kan. 



/Fa«- 



1 






\ 



V s 



^ 



t 



) 



r 



^ 



r 



\ 



-1 



I 



i 



r 









?■-. 



K 



l» 






i 




o 



• 

o 






D 




K. 



i t 



nes 



G^pita facile experientur & obfervabunt 




Si poi-ro in audloris Appetidice alicui capiti ali^ Wanneer verders in het by voegzel ofte ii Appen* 

quid addendum invenifem , fingulis fuis capitibus dix '^an Rumphius hy em zeker hooftfiuk lets aangete- . 

fubjunxi ilia, quae ab ipfo poflea obfervata de- kent ims daar toe te behooren , zo heb ik het zehe agter 

prehendi, e.'x. ejus Ju^uario itidem totum aliquan- ieder hooftjtuk geplaatft , het geen van den Schryver na- 

do inferui caput , fi Congenerem ibi offendel'em ar- derhant nog -was ontdekt : Uyt zyn Au^luarium ofte ver- 

borem vel plantam , quae ad hoc pertineref genus, meerdering heb ik ook dikmaals eengeheelhoofdfluk over^- 

fimulque adjeci quibusdam capitibus ©bfervatio- genomen , wanneer ik bemerkte , dat bet een zoort iKas van^ 

quas Do6i:. & Celeb. D. Garcin mecum fu- zodanig een boom , die tot het zelfdegejlagtbehoarde^heb-, 

per his afboribus communiCavit, c^lias meis fub- bende teffens nog eeuige aamrierkingen , die de geleerde en 

junxi adnotationibus, quae omnia m ipfius ope- kundige Heer GsiTc'm 7ny heeft medegedeeli , op zommig€ 

ris examine & perluftratione Le6loi'cs varia ad plaatzen by myne aanmerkingen gevoegt , "ivelk alles den 

Lezer zelfs by bet onderzoek en doorlezen van dit zverk^ 
' Hgt zal gewaar ixierden en ontdekken. * ' 

Magfto fatis mihi haec Conflitifle labofe , rtiul- Dat dit my veel moeite en arbeyt gehjl heeft , en ook 

tumque temporis fubripuifle lubens concedo, non veel tyts ontnomen, ml ik geerne bekennen , dog dit iivaii 

tamen haec tanti funt momenti , quam iit hinc zo een groot belang niet ^ dat ik daarom myne gverdenkin' 

Meditatlones Pra6licas Vel ipfum omitterem flu- gen , en de Jludie van de Medicynen vergeete , o/te ^elyk 

dium medicum , vel - tit invidorum nonnullorum andere benyders qiiaadaardig uytflrooyen , en aan andere 

calurania aliis perfuadere malevole Gonatur , ip- eenwudige tragtenwyste maken, dat ik zelfs ihynPra^yk 

fam hinc menegligere Praxin Clinicam, quin po* daar door verwaarlooze ^ ik moet derhfllven bier in't open^ 

tius publice profitear fubCefivis horis ac praefer- baar betuygen , dat ik myn tyt hier toe heftede in myn le* 

tim matutinis , in quibus alii aliis lucubrationibus dige uuren , en voornamentlyk des ogtens vroeg , "wanneer 

ac praefertim debacchationibus magis dediti, & zommige ander en dan andere nagthrtingenenvoornament- 

tamen Praftici , vel ex naturali fua pigritia tor- lyk aan de gaflereyen meer overgegeven , en fgter de Pra- 

pidi, & inflar operariorum ob crumenam tantum 6iyk oeffcnende, of andere door aangebooren luybeitlocb 

anc nobilem fordide tra£lantes artem , in Ie6lo en dof zynde , of alleen ah merkljeden cm buti beurs te 

fuo crapula faepe quad fubmerfi, vel delidia foluti maaken deeze eedele konfi zeerjlordigivaarnemenynogin 

decumbunt, refocillata ac pacata mente me hunc bun bedtvatjig ofte half in den dronk nog bedwelmtleggen- 

jam exantlafle laborem , antequam illi evigilantes de ah hyaarts ronken , ik dan al met verquikte en onbe- 

flertere definant ; ita ut nullas perdam horas , quae nevelde herjjenen deeze bezigheden waarneme , en eer dat 

Praxi exercendae deftinatae vulgo cehfentur , atque zodanige voor den dag komen , dezelve al afgedaan heb- 

aequo ac aliis ipfi etiam vacare & mihi datum ut , be, zo dat ik hier door van myn dagelykze uuren niett 

quae hie in tranfitu, licet quibusdam minus for- verlies, en met andere egaal de PraStyk kanoeffenen; dit 

te ad rem facere videantur , notare debui, ut hebikintvoorbygaanmoeienaanroeren,fchoonzommigeh 

calumniam malevolorum hominum , quos tamen zullen denken, dit niet zeer ter zaak te dienen , om my van 

parum euro , licet officiofis luis ac blandis falu- den lafler van zodanige benyders en quaadaardige te ver- 

tationibus nos inefcare conentur , & tamen quad ontfchuldigen , 'ujelke ik egter weynig agte , alfchoon zy my 

amici faepius nobis adftant in Medicorum confi- dikmaals door Inmnenederigehuygingen en "ckyende compli' 

liis , a me depellerem , aliisque candidioribus & menten de oogen zoeken te verblinden , en ah groote vricn- 

Cqrdatioribus perfuaderem, vitam bene difponenti den my in de bye^ikomfl, der Pra^icyns voor komen, op dat 

fatis patere , & quamvis multum temporis fince- ik aan andere opregter en eerlyker lieden mogt aantoonen, 

rasque & abflradlas faepe fibi vindicat Praxis Cli- datfchocn de Pra^yk veel tyt en ookferieufe en bedaarde 

nica meditationes , fuperefle tamen fatis tempo- bedenkingenvereifcht^evenivel nog tujjentyts geniegove- 

fi rite id' inpendatur , ad talia etiam fludia rig is, ah men die wel bejleet en aanlegt , om andere flu- 

excolenda , ac praefertim Nobiliflimum illud ac die nevens die if^aar te nemen ^ en voornamentlyk devoor^ 

fimul utilitate & jucunditate praeflantiffimum Bo- trcffelyke en aangename kennijfe der Kruydkiinde , die 

tanices ftudium, quod tam arclo vinculo cum ipfa met zo een naiiwe bandt aan de Medicyne verknogt is, 

Praxi connexum eft, ut fine hiijus cognitione Me- dat het omnogelyk is zander deszelfs kenniffe een gelukkig 

dicus feliciter , & ex voto artem fuam exercere Pra^izyn te zyn , en na wenfch die kunjl ivel te oeffenen, 

!hequeat , ita ut neceffitate fua ac mutua volup- die door haare nootzakelykheit cnonderlingeontdekkinge en 

tare non Medicos a Praxi abflrahat , fed ukro ad bevaUigheit inplaatsvan eenPraclizyn van de fludie der 

ipfam quad ducat Medicinam , unde has cavilla- Medicynen af teleiden, daar veel eer die toe opixiekke, en ah 

tiones, aliorumque focordium & invidorum Me- van zehe tot de oeffening van de zelve aanleiding geve; 

dicorum opprobria nihil gloriae & laudi apud zo dat ik door deeze lafiering en ver'nyyting van andere 

finceros & cordatos homines inminuere vel exi- nydige Medicyns in plants van myn roem en agting by 

flimationi meae detrahere poffe , quin potius au- eenvoudige en eerlyke lieden te verminderen , dezel- 

gere illam , & majores mihi llimulos addere exi- ve agte veel meer te zullen aanivajfen , en my daar 

ftimem/nec pluribus eos vel verbis vel argu- toe aantezetten ,waarom ikrny ook niet verderzal ophou' 

mentis refutare neceifc eft, led illos tantum con- den met zodanige doormeerder 'ujoorden ofte redenen te 

vincam PUnii , noflrique Rumphii exemplis , qui medcrleggen , maar om dit te bevefligeh alleen aantoonen, 

inter alia fua munia atque officia, licet a foro en die overtuygen door het voorbeeldt vanPlinms enonze 

Botanico prorfus aliena , elegantiffima tamen ac 'Rum]phms, die tiijjen haare ampten en hezighcden, ge- 

praeclariffima fua Opera pertexere , & in medium heel geen overeenkomfl met de Kruydkunde bebbende , eg- 

proferre potuerunt, & t^men aeque, ac alii fum- ter zodanige voortreffelyke enheerlyke 'Dierkenhehbenkun- 

ma cum gloria '«& adplaufu caetera fua exfcqui ncmiytvoeren, en voor den dag brengen, en teffenshaart 

potuerunt munerarita ut, fi propitia fummi Nu- bedicningennevens anderenmet lof enluyjler 'voaarnemen, 
minis aura votis meis 



t 



ris 



adfpiret 



viresque mihi zo dat , wanneer de Ahnagtige my verders begur.lligt 



^ 






largiatur , ut inter moleftam Clinicae Medicinae in^et kragten en gezontheit te verleenen, onder de lajliire 

extrcitationem ad obleClamentum fimuI reliquas waarneming des L^ra^tyks ik ah voor een uytfpanningde 

hujns operis partes elaborare valeam , tanta cum in- overige deelen dezes werks met zo veel oplettenkit en 

duftria & cura in publico illas inpertiri adnitar, naauwkeurigheit zal tragten in het ligt te brengen , ah dg 

quanto cum defiderio & voto ab aliis expetitae beminnaars van deze wetenfchap mfiudit de twee eer (le 

•••••* dselen. 



Z.^TAill 



fuere , 



.9 



A 



ta I 



\ 



'x 



I 



r w 





r 



f 



'AE 





T 




^ 



> o 



k 



fucre, milii « .nimo gratulabor , & fatis mer- ^'-'>'^J^^r^'-fl-^±f^:t^V'^!T^, 



ccd 



cepifTc videbor pro cura laboriofo huic 



i;>6/^^ fwiz>« ik verjiaa , ^jf w^ 20 veel genoe 



liCafcm hum an o 



fal 



adq 



operi inpcnfa, fi ju{lis peritorum Hujus fcientiae gen en toejuygingwerdenmfan^^^^^ 
precibus fatisfiat & illi, qui aliquam porro uti- gen en genegenheit gewenfcbt hebben aie te erlangm^ x.u 
^ ' ' - - ' ' ■ -e {1- zal ik my rekenen en agten voldaan te zyn voor de groote 

In^ moeite en arbcydt^ die ik aangewent en befieedt hebbs^ 
.V....X ^ ^ Fos priores operis Rumphiam tomos op dat het verlangen van de leergierige en nieumsgierige 
tanquam fiikequentiam prodromos accipe , inque oeffenaars en kenners der Kruyden mogt voldaan werden, 
tiiosufus partimad obleaationem , partim ad com- m diegeene.die lets nutttgs en heihaams voor bet Men- 
modiim tuum iis fruere", Ut eo magis ex" illis a^ fcbeJyke gejlagt tragten te bezitten , daar van met zouden 



i 



V 



generi 
bi ftudent . hoc non defrandentur thefauro 



' . 



Turn ac vires Indicarum ■ harum plantarum difce- verJtekenblyven;gebruykonderwyIendeze twee eerfie dee- 

fimulque ad illarum cognitionem pervenire Jen tot uw vermaak en voordeel, zo veel gy bevindt daar 

liceaf, fiibfequentes aucem exfpeftare te jubeo, door te vorderen^omverders tot de kennijje enhetgebruyk 

6mm prim'um reliquae tabulae eo pertinentes derlndifchegewajjentegerakenyenverwagtde volgende^ 



res 



& elaborari poterunt , dum interim fp 



dra bet doeneiyk zy , dat de overige plaaten daar 



Ni 



rfie fovet , ut errores , qtii forte in quibusdam ir- beborende kJaar gemaakt kunnen werden , boopende^ , dat 



\ 



quemadmodum aberrare huma- gelyk bet menfcbelyk is te veylen; de misjlagen die bier 

daar mogt en ingejhopen zyn , mete en gunftig oog de 



pf( 
flum eft , benevolo animo ac faventibus 



aequi Leftores praetereant atque emendent, in goedgunjlige Lexers 



%uUen overzien en verbeteren 



quo omiiie defino prolpera quaevis & fortunata 

animo adp 



ik eyndige y aan de Lezers alle beil 

/poet met een genege bart t^ewenfcbendt , 



- - 



Dabam XX OBobris 
MDCCXXXX. 

Jmjlelaedami ex 
' Mufeo, 



Valete. 



Vaart 



V 



«*« 



vr\ 



>■ * 



'^ \ 



\ E 



y-^ 



"-1 






I 




* - 



* 



k L Ife 



\ 



i 



":: ur 






* 




' — V 



- J 

i 



• * 



t 



* 4 



T. 



I - 



. ^ 



^- J^ 



I -* 



> 
I 



f 



rt. 



k: 






* . 



1 t 



T^ 



ft '. 



L. 



* 



/ 



« • 



iU 






» 



w*. 



a < 



f 



\ 



I 



\ 



ft. 
t 



' ■ . • . 



^■ 



» * 



J!^. 



f. 



1> *-'. 



* 

A 



9 



v 



\ 



< 






'%» 






t-. 



\ 



* 



9 



FRATRI 



■■/ 



I 



i 



V 



•s 



i 




o 



\ 









f 



fr .\ 




N 





•c 



r 



y 




I * ♦ 



i 



>* 



G 



< 



I 



/ 






$:Si 




M?0 



-* .> 



« 

a 



t : 



i 



r\ 



*■ I. 





r - 



*-^^f 



M 



r 



» ■ 




< ^ 



> 



N 



N 



^r y r-V 



t r 



I ^ 



s .M 



I 



HERBARIUM AMBOIN 





9 



NSE 



GEORGII 




VE 




i 



r» 



ft 



I 



H A R D 









/. 



i)2 Imem' pt^Bcimi .mittivfiyx 









X 



> 




A 




c 



la 



r i* \ 



/ 



o 



«w/>M tan4em Lib^r ?rii4iti 
Adfpicit lucem fugien$ -f ?j)jebras 
Quis tot ^annorum : ipatio jacebat n 

' ; Abditus ante 



7 



Tantus aetetnwm latuifle$ 4ti:4; . 
Node fi preflq$Jabor j indejdo(5^ 

V 

Non |evi$ jacSbif a fuifleist oibui 

Nee reparanda: 






j'.-.rt i 



MPH 





^ 



* 



t 






r 



If. 



Nunc ubi 



* * # -^ ' > 




; frtftices &;^ herb'as 



J 



Quas ferax Amboin^ fpvet ,recenf^ps 

Chloridos cultoribus eft daturas 



i 






V 



.:\ 



Commoda cundis 



i 



\ 



Nee mori Au<3:orei?]i patietur la^os 



-i 



/ 



Inter Eoos , -^pjrocul & ;ren;iotps , ' 
Cujus his femper quoqu^.ejfit iiiperftes 

- \ 

Nomen in oris: 




\ 



X 




Nam fibi famam variis perennem 



T 



Et decus fcriptis peperit 



"> 



fijtura 



Quae legens mirabitur , ,efferetque^ 

^1 -, : r ' . Laudibus aetas ; 



^ / 



' * 



\ ^ 



^f 



t 

« 









I- 



W 7r ^ ^ TT TT ^ 



lUud 



\ 



I 



; 






/ 



' b 



'r 



^ 



lu 



^^ 



z 



■Y t' 



^ Ill'ud in primis cpifs ha% fhefetbt^ 'I 

■ ■ ' 

Quod tuo, Frater^bene^perpolitum 



Editur jam nunc Itudio , notisque 



i\ 



t 



T ^ 



''^, 



,-% 






A 




catfifn f 



\ 



,^ 



>A. *, 



r 



r) 



■T' 




r 



^>- 






M^ 




k 



H 



1 



t 



> ' 



1 i 



r ^^CT 



• ■ 



*. 



i' 



>- 



% 



t 









Sufcipis magnum , fateor , laborem\ 



> r 



^ 



i-i 



Dignior fed cui magis aut perita 

- r 

(Abfit hinc livor) manas admoveri 

^ Non potuiflet: 




.4 



> 



l^ 



■^ 



\ 



'. 




',\ 



I 



/ 



V 



A 
I 



* 



f 



/ 



Quippe i55n tan turn validis fugare . 
Omfie mbrbomm genus & iftalorum 



« 



Doiflus ^s fuccis 



^ 




ue plromptara 



• t 



f ft 



<« • 






Ferre medelam; 



^ 



Sed tibi flores etiaiix arboresque ," -^ 
Quas loci profert 





; 



Maximae primS fuit a juyenta 



/t - 



ijfi 



^■ 



# <« 



X 



Nofeere curae. 



r 



*: 



^ 



^ 



/ 



y 



T 
■* 






-k«,P 



B 3 



t 




t 



<^ 



oc probat ZeyUnicm aureiisque ^' 

Ille Thefduruiy 



D 



e cades que , fa ?a!^ I* v^ 



^fricde '^lantas quibus tntueiTdas^ ^ 









iiL 



*. 



^ 



DCinrno^ 



Exhibuifti. 




-w. 



Pluribus pofleth 



- ■ 



> 



mihi 









1 



*.v 



1' 



i 



I 




^* 



*>* 



Laude te dignum celebrare , led non 
Eft opiis verbis ,;do^dienta reru'tJi 

^r^^'"! Sunt ubi praefto. 







< y 



^ 



V-- 



I 



Perge fie artem medicam 



> 




Prater 



J 



> 



Ut facis 



herbarum iludium .tueri 



■ 

vultuijiie'meos benigno 



i 



U 



.fr 



• #^. 



r- -« 



t 



r 



»' 



A^ 



■ h 



. * 

Perlege verfus. 





• 1 



\. 



r 



> 



J'RANCISCUS BURMANNUS 

II ■ _ f r 



I t 



a. 



S' 



FRATRr. 



L,- 



/ 



/ 







i 



► 



t 



• 



* 



i 



FHA T R r OP T I M 




^ 




ON 





N C T I S S I M O 



> 



I- 






H 




N 



H 






N 



■) 




» 






M 




N 



N 




Medic'mae DoBort 



m 



> 



&f 




ofefo 



Horto Amjlelaedamenfi Botankes 
'i meritifjimo 



REAR 




UM 



AM 



\ 




O 




N 




NSE 



V 
















II 



\ 








ARD 





UM 




HII 



> 




ieneh 



puhltcam lucem vrndicanti 
cwitate donanti. 



> 



Latina 



I 



/ 




UMPHIADE,%fiisqut 



felic 



Otia 



> 



r 

curamm pond ere 



camb 





Aeternumque nemiis referato lum 



luftrd^ 



In 



9 





Et virid 



no perpetui tempora veris habes: 
ubi tepida geniale Favonius aiira^ 

mper gramine ridet humus, 




^^ 



Hie ubi Bonannos Aldrovandofqi 



^le fain 
Et celebri Alpine tefociare daturj 



T f 

3 



1 



^^ 



Hie ubi Brinekiadas Pifoiiefque inter oberra 



i 



,t 



Haerentem 




is lateti Marcgraviumq 



Aut Swammerdammo comitem 



t.e 



Tequ 

Heroafqi 




amplexu Hhedia de 



jiing 



vides: 

> 

r 

gaudes 



i 



fovet 



"■ 



fimiles frondentia Temp 



t 



Incolis, inluftris notr^ minor umb 





tamen veteris te 





chori. 

laudis 



4 



Et fubeant curae te monumenta tuae- 

it 9 




qua 

Et ^ 



teftes te 





1 



lis moveant 




la 



ipta lab 
doda 



> 



manus 



> 



Gnave fenex, quondam Naturae My fta latent 

Optime ; de Stygia tolle palude caput 
Surge ; 



V 



\ 



ge Taenarii recidivus fedibus Orci 



Atq 



ocul 



fup 



lum 



pafce til OS. 



I 



\ 



Ecce mens Batavis tibi braehia tendit ab 



oris 



Frate 



r 



> 



& hofp 



jure fruare rogat, 



> 



1 

^ 



• 

Oraque ab Eoo tibi fole perufta levabit 



f 



Tofta falutifer 



frig 



e membra foveris 
****** 



Nee 



i 






i 



• 



r^ 





1 



7 



quae 




es vel praebuit Indus Hydafpes 






f 



Pociila ab inmiindo flumine crafla dabit 



> 



> 



Amftelides vitreo fed quae 



de f 



miniftraht 



* 



Nai'des 



} 



aut puris 



g 



Ya vad 



Sed 



eque B 



penetr 



fubire 



fas 



> 



Qiiosque tibi refe 



laetus adire lare 



\ 



«- 






Nec diibito 



^ 




fit 



pietas 



P^ 



fot 



ura 



> 



Quam cineri praeftat fedula de 
Invenies ilium fcriptis incumbere 



tuo. 



totum 



y 



\ 



^ 
^ 



Grataque reliquiis folvere jufta tuls. 



OfTa 




O VIX 




tuo 



> 



monumentaque bufto 



7 



Ne" tibi bis mifero mors fubeunda 



> 



leg 



Tnteritura 




u 



aboq 



natantia foedo 



Membra, Machaonia vix r 



eparanda 



manu 



; 



R 



liceat quo poft fua fata r^nafci 



> 



Conligit, & vitae reftituifle 



parat 



Scilic 



hie herbas folitus mifcere falubres. 



Et Medico morbos peller 
Ut tibi Lethaeisremergere 



rore 



det 



Pedora Phoebaeo'numine pie 



potens , 

ab undis 



> 



7 



adeft 



4 * 



Jamque tot Herculeoxongefta yplumina nifa 



> 




carie & longa paene fepulta mora 



^ ^ 



> 



Z' 



Scriptaque Cimmcriis fine yindice preffa teriehi 
Et tineis lautam forte datura dapem , [ 

Eruit e latebris in dias lunlinis oras , 
Exhib'et & cultu corifpicienda novo. 

Nec tantum patrio fermone lege|itibus ofFert ^ 

Sed L atii 
Et laceras o 



* 



.•^ 



paritet 





partes 



divulfaquc membra 



Dig 



> 



in numeros reftituitq 



fuos 




enio fra(5tus , vel lumine 



Qiiique prius 

Obfitus ac longi fqrdibus ante fitus 



affu 



s 



> 



-es 



> 



Et truncata mifetj ceuVirbi 



> 



ora 



gerebas 

c 



i 



V 



De Styg 



T 



•^ 



jam reyocatns ade 

decufq 



■ 

> 




-I 



I 



Namque meus yit^m , . lucemq 

Paeonia Frater reddidit arte 
Androgeona ferunt. quondam de faucibus Orci 

Sic Poly'ideas eripuifle manus: ^ 

1. 

Sic 3c Amyntoriden Phoenicera Jaminis orbum 
Phillyrium narrant 



\ 



i 



f i 

^ 
L 



juventae 



,'. 



'M 



r_ 



\ 



I 



k 



^ 



'V 



k 



^ 



I 



i 



r 



? 



.Ml 



\ 



t. 

I 



\. 



■-- 




I 



4 



r 



eftituifle Senem. 



**^ » 



Exfere 



X 



\ 






5 






L 

i 






t 




^ 




I 



I- 



r 



r 



\ 



I 



■ 



I 



/ 



.«. 



T 

t 



Exfere te, Rum phi redivive 



i 



Ereboque reli(51:o 



Reli 



In fuperas gaude .te remeafTe domos : 

quiis gratare .tiiis : Epidauriiis heros 
Qitam tiilic Hippolytb, -fert. tibi Janus opem 
Per te nunc Oriens noftmm migravit in orbem 

. * ^ X 

Et fpoli 



> 






inra Batavis India ceffit agris. 
Maeret & a Belgis fubdufflas Africa plantas 
Qiiofque fovet frucices ubere terra finu. 

r 

Amftela Memnonib coiiledlaV aequore conchas 

Eoamque fills Tethin adoptac aquis. 
Per te jam mundi extrenao Tub Sole repofti 



^ 



i 



Et maris &^ terrae viscera nuda 



\ > 



patent 



Praefertim Amboinae raras dolet infula gazas, 



Et tot nlontanis praenlta; 




i «-•* 



» 



JUglS 



y 



Atqi 



orae fecreta' fuae-, •' fecreta 




> 




manu 



J- 



Vindice te praedas adferiii 
Gramine te campos pSpitlaflfe, & frugibii 

Frondibus ailboreas &: {pdliafTe comas 



s arva 



i 



> 



Qiiidquid 8c eximium condebat inho(pita 

In Batavam per te*'plorac abifle foliim 



tell 



LIS 



f 



A V ,* > 



J L 



Haec & olura qufdSrn 




> ^ 



> 




^.1 X « 



u M p H I , debere ratetur 



i 



Sed 



Acceptumque 'tibii patria* noftra'- 1 



efdrif. 



4»» 



. J 



- t * 



r 



i 



eqiie confuluic'mag 



} 



ut 



portuit 



r-'^ 



y 




7 



Egregium latebris du'm'male coh 




t • 



o 




T' 



Oblciiroqiie ' premaiis darrtnatas catcere charto 



Paene 




At be 



y 




mentis invi 



od caecis tot 



idiofa 



tuis. 



2< 



i 




•^ 




1*: 



Pe 



ruinis 



Non fuerit J A N r*"~3exee 




Jaffa 



mei 



Sed tenebris follers tanti monuments laboris 



Erip 



> 



& 



vindicat ilia nova^ 



> 



ne 



idere fqualida foedo 



^ * 



Adfertorque' venit 

Cum domino jaceant tbta 



Gratulor banc kieritis tibi^ Jane,' adccdere laudeni 




t 



1 



Carmine, fraternus 



% 




mihi 




•amon 



4 

Poft alios fi 



! 



g 



^ .^. 



molimina dextraie 



Additur haec tftulis Indnc quoque palma tuis. 



Et pod Taprobanae quas profert infula pi 

^ Quafque 

Defcriptas t 



> 



in gremib terra Libyffa fuo 



> 



itido 



quantum 



dat 



dine :.lautus 



Tertia nunc dodis ftat tibi parta comis. 



\ 



/ 



t 



F' 



» 



< - 



m 



J 



\ 



■# 



I 



\ 



* 



jamqae 



-' 



i 



^ 



'v 



\ 



Andiot tibi materiefque laborem 



Jam que aciiiint 

Datqiie novos ftimulos ille vel ilia 
Mnnere jamque tuo revocatus & excitus umb 



> 




Iiicip 



a toco R 



orbe leg 



Nil aiifu potuit fieri praeftantius illo, 
Jane, vel ingenio dignius effe tuo. 



Sorte tua felix laetare 



) 



acque 




Phoeb 



o 



"fx 



4 

Utere 



> 



nam 



ept 



is adnuit ille tnis. 



/ 



# 



Cernis ut Amftelio ludens Zephy 



horto 



T 



florum externis dotibus au6la finum 



> 



Comta peregrinis faveat formofa coronis,/ 
Teque facris Myftam gaudeat efTe fuis. ' ,< 

Jamque alacres certaht tibi nedere ferta Napaeae 
Et Dryadum adplaudit laeta per arva chorus. 



f - 



I 



I 



Maenalius 




inu praecindus cornua Faunus 



9 



-I 

Et calami felix Pan Tegeaeus adeft. 



A 



y 



\ 



^ - V 



Silvicolaeque omnes, & agreftia numina, Nymphae 
Dant inmortali praemia leda manu. 

Ac vario meritas referunt tibi carmine grates 



> 



- y 



i 



-^ ^j-' 



Et celebrant laudes 



At Stygio pedus 



decet 



, quo aecet ,• ore 



tuas. 



i$ 



malefanum foeta veneno 
Invidia, anguineo cindaque crine caput, 
Artibus ingenuis, 8c honeftis livida fa6tis • 

» 

Cedic, &c in latebras aiitraqae tetra fagit. 



? 



"■ ' 



• o 



- ■ 



-«- 



s 



Qiiam comes infequitur, laterique adhaeret amico 

Defidia", inyifos & petit aegra fpecus. 
Nil virus nocuifTe fuum. 



I 



nil tela nee ungues, 




Aut meritis quidquam demere^faffa tuis. 



fc* . -L —X 



r iners Livor , tabefcat Erinnys 



> 



r 

Et rumpatu 

Condat 8c in tenebras Diva profana caput 
Tu modo Rum PHI A DAE vigilatas promere curas 
Turaque ApoUi 



4- 



7 



.4 



7 



Jan 



> 



litare focis 












Et bene de Batava fie Chloride perge mereri 
Aegraque Paeonia membra levare 



I -. '' 



^ 



H 



mana 



\. 






1 

Amfteliaeque decus longum , te vindice , Florae 



m — 



I 



Vernet, & umbrofas exfe 



alta 



comas 



1/ 



s 



'*. 



./ 



PETRUS BURMANNUS 



'■■ "fc * 



Junior. 




■ 



'r' 



\ 



\ 



\ 
\ 



n 



i 

ij 



i 



f 



% 



V 



? 



i 







» ■■ 



VIRO CLARISSIMO 



> 



EXPERTISSIMO 



i 



\ 




N 



N 






> 




M 




N 



N 



1 , '^ 

Medic mae DoSorly & in Horto Medko apud Amjleloda 

menfes ProfeJlori Celeberrimo ^ 




} 



aUUM DIU DESIDERATUM 



OPUS 



V 



I 



R 



I 



M 




G 



N 



I 



\ 





o 











HARD 




I .' 



t 



^ 



I 



i 



f 






^ 



r 



RUM 




H 





> 



Pltn'n Indi 



nomine a 




Academ'ia Naturae CunoforUm ornat'i 



i 



L, 



' 

J 






Quod Herbarium Amboinenfe infcribitur, in Latinam 

Linguam converfum publicae luci expohercL 



Q 



UisB 



Liror 



J 



O ! Batavi ; qriae tanta infi 



cives 



r 



Aegrotasque movec mentes manifefta Phrenefis 



Quo mitis miferi , denja-velar^agm 



fad 



-I 

o 



y 



Nec caros Patriae fines 
Ofcula, nec focios dubitat 



nec 



bland 



Qiiis 
Perq 



furor 



y 



O! Batavi 



linq 



a Parentiini 
e fid 



OS 



r 



> 



fragili 




vos 



redere lig 



vagos pelagi ftudtus , per miile procellas 



Perque aeftus , rabidd quos Sinus evomit' ore 
Vifere diverfo terras fub Sole calentes! 
An Deus 



y 



) 



Inpulit 



aut ratio vos tanta fubire per 




a 



f 



Sc vitam praefe 



exponere 



An quid Diva Parens gremio Natura recondat 

Aequore quid medio, media tellure report um 
Quid gerat 



^ 



> 



Eois 



quot mira crearic in oris 



Occiduis ignotalocis, ignotaque prifcis 



> 



Prima 
Haec 




vobis 




(^auffa 



viae 



ogtrofce 
forec 



borque 



> 



cred 



Numine propitio ceptis Deus ipfe £ 



pulcri^ 



llle Deus, tumid 
Sol 



1 




ui temperat aequoris undas 



y 



US Sc iratos novit componere fluAus 



y 



Per varios cafus, horrendaque murmura pont 
Nec nocimra tamen , dextra cohibente furore 



' y 

m 



y 



¥ 

Duceret ipfe ratem , & fcopulos vitare minaces 

Et brevia & fyrtes 

Optatosque 



celeri 



alefida 



da 



tutis 



g 



carinae 
portus. 



Non inio jam monftra mari furgentia 



y 



non 



Aeolii frat 



efe 



farcere mifli 



jam 



> 



f 



Non fubitus puro colledus in aethere nimbus 



Terrerent clafifjs focios 



> 



puppisque magiftrum 



i 



*:*=***** 



\ 



4 



t 



Me 



• 



1 



I 



, -r 



Mc niiferum ! qiiam diverfo vos impete 

T^cc ratione regi. 




rri 



( 



> 



fed caeco turbine volvi 



y 



Qiiisque dolet, Batavae qiiem tarigit gloria gentis 
Et deciis aeterno celebrandi nominis ore. 



¥ 



• 



^ 



f 



; 



Non vos laudis amoi;, nee honefla cupido fciendi, 
Non quae mortales Superis exaequat, 3c alca 
Aftra fuper , coelumque fuper regnare potentes 
Diva dat humanam exutos fapientia fortem , 
Deferere antiquos, Sc vafto quaerere ponto -^ 
Incicac ignotos commifla nave penates. ~ -^ 

Vos trahic unus amor, fed amor fceleratus, habendi: 
Vos auriim, 8c fulvo quodcunque eft carius aiiro, 
Et niveo capiunt gemmae fplendore comfcae, 
Et qd^: duricie ferroque ignique refiftit. 



\ 



I 



y 



{ 



Jk- 



1( 



Adlicit extremos adamas preriofus ad Indos. 
Scilicet ut quos nafcentes mapalia primum 
Paupcribus videre habitata Parencibus olim , 
Nunc reduces Pario infanas de marmore moles 
Et regum aequantes Palatia fplendida villas, 
Et nemora Aemoniis non inferiora viretis, 
Mobilis heu! nimium ' fortunae figna, ftruatisj 
Ut domus argento 'rutiloque ut fulgeat auro 
Artificique manu pidis ornata tapens^ 



« 



5a 









I — 



> 



\ 



Q-. 






\ 



i 



» 



f 

I 



Conjugis ut'^fufcum nataeque mqnilia coUum 
Foedatamque cutim ferventi folis ab aeftu 



} 



. r 



? 



'^r 



• 



Circumeant Tyrio faturatae murice veftes; 
Utque auro currus famuloruni turba nitentes 
Et rapidis trados oneret numerofa quadrigis 
Et quae praeterea luxus monumenta nefand 
Haec demum vos cura. coquit, mentesque fuperbas 






i 



> 



h . 



Verfat , & infomnes adigit traducere no6tes. 




> 



} 



Sed vigilem ingeniias animum excoluifle per artes 
Et pelagi, Sc terrae, coelique fecreta tueri^ 
Praesentemque Deum minimis agnofcere in herbis 
Do6ta quidem ftudia, at non fatis ubcre frudu 
Dicitis exhauftos madare maligna labores , 

Quum neque fumma fuos ad miinera toUere alumnos,* 

Nee foleant nummis inplerc potentibus arcam. 

O ! animae viles , onerolaque pondera terrae ! ^ 

O ! capita auriculis decoranda rudentis afelli I 

Non ita tu , meliore luto praecordia fide , 

R u M i> H I A D E , abftrufos Naturae dode receflus 



I 



f 

*■ 



T-f- 



i. 



i 






i 






^^. 



intus 



Rimari, atque oculis luftrare fagacibus, 

Qiiod denfo fapiens occlufum cortic€ fervat; 



■^ 



- > 



Ta 



*" 

^ 



\ 






\ 



/ 



I 

r 



J 



■ 
■ 



', 






/ 



«, 



i 






\ 



h» 



I 




V 



k 



i 



{ 



t 



/ 



h- 







Eri 



u moniimenca tibi magis aefe petennia 





aiiro 



gis 



> 



3c nullo moritumnj tempore nomen. . 



Til tibi divitias', quales faftidit ineptum 



t 



VliI 



gus 



> 



8c inpuro calcat pede 



> 



colli 



Et fpoliis alio gaudes ex orbe relati 



gis amplas 



> 



s 



) 



Quae neque tempus edax.nec^ue magni dextra Tonantis 
Nee rapiantftrido minitantes enfe latrones 
Q^iiam fequeris prifci Toilers exempla magiftri ! ' - 

Cui fimili ftiidiiim dedit inclarefcere 



3 



/ *' 




ama 



Et par inpofuit tibi doda Academia nomen. 

■ r 

Qiiin etiam fato non multum dilpare prefli 
Mortales veftro docuiftjs^ uterque 



/ 




i 



Qiiam pede fufpenfo via fit tentanda , maniiqite 
Haec facra foUicita quam fint tradanda , piaque 
Ne fixos ho^inurn^ male caiita protervia fines • 
Tranfeat , at ftolidos compefcere difcat ut aufus * 
Hie namque ignivomi niotiis rabiernque Vefevi 
Detegere, &c quae fit tarn diri cauffa furori^ 



> 



* 




Dum nimis intenta fentari niente laborat , 
Vindidatn Namra parans , nee ihiqua ; peremit : 
At tibi, dutn pelagi latitant quae merfa fiib undis 
Lynceisque oculis in condita vifcera -terrae 

Infpicis, 8c c^^cani perxetras te matris in alvnm^ 
Mox aciem tenebris obrundit, 8c anxia, ne fe « 



1 



t Br I 



Nudatam videas, cauum te lumine redditi 
$ed licet ilia tuum letalia tela vibrarit 



*.*F i 



i 



In caput 



y 



8c corpus Letnaeo merferit amne 



1 



In tua fcripta tamen nil juris poffidet ; inpos 
Perdere , R u m p h i a ci s congefta volumina cnris 
Pofteritas quae fera colet^ gnavumque Jaborem 
Attonitis ventui'a animis mirabitar aetas. 



't 



3 




Sed meritis unum deerat , Vir Maxlme , tantis 



- • -* 



> 



Scilicet ut dodum tandeni prodiret in orbem 
Magnae molis opus , _ quo vix praeclarius ullum , 
Seu iuftam rerum feriem feu pondera fpedes, 
Qiiod ftirpes , Amboina , taas j 8c femina 



< 



frud 



7 



Et frutices, vario floresque colore fuperbos 
Enarrat , medicos nionftratque fideliter ufiis. 
Ilia quidem dudum fuerant inlcripta papyro 
Node fed obfcura 8c caecis tiimulata latebris 
Tedaqiie' Cimmeria caligine trifle gemebant : 
Jam neque damnato folvendas carcere chartas 
Reftabat fpes ulla fuper , lacerumque cadaver 
Gaudebant tineae totum 8c confumere blattae. 



usc][ne 



; 



^ 



} 



Non 



I 



/ 



/ 



y 



( 



/ 



m 

Non tulit hoc animi- generofo percitus aeftit 



B 



> 



Medicas cui Phoebus tradidit arte5 



7 



Et dedit Herbariim vires, ufumque medendi; 
Nominaqiie , & faciem facili depingere dextra 



Amfteliaeque decus juffit > dotesque tueri 
Chloridos , & mbrbos procul inde arcere maligr 
Ille ut R u M p H I A c I monumenta ftupenda labor 

Videratj & foedofquallentia membra timebat 

, poticufque ciipitis. 



DeperitLira ficu 



Cll 



pit haec 



Jamque Machaoniis perfanac viilncra fuccis, 
Fractaque reftituic, difperfaque colligic, omnes 

Abftergens maciilas nitidamque inducere formam 



■ 



Et ciiltu decorare 



> 



mox vefte Latina 



Induere, ■& dias emittere geft 



/ 



Si qiiis adhuc, R 
Elyfiis, 



fuperefl: tibi fenfiis in ag 



foetiisqiie tui te cura tarentem 
& humanos non averfaris honores 



\ 



f 



Tangit , 

Gaude forte tiia , nee define pedofe grato , 
Candida, quae meruit, Jan o perfolvere vota. 
Qpumque dies aderit , fed ut adfit fera precamur 



C 



\ 



> 



/ 



Qua fortunatas 



novus hofp 



> 



Laetus adi venientem , 6c amicam porrige dextram 
Et comitate Virum pex amoena vireta locorum. 
Utque falutarit Proavos , canimque Parentem , - 

r 

Infixisque diu conprefferit ora labellis. 



■V 



1 



/ 



r 



\ I 



Due hilarem ad Magnos , parilis quos gloria camp 
Intulit , Heroas , tc ovantes foedere fado 
Repetice exadae dulcifTima tempora vitae. 

Nos quoque , fi quid id eft 

Qlio decet ore tuas: 



y 



laude 



B u R M A N N E , canemus 






pia nee ceflabimus unquam 



/ 



Pro cari capitis profundere 
Id tua namque 






matua amoris 



^ 



Me tibi , teque mihi quae dudum vincla ligarunt 
Et nifi fatali non diffolventur in hora : 
Quodque tui exiftit documentum infigne favoris: 
Scilicet omne tunfn eft , quod , plantas Africa tell 
Dum dat , & iri filvis , &: confita margine ripae 



> 



\ 



*- 



^ 






■ 
f 



i 



Arbor erit , totoque tuus liber orbe leg 

OOSTERDYKIADUM Vivet 



? 



\. 



per fecula nomen 



JOANNES OOSTERDYK SCHACHT. 



t 

J- 



\ 
t 



\ 



i 



; 



\ 



\ 



t 



I 



, ^ 



V 



/ - 



i. 



/ 



■N 






) 





N 






h 



\ 



' - 



^ } 



x 



WELEDELEN, H O O G G E L E E R DE N HE ERE 



MYNEN 



1 



VEELGEACHTEN NEEVE 



'• 



' ^ y 



.1 



\ 



f 




I 




OHANN 





BURMANNU 




3 



^ - * .* 



\ 






Der Medicynen Dokter^Hoogleeraar in de Kmitkande te Amfterdam , Lid 
van het Keizerlyke Kweekfchool derOnderzoekersvandeNatiiurkunde, 



Toen zyn JVeledek het Amhoinfcht Kruitboek van R 



\ 



in het licht gaf. 



J 






^ p 



( 



• 



. ' 



r 



Non 



ego 



te meis 



\ 



Chartis inornatum fileri, 



t 



Totve tuos 



« ■ 



patia 



r 



lab 



ores 



ImpunePj^^, carpere 
Obliviones. 



lividas 



h ft 



. f 



A 



A 



<V * 



■W 



]»'»'«-*, 



-r 4 



- t 



I -^ «* « f 



« 



C 



HORATlUSr 



^ 




£/d^^r^<f Burman! ^^^;;; ^^r braaven 



*\ 



> 



^^i ^t dan uw yver ntet genoeg^ 
, Rn V avonts ladty en s morgens vroeg 

r 

T'ot heil van ryk en arm te Jlaaven 7 



> 



Was V ;//V/ gem eg voldaan uw p licht 



> 



'- -^ - - 



F 

/f/5 gy de dood treed 



t 




\\ 



De ziekten wyken doet van^t he d pan uwe kranken 
Door hedzaame Artfeny van welherelde dranken 7 



J 






Of had uw hand geen latiwerhlaaden 



c^ ♦ 



"» ^» 




ruin 



Genoeg , tot fterfel van uw 

' - - 

Geplukt utt Amfiels Kru'tden'tmn , " 

> ^ • * » 

■ i 

Vermaqrt door zoo veel, plant en , zaaden ? 



• 



\ 



*i^ 2/(? ^^d- elk krmtje^ hooft opjleekt 



9 



• * 



% A 



t 



Als uw verllanf ^n wasdom kweekt 



■* 



> 




^ \ 



* 



;/ ^s zomers yy rig leert den aart , gedaante , ^« hrachten ty 
Van al wat Oojl en fVeli om ftryt hier fzamen hrachten. 



^t Schynt 



/ 



/ 



V 



/ 



I 



\ 



V 



> 



# 



/ - 



.V 



#* 



r 

r 

J/an arbelty uw^ verdtenden lof 

voeren dan dets Hofy - ' 




'Noch 

Bejlooten in te nauwe 



t * 



■'T ' 



perken ) 



r 



Uw geejl vloog dus met fnelle vlucht ; 

* Van iAmfiel Haiir een rtijmer Jucht'^ 

En dtet door naarfiigheh den Jziaan verhaazen 

Ah by uw yver zdch ^ 'dut?>€nt plant en aazen. 



> 



{ 



^ 



I - 



V ^ *' 



\ 

Y 




, -A. 



\^ 



% 



/ 



>. 



< 



T' J 



* 



■ X 



r 



/ 



) 



V j/'erwondert my met dat ge uw leeven 



> 



A, 



OBurman! d*;^ ^«; dierbren tydy 

■ h 

Z)^^ hebt aan bezigheh gewyd^ 



Dat mets u meer vermaa 



hk k 



an geeven^ 



Dan onvermoett denjleden trap 



\ 



> 



Vc 



an 



wyshftt 



> 



kenni 



s 



f 



weten/chap 



> 



f 



I 






\ 



In weerw'd van den drom der Jladffche ^fhoe'tlyhheeden , 
Van dach tot dach , kon V zyn , noch hooger op te treeden* 



^ 



•- 



^ 

I 



Ml, 



iewM hoe d^ecPlen JLooten 



) 



X 



» •• < 



>• 






K/ BuRMANS" wydberoemden Jlam 



> J 



> 



^. 



^/»f/ ifo# h'ler 



•^ t 4 




^<?;^ 



nde 



nam 



> 



TV 



Noh lajlige arheit heeft verdrooten 

%t loffelyk gejlacht ^ 



\ 






- f 




neen. 



f 




* • 



* - 



Heeft fleets gepoogt met a lie hydcht 

? baflaar 



> 




De woefle 

£W V God^lyk heeU </< 



^e/ mmtziek hooftje pletten 



9 




ffe^ riant ^ trmn te zette£ 






Vl 



t n 



1 * 



, 1 






• 



D 



r^f^ doe f "my 



drift 



4 - 

'ttvonien 



t- 



> 



t 
f 



^/j '^ mh verwondering befchouw 



y 



/ 



Een 



reeks van Bur mans, die zoo trouw 






1 



\^' 



Ht 



■ 

vlyt ten 



o/^sa";^ ^W^d* fchonken 



■J-. 



^<j/;/ welken kant.myn oog ztch keert 
'Sf /^«<j/ noTt een 



i 



'/ ^y;/ all* Hoogle 



7 



Bur MAN ongeleert y 

of die V waardig zyn te weezen 



I 

T 
F 



r 

f 



Air Mamen bt>ve 



n t peil tian dnd*reH^ ver gereezen 



7 



» * 






' ^r 



'^ Ti 



« ^ X 



4 '^ 



^ 4 



*^ 



* A.* , ' 




(7^ 



% 



/ 






X 



r 



y 



/' 



/ - 



r 






i 







■/ 



'^ 



? 






f 



i 



Z 



00 



teven 



na 




un dood de nam^H 



%r 



\^ 




Der B u R M A N § 



dk 



I 



ZOO trouw bun pticht ^ 
Aan HollanU Schoole , of die van V Sucht . 



Betoonden 



> 



en een eer hekwamen , 



Die door 




dankhaarheit 



\ \ 



> 



■* »' 



r* 



Noch Jlraalen vol van lutfier fpreit 



% 



1 



Ah t laate nagejlacht fiaag hoort hun lof gezongen^ 

L 

Door juichend Koormuzyk van duizent, hlyde iongen^- ' 



\ 



I 



\ 




•* 



00 moc 




my tn myn jeucht geheuren 



i 



9 



','- 



Uit ^s gryzen PetrOs wyzen m-ont ^ 



Wiefi 



s 



kenn 



is ntmmer weergd vbnd 



y 



Te fmaaken dialler zoetfie geuren 



> 



A. 



S 




my 






onthaal 



\ 



-** A 



f^aft zuiv're Qrtekfchsi^ en Roomfche taal 



y 



- -J.* 



/ 



\ 



Dan voelde myn verjlant zyn kleen vermoogen groeien , 
Ah hy het met, den dauwvan 'wysheitkwam hefproeien. 



\ 



i 



\ 



%. 



I 



/" 



\. 



Myn Nimf'iizwdk den lof te zingekj 

Dier Vraa^dak van de weienfchap 



•v^* 



5 

y 



» 

\ 



Vr^efl met een roekelooze'n Jlap 



y 



V v< 



In Febus heiUgdom te dringen ; ,- 

Maar fmeekt^ hem om deei laafle gunfl 



1 



» 



.' :i 



Hy neen^ haar dankhaarheit ^ voor hunji 



> 



\ 



Zy ziet zyn achthaar booft met zoo veel loof helaaden 
Dat daar geen plaatTmeer is 



> 



» 



'ifoor haare lauwerhJaadeft 



. k 



• ^ 



* f 



• 4 



i 



■ 

I 



\ 



Zoo ziet rn u " ook met vajle fchreeden , 



r ^« 






B u R M A N t Jmftels Hippo^kraat . 
Der kranken wijfe toevnlaat/ 



/ 



♦ 



' -*■ 



op V loflyk fp 




ier Mannen treeden i 



^. ■. 



»i 






oordeel 




> 



- ■-. 




;2/^/ ^7^;^ ^//?;/ ^^^/ 



hoeken 



Of ah uw vlyt ons toont in zoo veel wyze 

Een Teh at , dien uw vernuft uit kruiden weet te zoeken 



\' 



\ 



•t- 



3»^*:¥****** ^ 



QedU 



y 



r 



' t 



. « 



\ 



( 



*K « 




e^le kemhy waard te looven/ 



• <► ^ 



J 



^ ^ • 



Hi 



kojlehk 



uw 




z 



it/ 



f" - 



• ■- 



Ons leerende de krachty en^i pit 



^ 




Den kruiden tngeflort van 

allernutfie Wetenfchap ! ' , 

Qn vnderwyfi ons heilzaam 



en^' c 



.V 



A^t 




1 



d 



f 




y 



*\ 



r 

kzvaau 



Ten tr'oojl van V zlek-hed ^ en een talloos heir van kzvaaien^ 
Dtf^r '/ t;«^«r van fm verflant nit krmty en plant te haalen 



# 



r 

L^^/ an^ren dart uw roem 



benyden 



y 



\ • 



En knaagen aan uw dlerFren lof 

•■ ' • > i . i. 

B u R M A N ! ik vind; ruime fiof^ 



\ 



.J 



_ ^ 

U dankgezangen toe , te 



wyden 



-t 



> 



f • 



xi 



Ik durf 



rmne 'Poezy 



y 



.\ 



% %. 



# ■■ 



Ontbhot van alle vleieryy 
T>en Krutthof aan het T driemaal gelukbg noemen 
/^/ y&y ^/J* V ^oot heztt van uwen d'ienjt mach roimen 



t\ - 



y 



Ja laat d*OHW€tenheit vry tiereny 

werk 



^\ 




>\ 



En vltten op uw 

Ei troojl uf dtt IsH rechte merk. 






Om uw verdienjlen hoog te vieren 



i»- 




> 



y. 



Want w^lze m kennls voor u zwtcht , - 
iSV^7/7/ i^iS^^7r UW werkzahmhett in V //cfo 



1 



Zy w'tlde uw arbeit graag met lajlerfmet bevltkken 




p % 



r\ 



\ 



J 



0/» door die wmdfelen haar naaktheit te bedekken* 




X 



x 



I 



." 



rx 



r 






# 



Waar wiert Vr oit een mctn geiSonden 



• -n 



> 



V- <w» 



0/? wlen de nyd met heeft geivoedl 

^/^ ' Z2^^ gemoet 



-c 



Maar een bedaart 



y 



y 



r - 



( 



Stoort zlch aan geen gebas van honden. 



Vc 



aar dan maar rujlig voorty myh Vrmt! 



\ 



\ 




n zach /^w R u m p h i u s zich blmt 



' ^ ^ ■'. 



y 



»h 



Ah hy dees kruiden zocht in Ambdtns tvyde per ken 

V _ 

Zoo zie de nyd zich bttnt op uw beroemde werken. 



y 



-*• 



f. 



t^ 



\< 



I 

9 



\ 



JAN BALDE Junior. 



^ ' 






f 

1 

fry 






^' 



• 



/ 






\ 



I 

I 



'I 




1^ 

-- - 



*■ 



V 



{ 



\* 



^ 4- 



Pag. I 



7l 



I 



{ 



H 










HET AMBOINSCHE 



AMBOINENSIS K 




U 




DBOEK. 



) 



E 



\ 



I 



\ 



LIBER PRIMUS 



HET EERSTE B O £ K. 



* ■ 

Qiii coritinet arbores > quae frudlus Begr^pende alderley Boomen 
efculentos ferunt , ac CQlturam 

humanam requirunt. 



die 



en 



eethare Vrugten dragen 
Menfchen gehavend warden 



door 



1 ' 



# 



- 4 



f 



f 



c 




PUT PR IM U M. 




HOOFDSTUK. 



/ 



f ALMA INDICA MAJOR: CALAPPA. C O C O S B O O M , C A L A P P A. 




A 



Uum PALMAlndica^ live Coccus plerumque pri- 
mum in confpeftum veniatiis, qui ex mari in 
Infulas Indicas appellunt, & frondofa altitu- 
dine inter caeteras caput exferat arbores, ita etiam ^^ni 
jure ac merito princeps Herbarii hujus Amboinenfis ndei 
habenda eft : Saepius quidem ab aliis ante me jam fiM 
dudum fuit exhibita & depida, neutiquam tamen in "^oor 
totum dcfcripta, immo etiam forte aliquid reftabit 



Angefi^ 



■n 




ifig 



f Cocosboom ge 



Kc 



Indifcbe Eylanden naderen , met 
'.re uytjleekende , zoo ma^ by met 



Hy 



my affremaalt^ dog nog^t ten vollen befcbrer 
ifJcL * 





oft meos & aliorum labores amplius de ea detegen- fchieten aaii zyne kennijfe te ontdekken : De nattmt beeft 

um : Natura tot dotibus illam inftruxit. ut ncnu;i- hem met zoo veel p'a'oeii *nerrMH. dnt hv (rfiPf^fl'nfc A/>Aa^/> 



um : Natura tot dotibus illam inftruxit , ut nequa- hem met 
cuam inferior fit vera Palma, five Dactylifera, 



de qua in Operc noftro nullam facimus mentionem. 



PFerk 



^ft 



geenfints beboefi 



fit 



Palmae genus In Jicura in multas fpecies fit divifiam , 
hie ceitos dabimus chara£l:eres , quos cunftae ipecies 
inter {ck tanquam certa figna aliinitatis gerunt ; & funt 
.PnVitr),, quod omnes Palmae fimplici ac refto trunco zyndeze^ 
fcfe erigant, qui in certos annulos feu articulos divi- 



meejl uytlants is; maar aangefun dit Indiaanjcbe Palnu 
hoomen gejlagt zig in veele zoorten 'verdeelt,' zoo zulkn 
ivy hier ecnige merktekenen zetten , de'voelke die zoorteji 



\agfchap 
•jlen. Alle deze fcbieten op met een enkelde 



ditur, nee unquam latcrales ramds emittit , nifi in flamy die in zeekcre irappen verdeelt is, en geene takken 



iummo eacumine , ubi hi ex uno quafi centre tan- heeft tot in den opperften top 



quam in orbem explicantur , excepta unica fpecie, een kring uitbreid _ ^ _ 

quae in junceam arundinem excrefi:it,RoTTANG vocata, tig touw <woTd, Rottang genaamt, dog vee! van de boom- 



hiesag- 



fpeciebUs p 



rfcbi 



, Secundo , Rami non fi.int lignofi , fed fpongiofi , & i. De takken zyn van geen boutagtige , maar van een 
fere lierbaeei , folia itidem multum ab aliis arborum fponjieufe^ en bykans kruydagtigefuhjlantiey de bladeren 



foliis 



opponuntur. 



fibi 



rjcbillen 



Tertio , Trunci lignum etiam diverfum eft a natura 
aliorum lignorum , externa enim facies magis corti- 
cem refert, ex firmis & in longitudinera extenfis fila- 
mentis eompofitum , quum interna medulla fit admo- 



takken 



fny-gras gelyk , en ft 



I . 



3. net bout desftams verfcbilt 00k veel ^an ander bout 
nature, tamnt hpt hu'MUiijle gelykt meer eenfcborfe ^ 



dum fungofa ac mollis ^ fibi invicem tamen ubique kanderen vajt 



I de lengte gejlrekte 

gantfcb voQS en wetk , dog 



junfta 




Uti hoc genus nullis lignofis gaudct ramis , 



Gelyk deze zoorten geene 



Jta etiam neque craflTas aut lignofas agit radices , fed bebbenft ^ o o ^ 

earum loco plurimas firmas , & intricatas emittit fibras. derf elver plaats vele grove en verwarde vejeling 



maar m 



.ft . 

hinc fruftus femper ex trunci vertice proveniunt , aut 

CO loci ex peculiari racemo. , 

Sexto y Omnes quandam attrahunt per truncum hii- 

miditatem ad fummum, quae ex ineifione aut vulnere 

tarn trunci, quam fingularum ramificationum elici po- 

tefi: , quaeque plerumque potabilis eft. 
Palma Tndica igitur optime in tres^dividitur clalTeSj 



'tyd uyt bet opperfte van den ftam , of 

'en byzondere fteel. 

trekkenfe eenige vogtigheyt door den flt 



(Te 



drinkhaar. 



Jleelen happen 



tfure in den ft 
en dczelve is gemeenelyk 



ifera^ 2^. l^inifera^ 3*. Far i nifi 



Nucifi 



quarum 



duas^ tantum defcribam praecipuas , majorcm nempe 
& minorem, ut alias mihi nondum cognitas omittam, 
vel faltem paucis commemorem verbis. ' 
Major eft Indorum Palma , plerumque Coccus 



De Indiaanfcbe Palm-boom dan wort gevoeglyk 
ordens verdeelt: i.I^ootdragende^ i. IFymgevende^ 3, 

gevende. 

1^^ Nootdragende beeft nxiederom veele zoorten^ 



ti 



waar 



ten 



op dat 



[fie befcbry 



)f nytlate , of maar me 
groote is de Indifcbe 



De groote 



gemeen 



tota tcre^nma Arbor Cj\lappus di6l:a^ c|uae in tribus Cocos-boom, en in water - Indien Calappus-boom ge- 
^ ,,0 „ 1 .... • n -N T^ naamt; zynde de materie van dedrie eerfte Hoofdftuhkeni 

en de kleyne is de Nux-Faufel o/Pinang-boom. 
Zoo is dan de Calappus-boom, een zeer baogefteyle 

Boom , met een regten Jtyven ftam , een opgeregie pieke of 



capitibus ; minor eft Nux Faufel , 
vel Arbor Pinang. 

Arror Calappus itaque, five Coccipera altifllma, 
& eredta eft arbor, firmo ac refto trunco proveniens, 
haftam ercftam , five Piceam referens , haud jueundi , 
nee elegantis adfpeftus , caeteras plerumque altitudine 
fuperans arbores. ,, , 

Trunci cortex ligno neftitur, aut cum co unitur, 
inacqualis , atque in multas incifiones feu annulos di- 

Tom. J. vifiis, 

4 J 



flegt van aanji 

overtreffcnde 



\ync 



De fchorffe dcs ftams is aan bet bout vafl^ of met bet 
zehvi een^ oneffen^ en in 'ueele trappen of leden verdeeld^ 



# 



\ 



( 



■-. 



% 



/ 



* 



\ 



-1 



/ 



% 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber L Caput I 



qu 



nec cornpletum efformat circijluin, fine ullis latera- menkringJI 

lihni ■rnmic ncnnp nrl M-liTir^t ir*»ffi/»Am • ArKm* iTafim fnt nnvi '*t nrh 



jfgevall 



libus ramis usque ad Irunci verticem ; Arbor 



prima 



_. fpithamam aut pedem tantum fit alta, & cjuum hie 
juftam acquifiverit craflitiem , tali modo excrefcit in 
altitudinem fexaginta, feptuaginta, odlogiata & ultra 
pedum 5 plurimae tamen vix excedunt akitudinera fe- 
xaginta pedum; noh perpend"*"' -^^ '-*-- ^- 



fi 



funt hae 



vel haftas incurvas referunt , quum nulla tamen in 
trunco obfervetur curvatura, excepta ea, quara ple- 
rumaue pauIo fupra radicem habent, & per quam ar- -^^u, 
borfolumraodo inclinat, quaeque eft eo" loci, ubi ul- Stam 
tra duos pedes eft craOa, reliqua trunci parte reftam 
habente lineam. 

In verdce rami in orbem junCli extenduntur, adul- 



opperfie van den Stdm : de boom tet firaks van 
Jongs af de gewoonlyke dikte zynes Stams, namentlyk van 
eenfpanof voet boog, en ah die de beboifrlyke bardigbep 
gekregen beeft , ryjt by daar made zbo-'op , tot de boogie 
van (So, 70, 80, en meer voeten , dog'de meejle komen 
niet boven de6o; zyfiaan niet lood-regt ^ 7naar een 'wey- 
nig hellende ; als of z)y vallcn 'vcilden , ofgelyk een half ge- 
velde Pieke , zonder dat men eenige kromte aan de Stam 
ziety hebalven dien bogt.^ dien ze gemee?ielyk boven de 
ivo'rtel bebhen , ^envoaar door den' boom' belknde ivord , aU, 



•ynde de « reft 



top ft 



t 



<iores nempe infcriores , «5c oppofiti , atque ad dimi- ge/preyd, te voeten dt oudfte, en onderft 



,,_-..„.„ ^^ Ho 

rum omnium ortus in trunco conncftitur, uti radii ro- 

tae fibi invicem ardle ad centrum junguntur, ibique 

firmum conftituunt caput^ Folia haec ad fuum ortum 
font 



Ifbangende, dejongere fcbiiyns enovereynd:\Haar al- 
• voeten ftooten in deze kruyn Vfamen , 'gelyk de Spaaken 



'fpronk zynze vcel een fp 



ofdompe 
digten klomp 



liqua eorum pars tantum pedem & ad finem vix bra- -toevallende . zoo bhft de red 



dan daar na Jcbielyk 



chium crafla efl:. 



fexdecim pe 



des funt Ionga_, ad'inferiorem atque incernam partem 4ano; 



fte omtrent een arm dik , van fwaalf tot zeft 



t 



fc 



bovenfte of binr.enfte zyde zynze balf 



ab utraque parte ad foliorum ortum ora acuta'eft. 



fcherpe kant te vaeerzyden^ daar 



finem 



eu extrema p^rte rotunda , dabra , atque aequalis. fuift 



iderenftaan, na vooren toe allenxkens ... 
onderfte of huytcnfte zyd frond , kaal, enefft 



Dezer 



Ho rum materies non eft lignofa, fed -^„j,-.._, . 

atque Juncea , jmmo fere herbacea , ita utVb alils 
autloribus non rami , fed folia , & proprie foliorum 
alae vogentur; rami hi, fi virides fint. externe alhi. 

& herbacci funt , fi vetuftiores 



fcbier i 
? takken 

of 



van binnen wit en kruydagtig , aan de drooge dradiz en 



j-aiiL, IX ucruaLci mnc, u vetiutiores atque emarcidi, taay, van buyten zommigegroen , zommi^e Seel 
funt tenaces atque filamentofi , externe quidam viri- 5 ^«, ^c^wwj^e^m. 



des funt, quidam vero flavi. 
Quisque ramus in fuo ortu 



- 1 



inftar 



quendam 



ramis 



of I 



Malaicenfi Torremaas 



beeft by zyn oorfprcnk^ aan de buytenft 
em aanleggen een bairig geweef^ gelyk 
, terlmgte van een^ en een halve voet , 
takten afgezondert en ivat afbangt 



hi per 



(cujus reliqua nomina poftea defcribuntur) 



pedes ab eorum 



""J 

foliis 



1 



fup 



inveftitiir longis anguftisq 



funt 



Maleyts genaamt Torremaas, (zyne 

men bier n^ befcbreven) , de takken zyn drie of 



in 't 



ffpronk kaal en blooty de reft aan 'tvederzy- 

fmalle bladeren aan de voorfcbreve 



fmalle kanten ftaande , tiie men beft 



^ifi L?i^r^! ^°?S' "^'^I'^f "P' P°^!'^.^^ ^^^^» l^n^^nae %, ruym twee duymen breed, de KUns van een de^en 



nfis fimillima , verum non funt 



fed 



fed 



ac firma. 



ullis 



vel fcabra. 



fnyd^ 



KUng 



fla 



Tta. 



fummufh 



ad en ftyf, zonder eenige zyde adertje 
aden , die onder de buytenfte buyd in 
ftgeel-groen ah Faaren, daar na er 
ige takken ft 

balfgeopend 



I^ 



loop 
Aai 



duntur , ultimo dependent infra ramum , qui chara- nelyk niet aan^emerl 



by 



Ita etiam haec folia aliquid peculiare habent, miod 



contra naturam alior.im^imrnn; ZnT r .,-"'' ^"^" ^ '^"'' ""''"''^ ^^^^ oiaaeren nog tets byzonders 



Zoo bebben deeze bladerin nog lets byzonders, en tezen 



decu 



fingul 



, . , , . loopt, boven uytpuylende 

en geelagttg , zynde leder blad beneden deze Zenuwe een 



folium , Lod etir aSonf cl'rji^^"^rfPP"'=^, f/"S ?5"^^' -»» '^' ^' ^"leert f4„cn te Jl 



. quod etiam arboris commodo infervit : fi 
cmmeredta clTent folia, tunc depluens aqua ibi fta- 
gnarct, ac nnnis gravem excitaret ramis molem. 
Ortus junioris rami cum annexis foliis fequcnti mo- 



^boogen ftonden , zoo 
ftaan , en de takken 



op 



\ 



do pcrficitur. 



longus ac reftus in- fcbied, of 



ffpronk van een 






ar cornu erigiturfurculus, qui etiam fagitta vbcatur 
oao circiter pedes longa , fenfim inftar fubulae a J 



- WW — w ■ «^ * #F J 

•yn bladeren ge- 



fcheut of 



.&rt^:e^eV„e'Sn?Jd^^^^^ 



fefe 



explicat, quae tempore vircfcunt, Ola peculiariter 
Malabaris difta, & inter alia Papyri loco adhibetur. 



toelopende als een Elft 

fft 



bladeren uyt , die 
' Qp't Mallahaars 






mucronem defmens, ad medium latifllmus , inftar 
lacci leu vaginae efFormatus , rotundo-compreflus , 
cum duobus angulis , duos cum dimidio, immo trcs 
pedes longu" ' '* " • — 



Uyt deszelfs kruyn tuffcben 

kefteel voort, fcbuyns overeyTidft 



efpitft , in de midden breedft , ah een zak of 



fcbeede geformeert , uyt den ronden pi 



y^u.. iuii^u. , oracmum leu pedem craffiis , & compo- kanten, tvcee en een balFen HZaST ^ ' ""'^ 
fitus ex cortice craflb, externe ohfcnrp viriHi invfa TJoZ%\ *^^^ ^"*^» ^^i/ ^« drie, voeten lang , een arm of 
Tnncrimdinpm (>1.;o^.,c '.„: r5"^ °?^^"^^ Y "^N jp^ta bjendik, engemaaktuyt een dikke bu^dt vtn bu^t.n ^J. 



ftriatus, _^ ^ ^^^ ^^^^^^^^^ xunii.- 

riim generibus latinc SplTHA7ocatir7S"UtudTnem 
fJhirurgici cujusdam inftrumcnti. . Hie 



Pabngefti 



eftreept 
n SpatI 

Inftru 



Dit 




kI 



[ 



\ 



I 



I 



{ 



i 



f 






r 



^ 

w 



I 




1. 



r 
Ji 

i 

. 
4. 



\ 



t 



?- 



f 









t 



I:- 



I 



-". 



^ 



jC- 



I 



-N 



**- 



"V 



/ 



s < 



4 






\ 



> 



y 



^ 



» 



w 



r 






\ 






i 



\ 



n 



I 



t 



y 



/ 



/. Boek. I Hoofdjl. A M B 6 i N S CH E K R ir Y D B E K 

.J 

Hie farcLilus tarn faccus, quam ipfe flos, Malaice 




Mat 



iioan 



, ■ D/i uytfpruytfel zoo wel den zak , ah de bloemi, 'hosmt 

Vagina vcro Ca- men in 't Maleyts Majang met een gmerale naam : de 






ScHUYTjEjfive cymba. Hie faceus fcfe aperiens intus 
^^u,u^. .^11.^;^..,^ funium longorum tarn arftc fibi 



Scbeede in 't byzonder heet Cawan en Cumin , in 't Am- 
hoins Umin, en in 'f Duyts Schuytje. Dozen Zak (:pcn- 



invieem irtcumbentium & premcntium , 

pallidi feu albicantes , atque' inllar fpiica'- 



omncs fint 



ut trigoni 



rjl 



Ik 



rum extenfanim fibi invicem junctorum , 



kende ^ dat ze dHekantig 



IkcmCi 



-^n- 



vigmti quatuor ad triginta eommimi ae medio ftilo _.. 
nexorum. Poll hiijus aperturara oblique hae fibrae 
extenduntur, quarum fingula pedem auc fesquipedem 
longa , ad finem inflar anguis ineurvatur , extrema 
haec, ae longiffimafibrarum pars in fe arftiffime ocelu- 
dicplurima albieantia, aeuminata eapftula inftar gran! 
tritiei, quae Mq aperiunt in flofculos, compofitos ex 
tribus acutis , & craffis petalis , intus eontinentes Ita- 



numero a lange ayren , jlaartde vier en fwintis: of 



ijteel: na "t open 



een 






w 



e hunjlraks o'ver clnxers 



agter^ ^a^at bogtig^ offtangfi 

ypitfte knoop 



rr 



il 



als tarix:e 



looms, (He hun openen in kleyie hloeinpks , Pemaakt -can 
draatjes , i 



fpitze en dikke blaadjes 

't eygentlyke bloeyj 



en binnen met zes ^itte 



mma lex albieantia , quae proprie func flores hujus tends den blootcn baart. 



open en ttrjtofit af 



arboris, fed quae ftatim de ^ ^^ ^ 

tcs llilum. " u"^" 

Ad pofticam & iricurvatam peduncuH partem imurrl 
feu duo corpuscula plana, ae lata inftar verrucarum funt 
fita, quae prima funt frua;us rudimcnta , quorum quae- 
dam faepe etiam decidunt , immo faepc totus talis pe- 
dunculus etiam nudus,' & omni fruftus gcrmine orbus 
apparet. Racemum hunc floriferum quidam fcripto- 
res inproprie cum Caftanearum' julis Compararunt , 
ac delineatores talem etiam depinxerunt, quod vitio- 
fum: Haec arbor Calappus quinque aut fex fimul ta- 
les gent Majangs, feu racemos, quorum quidam con> 
pletos dant jam fruftus , alii femi - complctos , 
vero flores tan turn primum gerunt , atque alii non- 
dum aperta oftentant florum capitula. Quisque talis 
racemus communi vocabulo Portugallico vocatur Ra- 
Mo, Malaiccnfi Ranckc, Amboinenfi Niri Utten, 
ac fimul decern ' ' • . ~ . 



% 



Jan het agterfie of JIange-fomige deel dezesjleels ft 



. 5/ thxice platte breedagtige ^voratten , 

•fte fcbepfels van de 'vrugten . ^aar van ook no 



fi 



ifvalleii 
oorfle 



de^\:tlke zyn de 

%om^ 
ifle Jlcelen , 
ook "vind men ge- 

Dtzcfi 




bloeycnden tros bebbcn zommige Scbryvers zeer cneygentlyk 



bloeyfel van Cajl 



en de Teyke-- 



alii 



.ippiis-boom draagt teffens <vyf of zes voeten van zulke 



ten' dragen 



waar van c 
^ommige half-voaJ]\ 



troJTc 



*v 



ijfene Vn 



zonmuge vertoonen 



duodecim ad fexdecim cornpletos 
. -u nuces, vcrum hie tcrravum raro 
plurcs,quam duo aut tres fimul tales racemi fuos dant 
fruftus , atque in totum triginta circiter nuces totius 
arboris coma fuflinet. In India veteri , atque aliis 
regionibus plures tamen gerunt nuces, a quinquaginta 
ad feptuagmta, & ultra unica arbor; mirandum certe 
eft, quod tarn graciles^ fed tenaces admodum pedun- 
cuh .tot graves fuftinere queant fruftus ex tarn alto , & 
uti videtur, dcbili trunco dependentes^ praecipuein 
hac regione ventis adeo obnoxia. 

Mcnioratus AlAjANcin duos'aIitur(:^ adhibetur fines, 
vel utfruftus gerat, vel ut potus ex eo eliciatur, de 
nuo m poftcrum dicendi erit occafio. Si arbor ob fru- 



eerft bet bloeyfel , en andere zyn nog ongcopend 
in H gemeen met ech Portugcefc naam Ramo , 5 
leyts Rancke, op AmboinsKm \]\.tcn genaamt 



# 



hen 



* > 



If 



ifticn volvcajji 



drangt 



trvffeii ziet men bier te lande niet vieer , dan 




hwee of drie tef 

Viet omt'rent dertig nooten beLukn.' In otid Indien , 'tn 
andere Landen, dragen ze even'u:tlmcer , teijceien vyftig, 
zeJHg , zeventig , en meer aan een boom , zyjide te veriicon- 
dercn, dat zulke ranke, dog zeer taye fteelen , zoo veel 
zware Frugten konnen dragen aan zulk een boo gen en na 
denfcbyn rankenftam, en dat nog in zulkm seijcelt van 

mnden. 



« 



D 



den 



Majang voed men tot tni^eederley eyn^ 



)f om Pritgt te dragen ^ of 



nsi^^amZircolZr^^^ bi arbor ob fru- tappen van 't n.velk bi^na zal gezegf^orden. Als 

K ,fr Mf.T°.l^?f riA. "^J^^^^^^^^^ committenda men den J^om alleen om de Frugten wille bavent , zoo 



Frnnut.,f,^^^^^ W7oe?r;if« de natuur begaan laten, en d en M^ij^ng van 

t rutins autem ex iftis Verrucis feu zelfs laten oPen berfien. bet UopvCpI n.thr^.^.J .^ j..^ 



Maja 
nuces efFormet 

tuberculis provenientes primo funt inftar malorum 

magisfiunt, ac yindes. Completi verohumani capitis 
acquirunt magmtudinem, ex rotundo triangulares, at- 
que inaequales, quidam a parte prona plani, alii magis 
oblongi, & a6uminati, prout fibi invicem arfte inra- 
cemojunguntur, atque premunt, omftcs tamen parte 
antica foveola feu umbilico notati "" 



open berften, bet bloeyfel uytbreyden ,- en 



f 



Frugten 



de Fratten voortkomejide , zyn eerfl rondagtige Appelen , 
van buyten 'witagtig , daar na ^vorden te langiverpig en 
groen: de volivajene gewinnen of bekomen de groottevan 

nfcben booft, uyt den ronden wat drieboekig en 



fcunt , viridem 



Q 

itemm amittunt colorem 



atque in 



buykig 
ger , en ii'at 
drukken^ do 



egefpitjl 



luteum inftar Cupri flavi tranfeunt, immo quidam^etiam 
rubclcunt inftar aeris rubri , quod notandum de vul- 
gari nuce Calappus: funt enim quaedam, quae virides 
permanent, aliae albentes, aliaeflavae, aliae ruben- 
tes ieu cupreae , uti in fequenti capite ad quamlibet 
notabitur fpeciem. Singula autem nux ad pofticam 




plat , tonimige lan^vcerpi 



'/ 



n 



X/ ^ 'u.TtA:.ier verjimn is van de gemecne CJalappus- 
crpt. IFant men^ind *er ook^ die doorgaans groen bth 



S"LPf/l^"r™™'"-'!^i".^l'"''«^ vel quinque of%yf grcou fibuiien 



Ven^ ufiin^tQ -tvi-tugtfg , unucn: gtCL y TOOa y { 

gelyk in '^ volgende Capittel by ieder/t 
zegtnjcorden. 



<t^ig. 



f koperver 



?ft 



fquamis compofitam, nuci arftiftime accumbentem , kJ/nde 



quidem vi avelli pofllt. , 



ip$ 



If 



fcbier zonder ft eel j 
taay en vaft, dat 




Fruftus autem, fiVe Nux Indica, Cocox plerurtique a 
(Itratibus. ut ^ rnI.n-hi^i,,-A;n^ r, f„. ^_ - 



Calapp 



feq 



vil M-Sc • "'• ^" n? obducitur fpongiofo cortice duos 
veltresdigitoscraflo, externe glabfo, aequali, eft- 
querubens, vel ex indicatisconfians coloriLs, [rihn- 
gularis, prona parteobtufus, fovea plana notatus. In- 
terne ,fi nux recens fit, albicat, ftingofa, nee mul- 
tum eft fuccofa, vetufta vero colons rufi arida pe- 
nKus eft, ac pilofa, externa etiam turn cute rugofa 
ac fufca : Sub craiTo hoc cortice putamen invenltur 



De 'Frugt nu , of Indifcbi 
Cocos-NOOT, en Calapi 

becft 



A^C 



na baar 



f omvangen met een jponfieufe bolft 



Eerft 



drie vingeren dik , van buyten glad, effen , kooperverwig 
ef van de voornoemde koleuren , als gezegt , iscat drieboekig 
van voren met eenftompe tuyt , eji bet voorfchreeven kuyltie 
Fan binnen aan de verfcbe Noot is ze "joity fponfieus a 
niet zeer zappig; aande oude is ze ros . gantfcb droog, ei 
bairig ; wanneer ook bet buyten fte vet gantfcb rimteVg: 
graauw ^erd: onder deze dikke bolftcrgroeid de fcbaat 



vel nux Dronrie c{\f^^ n..<r7 n'^-"'"^" iiivcintur en graauw 'u:era: onaer deze dikke bollUr [^roei d de Pcbaal 



ofiea, <Sc 



rn,- r^r. " • -,- '.-.,- "^^^^^1 ^rakebetnig, en boutver-wig, daar na been-hard 

cm memorati pih corticis de- en :^arlagtig , %:aar aan de v.Vnoerade H^enZTl 



fcr 



A 



2 




t 



V 



^ 



4 HERBARII AMBOINENSIS 

fcripti adneauntur , vcrum ab iis libcrata ac denu- holfier vaft bangen , dog daar 
data nux poliri potcfl in fplendentem & eleganter polyften , ivaar door ze fclmn 



Liber L CaDut L 



blinkend word , 



nigricantem colorcm, uti in Europam faepius adduci- 

f-.ir •^t^ Cx'^thi formntTi ex{\va&n. Hic nucleus , feu 



Europa zomtyts tot verfcbeyden dr 
gemaakt ziet. Deze dop of in'wendige Noot heefi 



nux interna longe aliam praebct figuram in adultiore der gedaante in de oude dan in de gebeel jonge , dair ze 
quam in prima aetate, quum oblonga cflct, fed jam langwerpig was , maar nu is ze rofid en buykig , en na de 



rotunda facia , atque inaequalis , & in apice latiflima 
eft, ibique triangularis, a poftica autem parte paulo 



Jpitje der vrugt toe op 't breedft 



tcnuior fafta in rotundum definit caput , veficae effor- hoofd 



loopt 






fmalder 



^f 



\ 



mans fpeciem, vel ollae cujusdam, ad magnitudinem 
capitis infantis, quibusdam in regionibus etiam exce- 
dentcm. In anguftiffima ejus fuperficie , ubi pedun- 
culo fait nexa, tria obfervantur orificia hand aegre 
faciem Cercopithecae referential primo enim rotun- 
dum confpicitur foramen^ addigiti minoris crallitiem^ 
quod fub caule ponitur "ac perforatum eft, atque ejus 
OS repraefentat;fupra hoc duo alia oblonga inveniun- 
tur orificia inflar femi-plenae Lunae nee perforata ^ 
quae oculos iflius animalis mentiuntur. Hinc plurimi 
putant audores , nucem hanc denominationem fuam 
in lingua Portugallica accepifle^ verumftatim iafub- 
fequentibus meliorem ac magis vero accedentem hu- 
jus denominationis originem fubminiflrabo. ^ 

In hoc putamine continetur liquor nobilis , inflar 
lyinphae purae , dulcis admodum , frigidus ^ ac ju- 



potje ^iiGg al in de groottc vqp^ eenkind^rboofd 



fteel 






op aan 'tfmaljl 
e drie gaten , niet qiialyk verbeel- 



?ffen e en pin 



il ziet men 



boven dit zyn nog tijote andere langwtrpige gaatjeSy als 
halve maantjes , en niet doorgaande , de ^welke ^mllen 



ejl 



Hier 



Noot in 't Portngceft 



rfpronk 



III 



K * 



fchaal is een edel Zap 



fmaak^ als of 



cundi faporis, acfi pauxillum facchari aquae foret Ziiyker onder vers ni^ater gemengt oyax, en daar van zoo 



mixtum , quo putamen hoc adco eft repletum ,^ ut vol , dat de Noot gefpannen Jt 



nux intumefcat, &, fi recens aperiatur , tanta vi li- 
quor inde exilit , acfi per fyphonem emittatur , & 



ytfpringt , gelyk uyt een Jp 



en bet met ge^veld 



pend^ en zoo veel , dat twee Perfc 



tanta quantitate^ ut pro duobus fufficeret liquor ho- daar van bebbeii konnen : en dat te verwonderen is ^ als 



minibus 



fi 



geopende befcbowvot , zoo fchy 



cias videtur tamen adhuc plena liquore , indicio , te zyn^ een teyken ^ dat 






gefP 



en 



quod antea ultra tonum fuerit extenfa, nunc autem nu wat gejionkenis. Bit is te verjlaan van de volwajji 



relaxata: Hoc autem intclligendum eft de nuce adul- Nooten 

ta feu completa ^ cujus tamen putamen adhuc eft is , hel 

moUc 5 ac cartilaginofum , quodaue pauca haftenus me- wannet 

dulla eft repletum, quum^ejus lympha fuaviffima eft, te drin 
& aptiflima pro potu cenfetur ; quadruplex enim 



rfcheiden 



innen effen een weymig merg gezet , 
op 't fmakelykft en beqiuiamfi is om 
en vind ^er vierderley fmaak aan^ na 



hujus obfe^vatur diverfus fapor pro diverfa aetate , zoet^ dog wat brak; in de volwaffene , dog nog jonge , 



in nuce enim juniore liquor eft dulcillimus, fed pau- 

lulum falfus ; in adulta, fed adhuc tenera, quae |)rO' 

prie CalaPpa Muda vel Moeda dicitur , memorati & 

optimi eft faporis ; in veteri vero , cujus putamen jam 

eft olTeum • aufterus atque acidus; in vetuftifUma ite- 

Tum dulcilfimus , ac rancidus , fed ineptus pro Dotu. 

Internae defcripti putaminis fuperficiei aacrefcit 

fubflantia quaedam albicans, feu medulla, eodem fere 

modo, ac tartarus cadis, quae in junioribus nucibus, 

Quarum putamen molle eft , pennae anferinae cras- 

litiem haoet , quaeque eft pellucida inftar glaciei , 

mollis, ac mucaginofa , quae ex rnanu fol-billari po- 

teft , tempore autem haec excrefcit ad digiti minoris 
crafliticm " ^- ■• - -- ---^M-_.-_-r_ ?^n.--. 



Calappa Muda of Moed 



meer bekwaam om te drinken. 



befle fmaak 

is I 

laf 



tfcb of 



V 



daar 



/ 



ijl 



? binnenfle vlaktevan den voorfcbreven dop 
itte fubjiantie y of merg ^ op die manier 



Nooten 



aan den dop' nog week is y omtrent een Penne-fcbajt 
doorfcbynend y ysverwigy week en flibberig . ''t welk 



m 



fP 



en krakebeenig^ 



rfcbe Hafenooten^ die bet ook aan fmaak fcbier gelyk 



, albiffima, dura , ac cartilaginofa, inftar 

Corylorum rccentium fruftus, cum quo etiam fapore fj, dog zoeter en vogtiger: aan de gebeel oude wor^ bet 
convenit, fed dulciore atque humidiore: Medulla haec • ' ■ ' - - - 

invctuftiftimis nucibus adeo indurefcit, ut non nifivi 
^entibus conteri queat, vocaturque Nucleus Calappae^ 
feu ejus medulla, Malaice Ifft Calappa h. e. exungia 
Calappae, quae,fi tenera,ac forbilis, aGermanis di- 
citur Lfp/a^, a Malaiccnfibus Calambir. Nucleus hic 
junior optime fapit, ac rcfrigerat, crudus fi comeda- 

, qui per cochlear facile a putamine feparatur , fcbaal affchrapp 
vetuftior vero , & induratus ad varios adhibetur ci- Jcbeide kojl gebruykt ^ waar van bet derde Hoof djluk nader 



tur 



doorbyt 

Dit Merg word in 't Duytfcb genaamt Calappus - pit , 
in't Latyn Nucleus, o/ Medulla, in "t Maleyts Ifli Ca- 
lappa, dat is betvulfel van Calappa; als bet nog jong en 
flobberig is ^ noemen 't de Duytfcbe Liplap , maarde Ma- 
leyers Calambir; deze Jonge pit is zeerfmakelyk, en koel^ 
om raauw te eeten^ latenae zig met een lepel Ugt van de 



bos, de quo Caput tertium latius agit. 



fpreekt 



Hoe oiider de Noot is . bee dikker 



cleus, donee digiti acquifiverit crafliticm, turn definit tot dat bet de dikte mn een vinger bekomt, als dan bond 
crcfcere, ac fuperfluus liquor marcefcit , atque muta- bet op, en bet overige is ' " " 



P 



Jpt 




exteriori, pyriforme, externe flavefcens ac rugofum, fpitjl, gelyk de buytenfle fcbaal is^ of Peereformi 



interne album, fungofum, leve, ac fi faccharum fpu- 
mofum eflTet^ dulcis fatuique faporis, & ingrati. 

V 

Parvum hoc pyrum (feu alter nucleus) ncutiquam 
in nuce ipfa crefcit , quamdiu ex arbore dependet, 
vetuftifiima licet , fed quum delapfa fit,&;peraliquod 
tempus humi ftrata , yel domi auervata , vel aliis fi 
fit fufpenfa arboribus, ut plerumque fit cum iis, quae 



k'geely £n vol rimpelen y vanbinnenfp 

als fckiiym-zuyker ^ van fmaak inal zot 



en met zeer aangenaam. 

Dit Jppelken wafi geenzints in de Noot , zoo lang 
aan den boom bangt^ hoe oudze ook word ^ maarals dezi 
is afgevallen^ en een tyd lang op de gront legt, of in h 



coramittcndae funt, & ubi tam diu aflfervantur. Het 



of aan 
gene doet , die men m bet verpl 



'J* 




elyk men met 



ewaren 



Pyr 



furculus vel germen.^ Plerumque fpruytfel: Het bangt ordinair aan 't boven%e matie vd(l 



& Tomboan h. e. 

fupremo jungitur orificio, per quod etiam furculum 
emittit brevem, albicantem& conicum ; qui Malaice 
Matt a, h. e. 'gemma vocatur, ac digiti minoris arti- 



Maley 



^ i: L ^ 

dat is ge'was of 



ft 



longus eft. Quum liquor adhuc 



iquatiendo 



poteft; tempore 



autem 



ix^aar door het ook een uyt fpruytfel zend , k^rt , wtt en ke- 
gel-formig, 't welk men in '? Maleyts Matta, ifaJ is Oog 
nqemt, omtrent een lid mn een pink lang; isoanneer nog 
al 'wat water in de Noot is, gelyk men aan 'tjcbudden 
ge-waar <ixQ9'd: mstder tyd vert e^rt niet alkenal dit wa- 

ter 






f - 






I 



^ 



{ 



It 



r- 



d 



r 



• 















\ 






V 



\ 



t 

/. Boek. I tJoofdjl 



AMBOlNSCHE KRUYDBOEK 



autem non tantum oitinis liquor confumitur, fed etiam 




auLciii nun cancuiuuiimis liquor coniumitur, led etiam ter, maar ook het pit word 'ocrmindert. zoo daf 'er n^ 
tiucleus adeo minuitur, ut ml remaneat, nifi aliquid o'verUyft, dan een%agtigfmeerTenM^^^^^^^ 



replet cavitatem , quum omnc nutrimcntum per' de- voorfchreven 



dis mde tibnlhs radicalibus longitudinalibus, quae in^ 



tefi 



holjler op de luytenjl 



ar vermium albicantmm fub gluma ad externam fuper- kruypen, en dezehe Nets sewys c 
ficiemduriputammisprorcpunt, atque illud retifor- Jppelken ook -wederom inloo/d 

Z' T^±^.^ S^^!!!!^}ti''^f^''^ ^r'f^'-^' van zyn oorfproflf 



Noot 



, tur, & fi nux paulo fortius conquatitur, illud ex ori- 
gme fua decidit, & in putamme vacuo auditur, cuod 
turn mfipidum penitus eft, ac rancidum. Ifta autem 



>p rammelt, zyiide alsdan gantfch onfmakelyk en gar It 




LTfma ulterius 



IJter naar buyteii toe , makende een fcheutj 



furculum novae arboris efformat, -ftyve 



den niewweii Boom 



A' 



[I 



fcbeute 



en in 



qui iiiux virciciu, atque m tirma toiiola expanditur . op de plants , daar dev fled ^pdnn^ hpVrt Z ""-^V r^' 



micis fuit, fed oblique, ac faepe adiatus, unde fi ter- 
rae committatur, ac plantetur 



ponenda eft, ut furculus hie reJl 



femp 



Noot altyd fcbuy 



)p dat ditfd 



rPlant 



ufas ^^_ 

quum fruftus inde* non defiderentur , fed 



Het tweede gehmyk van dezen Calapp 



mde elici cupiamus , qui fequenti modo acquiritur : 
Primum germen furculi Majang di'^' 
contentum manu fortiter fricatur 



potum gezegt , imnneer men geen mugten daar van bebben 



unde paululum hloeyfel 



mollefcit, tum funiculis circum ligatur, ne vagina 



dehifcat ; dein apex abfcinditur 

tudinem , abfcilTae parti anneaitur brevis canalis 






ad palmae longi- 



yna 



n 



Ret eerjle uytfpruytfel va 
, nog in zyn fcbede bejii 
Jlerk gevrevcn en gejl 



waar van bet een weynig week word, daar na met tol 



Indicae , feu Bambou , vel , uti in India 



tfgefneden 



E'i?": r i'^L^°"i "s-^ ^ffy?'^ -pho-j c^^^r;::,s :':: n 




AbicilTus hic Majang deorfum inflefti debet, atque tali 

^ m fitu retineri ramo annexus , tum viginti quatuor ./. ca 

horarum Ipatio exftillat hic liquor, & repletur circi- dende. 

ter bis ifta ollula, vel arundo, tum qilotidie lamella huygen , 

tenuis illius M^;V;2^ abfcinditur ut per novum hoc druyptineenetmaalletvoornoemde,ieto7mTe'trZnJ 

vulnus novus denuo eliciatur 1 quor , donee totus by twee re^Cem^ol LMrJ.^ /^^l^ 

Majang v'^r banc abfciffionem \erit confumntus! Ezt ^^/J;^^^^^^^^ 



)f Indiaam Riet , of gelyk in oiid Indien gefcbi 
, .„..^ -^potje, omtrem een paar kannen nats I 

'eden Majang rmct men n i' dnr.Tiyn , 

pofiuur vajlbinden 



zod 



Huaiui mc iiuLur aquae iimpmus cit , quum primo 
exftillat , dein ma^is fit ferofus. iucundi ndmnH.im fn- 



zap^ uytgelokt worde , tot dat bet gcbele bloeyfi 



po 



ifjhyd 




,^^j- 1°^ ' ^^^^ liquor nucc contentus, als water , 



V 



eerfi 



Deze vogtigbeyt is mede klaar 



Jmakelyk 



i^piuc ui^it, i^uLdLur lapore oc actuoutate, c^uo irrita- in de Noot, met eenaan^enamc rcberbi^bevtn^ 



fnaar njuord daar na 
otter dan 'bet watef 

'A 



quamdiu ftagnavit , acdoJ- lingti^m Temcatrdulced- ^Z^n l.f%U . t'aT^a^^ 

nem emm per unicum tantum diem rehn^?. Hem fi^ LtalT Zl£T. '1}'^3^_' 1}^,^^^ door by dat kookeii 



acidusj ac potationi incptus. 



oe- 



%* 



. Liquor hic Latinis dicitur Fmum Palmeum, Portugal- 

lis Fmho de Palma, vulgo rinde Palma, in India ve- 

t^n Malabaris Sura vel melius Syra , quod originem 

habet a Perfico vocabulo Scbir h. e. liquor, vel po- 

tus dulcis,qui ex arboribus vel fruftibus deftillat, aut 

colhgitur. Vel ab Arabico Scberab vinum , potio , „, ... 

Syrupus, Malaicenfibus eH Loacca & Towack, Am- fyroop 

bomenfibus Tua , quibus vocabulis tamen communiter boins x ua , ^c^xe namen e^z.r nnn^ <rrhru.a,f .., ^, 



'flaat 

ftaanbeeft, enop'detongefcberp.. _,„, .,..u. .yn^u.- 
ttgbeyt behoua bet met boven dien dag , want daar na liiori 
bet zuiir, en tot bet drinken onbequaam. 
_ Dezen drank noemt men in 't Latyn Vinum Palmeum * 
in t Portugees Vmho de Palma, en in Y gemeyn Vin 
de Palma, tnoud Indien op H Mallabaars Sura , ofbeter 
Syra, afkomjtig van bet Perfiaanfcbe Schir, dat is zoe- 
ten drank, of zap die uyt eenige boomen of vtueten loott . 
of getapt word ; of van't Arabifcl '^ ' ' 



Maley 
welke 



in Y Am- 



pracparant 



ufus 



Tiffc 



Tiffc 



perfoonen , die bier op afgerig 
ande met een Portugeefe naam Tiffi 
ifs TifFar , by onze Duytfche tyft 



tertio. ., • ^ 

Lignum hujus arboris multum ab aliis difFert lignis 
nullum enim peculiarem- gerif mrnrpm f^A hm* ;n,n 



Hoofdjluk 



r 

liet bout van dezen boom verfcbik 



fi^=^t±^i.^^j^ ^s^^K^z^i^it^fi 



quodammod 
& in certos annulos divifum , qui fun't 
quiae deciduarum ramificationum. Hi annali neuti 



buyten een weynig na eenfcborfft 



en in z 



trappen verdeelt, zynde de voetflappen of II 
ift y daar op de afgevar * ■ " ^ •^■' 



cuam totum amWunt truncum , uti quidam male "eos B'^f^r ^^C^^ „7eS fa"^^^^^^^^^^ 

tamen Vervato ordine nee etian rcdH Sh.'r fin 1 F^ "f t'-l^'mmns gmjs , en bout daar bmen am 



loopen fcbuyns afi zoo dat men in 't klimmen s:een m'Ote 
vajhgbeyt daar op bebben kan, voor die eeene die hft .not 



HSi==SS=,rl£ iESSSSSS^Is 



ies,qui non adeo adfuetifunt, illud efficiunt ope reftis 



bebulpviiddel 



fcbynen dezelve op te loop 



"Went zyn 



ac latum , ut inter conflidand 



-" , ,,„^ ^„„ .J^y£,J jpj^j^ „^_ 

jtrop van een touw aan de 



^ — ■ -•••'***' ^J i.ny U\J 

Europiaan ligt kan nadoen 



utantur. 



arboris pei-v 



Machae 



op 



'6 



totum 



m 



'Mai 



A 



O 



dut 



\ 



N 



# 



/ 



t 



\ 



I 



\ 



• 



t 



r 




IIERBARII AMBOINENSIS 



Liber L Caput I. 



I 



totum raccmum nucibus onuftum graviiTimis circiim- 
cidunt, quern ope' funiculi demictunt, fi nuces fint 
juniores, ac potionibus aptae, aUas enim per altum 
iapfum dchifccrcnt , vctulliores vcro nuccs dejiciunt: 
' rantum : Tif adores , qui bis dc die banc adfccndunt 
arborem, ac per aliquod tempus ibi raorantur ad li- 
quorem indc colligendum ;, majori fulcimento pedi- 



dat 



^ffi 



top 



towvjtje aflaten , zoo zy nog jonk zyn , en tot drinken gi- 
brilykt ziillen isoorden , 'voant andcrs zoudenze yan dch 
hoogewvalberflen, maarde oude Ncoten latenze Jiegtsmh 
len. De Tiffadores , die dagelyks dezen boom tweemaal 



bus i 



fa 



• trunco a'd diftantlan^trium circitcr pedum, nunc hac af te nemen, moeten 'wat meerw.jt 



>pfl 



nunc altera trunci parte, in quibus pedes fuos figunt: 



kappen ecnige keepen iff den ft 



In India vcteri circumligant craflbs funes trunco ad driez'oetcn '■jan malkanderen,dan aan aeenedanaan o an- ■ 
limilem diflantiam, quosclavis infuper firmant, turn- derezyde, dear in ze de 'voetenzettenkumien.^ in oud In-. 
-Que adfcenfui faciles funt arbores , fed tantum iis,' dien binden ze ock dikke tomven om den Ham in relxka dt ■ 



fpykers daar in vajl 



qui vertigini baud funt obnoxii ; aliis enim fpeftato-. ^ , ,,,-, v^,. - r • j 

libus ardtium videtur tantam adfcendcre altitudinem; zyn ze gemakxelyk te beklimvien , ezmivel 1:007 icmand 

" ■ '■ die niet duyfelig is, want bet ock denaanfchoii'iver yjjelyk 



hifce vero incolis ultimus memoratus confcendendi 
mos penitus eft ignotus. 

Mox lub difto cincreo cortice provenit lignum du- 
rum , corneum, ex nigricantibus brevibus ac longitudi- 



m 



t> 



Straks onder dezc graaiiwe biiyt 'uint men een bard ^ 
boornagtig bout , viet znx^artagtige en korte draden , in de 



nalibus fibris contextum, quod circa radicemtantae lengtt doorregen , t welk ovitrent de ^^ortel^ zoojmra is y 
eft duritiei , ut cuneos recufet , fi non oblique infi- ' ■ ' ' ' ' ^'■"--- -'"" ■•^*—-*r.u 



quatuor 
digitosefl crafllim, lenfim vero introrfum molliuseft. 



rezt dvcars daar op kap 



^pringen , als men met^i:atfcbuy 



ncerna vero fubflantia penitus eft fungofa , leviter allenxkens weeker ^ zynde derejl niets dan een bros viergy 

iibi mutuo junaa, ac furHim fenfim magis albicat, in dai lojjelyk /?^^-^^- /— * a7. u.a.o.. t^n ......^ u.^ 

vertice ad longitudinem triiim circiter pedum , ubi 



ramificadones exoriuntui 



ell , ex tenuifli- 



mis plurimis fibris fibi incumbentibus conftans inftar 
codicis papyracei , fubflantia haec tenera admodum 
mollis ac laporis dulcis eft, uti frudlus recentes Co- 
ryli, cujus fuprema pars, tres circiter pedes longa, 
edulis efl. Interna haecce concr^ta malTaLatinis Cc- 



Na boven toe word bt't 
allenxkens witter^ en oratrent^de kngte van drie voeteVy 

en top , daar de takken ont/pringeuy is bet/pier- 

n vetle dunne vellen op malkander gerdt^ gelyk 

papier^ zeer teer en mals ^ vanfmaak zoety als 

Hafelnooten , njoaar van bet bovenjie omtrent drie 



voeten lang is. 



'fc 



of Cor V^iXmze ^ met een Griekft 
rebrmn, vel Cot Palniae^ & id. ornate Graego evxe^pc^Xo; phalos, in 'tgcmeen by de Port age e fen ^ en 
dicitur, Porcugallis vulgo & noftratibus Palmito & mito, ewPalmyt, in 't MaleytsUm^iit ^ 



{J 



Natie 



genaamt. 



Malaicenfibiis vero Ump 



Radix, quo ad magnitudinem , & altitudinem arbo- De ^ortel^ na de grooite en boogte dezes horns ^ is ge-^ 
ris, vilis ac pufilla eft, quae eft tmtum iritricatacon- ring^ zynde maar eenvervcarde klomp j en tiyt vecle^ ten 
gcries ex muitis partim cralTis , partim tcnuibus, ac ni- deele dikke ^ ten deele dunne en z'voarte vezelingcn gernaakty 

^ ' '^ die als wormen of Jlangen diep in de aarde loopen , de byge- 

tegene klippen of mmiren doorborende. In deze klomp vind 
Viengeenregteboofdnjoortely maar een kor ten fiomp ^ van 



^ _ fe 

verinium terrae profunde inAguntur, & adjacentes ru- 

Pes , vel muros ipfos perforant. In hac congerie nul- 



um notabile invenitur radicale caput, fedbrevis tan- onderen nvat kuylagtig; te ix^eten^ zoo als by eerji gefor- 
tum fuperficies inferne inaequalis, tali*fcilicet modo meert nsoierde , doen by nog aan de Noot zynde , met zyn 
efFormata, quali fuit, quura nuci elTet junfta, fibrillis witte vezelingen over de boutefcbaal kroop. Aan de jonge 

boomen zyn de bovenjie w^rtelen ijcat doornagtig ofjteeke^ 
lig^ dog aan de oude gladder. In deze dan bejiaat de vajlig- 
beyt van zulk een booge boom,^ dewelke zoo zwaren lafl 



H 



fM 



bribuS 



fuum 



gentes. Per has van zware vrugten verdragen moet ^ dat men zig billyk 



daar over verw onder en mag. Hoe znx:aarder laji dezen beom 
draagt , boe Vajler by "wortett , maar te ver^wonderen is 
bet , dat die boom , dewelke onbevceegt Jlaat tegens alle ge- 
weld der winden, zomtyts by flit weer^ inzonderbeyt als 
bet lang na malkander geregent beeft , met den gebeelen 
klomp der wortelen van zelfs omvalt , als of by van den 
blikfem omgejlagen wiert , zoo dat tegenfpoet een oorzaak 

^^ ^ , ^ - . van zyn behoudenis^ maar rujl enfiilte zynbederfis^ 't 

mine ida dcjiciatur, itaut res adverfac cam fervare, welk men egter nergens meer ziet gebeuren,^ dan aan boo- 
tranquillae vero, ac pacatae ejus intcritum caufTari men ^ die in mulle en zandige gronden Jlaan/ 
videantur, quod taraen nullis faepius accidere obfer- 

vatur arboribus, nili iis , quae locis fabulofis & areno- 

lis progerminaruilt. ' - 

Arhox Calappus ^ unde liquorcm collegcmnt^ finer 
tmum alterumvc annum naturae committacur, mefio- 
res poftca fcmpcr producit fruftus^ fi modo per Tiffa- 



quae tantum onus tot gravium nucum fert , ut merito 
quishacfuperremirari debeat. Et^quo, magis fit onufta 
haec arbor, eo firmius radices ftias agit: mirandum 
inftiper eft, quod haec arbor, quae immobilis penitus 
eft, ac vehementiflimos eludit ventos, ah'quando pa- 
cato acre , praefcrtim poft continuas pluvias fponte 
lua cum tota radicum mole ita procumbat, ac fi ful- 



fccntib 



nis ipfa mutatur , ut & ejus frudus 



Den Calappus-boom y naarbet tyfferen^ een ofte twee 
jaren riift genietende , pleegt daar naar beter vrugten te 
dragen^ als by maar door Se Tiffadores ter degen geziiyvert 
word, daar en tegens verandert by^ en deszelfs vrugten in 



truncus .enim zyn ouderdom : want den flam word zeer hoog en mager^ 



altillime cxcrcfcit, ac gracilior fit , nuces non amplius de vrugt0 zyn niet meer rond en buykig , den dop van de 
funt rotundae, fed angulares, nucis putamen exare- ]S!oot word kleyn , aan beyde eynden Jpits toeloopende , 
fcit , _& ab utraque parte connivcns , prinio acquirit eerjlelyk in de grootte van een Ca/iiaris-ey , daar naar al- 



magnitudinem ovi avisCafuaris diftae, dein decrefcit 
ad nguram ovi Anferini , uti infra Capite fecundo in 



lenskens kleynder, tQt de grootte van een Eenden-ey^ ge- 
lyk bier na^ Hoofdjluk 2. in dejesde en fevende foorte be- 



fexta ac feptima fpecie dcfcribitur : In fuprema ejus Jcbreven word. In zyn boogfien ouderdom beginnen de tak- 
feneflute ramificationes etiam fenfim decidunt , ita ken ook aftevallen^ zoo dat 'er niets overblyft dan den 
ut tandem nil nifi truncus fuperfit , uti & aliquando blootenjironkj gelyk zomtyts ook de gebeele kruyn door den 



^ -. -- ,^ - coma, quod huic arbori 

prac aliis faepe accidit, ita ut uno momento detrun- 



cetur penitus. 



incipit 



blikfem afgefiagen word ^ 'vwelk dezen boom dikwils voor 
anderen zoodanig treft, dat by in een omzien kaalword. 

■ 

I 



— . -0 r : r- -""-^ j^n deze Eylanden begint Ly vrugten te dragen door-^ 

aetatis plerumque duodecimo , ut & quarto^ decimo, gaans in H twaalfde en veertiende jaar , extraordinaris in 
rarius anno ieptimo vel oftavo , circiter annum ejus "^t fevende en agtjle, omtrent bet dertigfte is by in zyn belie 



quod usque 

producitur annum , in aliis vero regionibus , ut audivi , 
ad centefimum extenditur annum : Omnes hujus ar- 



fieur , en draagt tot in 'tfefligfi 



rjl 



defcripfi , quum 



fpe- 



ven 



Calappus - boom wat wydloopig befcbre 
Hgende zodrten zig daar na reguleeren 



Af 



•^ 






i 
* 



k 
i 

t 



^■ 



I 

L 

r ■ 



I 



i 



r 
I 



r 

h 
J 

^, 

r 
f 









f 

r 



s 
i 



I 



1 






I 



n 

i 



\ 



\ 



I 



■ 

5^ 



\ 




^r' 



L 
p. 




^- 



I 



t 



I 



\ 



/ 



I 



vero 



h Boek. I Hdofdjl 

fpecies inde melius dignofci poterunt ^ nunc 
harum peculiaria ac cunfta nomina fubneftam. 

Magna nucifera Indica Palma3 Latinis dicitur Palma 
Indica major, 6f Coccifera, Portugallis Falmeyra yBe\g\& 
Cokos,&: Calappuf, Arabibus Siger-Indi h. e, arbor Indica. 
Malabaris (quae lingua per totam Indiam . vetercm 
familiaris eft) Tenga-Maran : aliis vero Indiae popu- 



AMBOINSCHE KKUYDBOEK 




zmieme nu bare byzondere lenaming na mlkandef •Jl 

4 J 

De groote Nootdragende Indiaanfcbe Palm ivord in . 
.Latyn genaamt Palma Indica major, & Coccifera, in 
jPertugees?almeYT2i^ in't DuytsCokos, f/z Calappus- 
.boom, m t ^*--^-<^-..jndi ./ai/j- r„aYa,j„r,;,,^',^^ 



'f 



laiuuiau^ cu^ i enga-maran : ains vero maiae popu- m 't Mallabaars Q^ucdke taal door eebeel oudt Irdien franA 

lis , quantum no vi , arbor , e usque fruftus eandem ha- Tenga JVIaran. Bi an/i.rrAV/vf. .^ rta i r ^ ^ 

bent denominationem • Fn/rtn. mifPm T.pf-inP A\n\u.. c,../ t//,,,.Z;.5^,™'^f-'^,^^/^^"^^" Oojt-Indten, zoo 



dijlincl. 2. Coccus ; Portugallis Co- cm, mialyk by CarJanus en Jul 
maginem , uti Linfchetenus , & alii .158. dillinft. 2. Coccus • in 't / 



bent denominationem: Fruftus autem Latine dicitur 
Nux Indica, & Cocus, male apud Cardanum, & J 
ligerum exercit 

quo, &: Coco, ^ ^ ^ „ , _ ^,.. 

plures putant, faciei Cercopkheci, quam tria fupe- 
riora putaminis orificia repraefentant , meo vero ju- 
dicio verior, ac certior vocis origo inveriienda elt; 
plures enim nationes , quibus hie fru6lus eft notus , 
nucem appellant , fie dicitur Arabice" Gauzoz - Indi , 
vel Geuzoz-lndi h. e. Nux Indica, quod per interprer 
tes Avicennae lib. 2. Cap. 298. corruptum eft in Jaufi- 
Alindi, & quod pejus Janfi - Alindi, Turcis Cock - hidi 
eadem fignificatione, unde finedubio Aethiopes Afri- 
cani , eorumque vicini Hispani , ac Portugalli Coquo 
deflexerunt. ' 



veel my.bekent,.is,ljeeft 

beet in 't Latyn 'Nux f 



Exercitatibn. 



^#, a/j- Linfcho 



Coq^i 

eele a 



't nuelk de 



drie bovenjte gaatjes mn den iop in de. „„«. u..u.c<,uc7, 
dogmynes ogrdeels , kan nien eeii nader en 'v^'adhgHee 
oorjpronk dezes naams oanHS^^zen . m^n'nt. ^^ppI^ Natim 



de%uelkedeze vrugt bekent is, noenienzeeen Mote 



ifcb 
lyker Janfi- Alin^ 




op 



-Indi', 
de Gverzetfe'rs van 
is in Jaufi-Aliridi , 



dezelfjte beduydeiiijje : nimr van buyten twyfel de M 



fuam 



^ 



Naburen 



braicac woQiEgoz^ quae. nucem fignificat, nifipotius breeuwfc 
quis fufpicari velit^ quaedam Hcbraica plantarum no- 



rfpronk van het He 

Noot bcteke^Jt . tPt 
Hebreeuijcfch 



=,:^:r^=i^^ii!&?f^^i?' sf ^ ^-^^ - p^^:z i::^£2r'Zi:r^z. 



Alepb 



Clare indicat veftigium Arabici articuli Al in vocibus Md 



leeni zyn , loelkers benvys my 



fnt te zyn de vdorge- 



Egoz & Batticb , in quibus 



Alep 



Jatente , reftat pura Arabica vox Egoz five Gauz : derir 
vatur etiam inde Graecorum xo'xxo;, quibus omne gra- 
num majus denotant. 



rblyfzel 



ieixiei,ke kiaar te kennen geeft 
ij'cbe voortzettine At^ in de v. 



'gg^f^ 



Narig 



i^ocesArabicaefimt iVflr<?^i7, Neregil, Naret, 
& per litterarum transmutationem , Ranig 



voQrtzettmg inde Alepb, ovcrbly/t het zuyvere Arahifche 
mrt Egoz of Gauz , waar van ook qfilanit der Grtekir 
xoxxof , ixiaar door : " 



Nargel, & Berarig, Malabaris 



Nuralu , fed in horto Malabarico Mado, Junigr vero 
ejus frudlus potui aptus Malabaris' dicityijf £& (Sc 

"^ "• - . vetuftior autQiii. frufitus 



Naret, Nari 
JtMJis, Narge 



Arabifcbe 



y alle groote Qraanen beteken^h. 







en. IJerang j 



yn Narcgil ,•' Neregil *, 



Lenni. , Portugallis Lanba , 
illis audit Cop 



'.gt 



T^y . ^ . /» , i Mallabaars Tenga ; 

JNaralu, maar in horto Mallab. Mado^: 



driniai 



UJlduni 



Portiigeeft 



1, ae 



. I Malabarpsjortitafuit, quae.in.Hpri} 
malab. torn. I. Cap. I. expri;nuntnr, quaQ hie omifi^ 
quum talia particularia' nee apud 'Malaic^nles,,. nee 
apud noftros viles Amboinenfes obfervavqfim, ' In 

" ■ • Narcol, in China Ja, Malaicc Nyory 



oude. Copra , dog.zy buefi mg mecr'.namenln 't Mdllor 
baaT.s.na^haar.suerjcbeyden ouderdom i dt^velke in gemelde 

hortus Mallab. Thorn. - '" - " " - 



I. Cap? 1. Jl 



— 'O ^-*«-* ^ « vr* wry j,XX X^1.AJ.I.1U 

in Java Calappa, quod nomen per 

infulirem Indiam notum eft , & 

Nux Calappa dida eft, uti in India Occident'ali Ko'ker 

noot vocatur. Ambonice in Hitoe Niwet , in Leyti 

mora, Niwer & Nuer , uti & in Ban da , in Balya Nip 

in BimaATio. auae omnia nominn Hprivnnn.r nMafai 



yndevan^my albier uytgelaten , dewyl ik diergli 
msbeyt mSt Maleyts., nog by' ejize JlcPte Amb 
"tt gevQjiden .bcb: In Sengalen Narcol 
Maleyts Nyor , JaVaans Calapoa' , 



oineejeh 

Ja, in 

nadm doo'r 



unde apud Belgas: g.nt}c(mue^.lnii^i;^Z uTZ^Li^^iZl M 



KoOKERNOt 

mor NiwER 



In 



Buttona 



N 



Temata ho , Macaflara 



In t Ambons op Hitoe Ni 

iVjlo , op Btma Nio , njoelke alle afkomjlig ; 
leytfe Nior : op Ternate Igo ; MacaJersO 



mji 



ifiae 



In Arabica lingua Gadbab , & Gomar appellatur Pal-, 



Laluccu. 



tima elt, & efui apta, Geduma, qua refefta perit ar- bet 

bor; quae nominaLic noftrae Indicae voci app licari mer7vande PaH ZriZ't ZTT ' '"' '■' T?""- '^'' 
poflunt. Hoc cerebrum vulvar! voce Palatum ?nnPl- ZVS.TJtuT^..^^^^^^^^ ^^^"» Palmitum 



bet Arabifcb ivort Gad 
ijle ge'deelte , of bet merg 
belle deal », en tot fpyje bequaam ; datlit'br7ynlft 



bebben 



lari fupra diximus , unde quKlam volucrant han/f a N '^Z^S^ S IZyaRZZTr T' 
mam Graece &«™v imo«W did ooffe. ouod t,impn ;^£%°;.,,;^., ."' rf de~tPam-bom iy deCmkm 



potius referri debet ad' Palmam quandW pumifam i ir^il ^^meerkl^::ZnC'pETi.T bItJo 



, „ ■— c- CefagL^.,. «,vii..*. , 

f||te detorto ab £m(f)cXof, & a noftra 

n difFert. Apud Arabes Fal dicitur Spa-. 

la Palmae , apud eosdem Gadfo fpeciem 

qenotat ralmae Indicae & fortafiis ipfam Calappae 

'V'ocem;,nam lit. Dad. apud Orientales , ut littera L 



pronunciatur^ Ollad nempe. 



nomine 
Indica i 
tha^ fei 



lefcbreven ^ ^velke in Egyp 
in Sicilien groeit , en in 't gemeen ^Q^f ^gV^oni genaamt 



'woTi^ y "uoeiRe fiaam 



Indifche Palm-horn veel verfcbi 



By de Arahi&ren wort Fal genaamt deSpATUA.ofts de 



Indlfi 



hy 




Nucleus Calapp 



ihppazelfs heduydende , wa?n by de Oojlerfcbe l^olkeren 
in de lettkr Dacf ah de L uytgefproken , teweten Ollaa. 
Ve kern, of bet pit van de Calappus - mot heefi 



^T^^f^i^-:X'^:^l^-'i^f- T'z'^^^ 



'cenfibus Tampurong^ quae nomina deinde etiam adhi- Tefta 



?{la Calappae, Malai- die de eygentlyke Noote maakt , 



bebimus 



beten <tJoy in 't Latyn 



\ 



:!=«zi%-srsx.^^,^z !Li=^^^^^^^^^^^ 



quod 



ippae, lernatice Genofi 



Kals, quod Graeci xa'Xof 



mvangende, ajsze droog, en bet irerk gelyk is, beet in 
t Mah:^,u Cuh, Calappa, in 't Ternaats GenofFo, in 't 

ivelke naam gehrnykelyk is over al 



\ 



Mallabaars 



xi^a ciL ill uiu , nrduitu jvais, quod Uraeci xaXof dicunt, daar de PortuseefTe taal Paat in 't ^rnhi.vS 
hoc eft funis ex durioribus Nucis Indicae fibris con- bet /...^fX S„ fl.ff ' !? '/J&'A^^' 



naiit. 



filamcnta Arabes Lif 



'\ 



Totus 



het geene de Gricken xa'Xoc noe?nen, dat is een touw uytde 
grove draden van een Indiaanfcbe Noot eevloeten lielke 
bayrige draden de Ar abler s Uf noemen. 

Een 



^N 



^ 



N 



^* 



/ 



i 



V 



8 



f 



HERBARir AMBOINENSIS 



Liber L Camt L 



Totus Calappae racemus cum om 

Malaicenfibus peculiariter Palepa Ni 



Ca I apt 



a Kelaph 
Keliph 



mtegumcntum , quia Calappa infighi tegitur cortice 
ac multiplici indiget decorticatione j antequam " 



ad 



Kelapl 



de Maleyers in H hyzonder Palepa Nior genaamt. 

Het ni)oort Calappa kan ook afgeleit warden mn K 
laph , bet geen By ae Rabynen leiekent affcbilkn , wa 
van Kehpha een bajt^ ofbekkctfd, om dat de Ccdappt 
mot met een zware bajt bekleet is , en veel affcbilkn noa 
heeft, eer dat men tot het binnenjl 



daeis decorticare , tegmine fpoliare denotat, & Ara- zelfde Kelaph wort by de Chaldem mede door affcbilkn of 



Mw^^ic. ^^w^x w.^^^- 7 J-, - -f ^"*~ »t~xxv^^-wj ..^ ^^.v. 

• bicum Galpbon operculum lignificat , omnia vero ifta 

■ ■• 1/* IV ^XTt Til*, •^ 



Illepk 

V 



bekleetfel aftrekken 



Het Arabifc 



)hon betekent een dekfel , dog alle deze woorden h 
if van bet Hebreeuwfcbe VAcph , dat is'^ by beeft 



cabula. 



Hebraea 



Javanos &; Malai- bekleet. Enfcboon bet woort Calappa uyi de Javaaifcbe 



quam Tbeopbr. lib. i. Cap 



lio ^S!i& aruiidinaceo , eadem fit cum Coco Indica, af- Capittel i6. hefcbryft 



^ 'IP 

Javanen en de Malleyers veel woOrden ontleent beb 

de Arabifcbe en Hebreeiivojche taal. 

Ofdiegeene, dewelke Thcophrndus in bet eerjl 



firmare non aufim, licet iiomina maxime conveniant 



Indifcbe Cocus , diirf ik niet toejl 



^ ralma Indica etiam m regionibus Aegypto vicims , Jcboon ae namenzeer overeenkomcn ,- efi de Indilcbe Pal 



nerapeTrogloditica,&Aethiopianafcatur;IpraTheo- -,. ^...„ . 

phrafti verba dabo , & difcrimcn relinquo indagan- 'weten in Aethiop 
dum iis , qui regiones illas perluftrant. Is igitur pri- phraflus ' ' 



en grenzende aan Lgypten, te 
Ik zaldeivoorden ^un Thco- 



Cap 



Cap 



laten aan de geene , die die Landen bczigtigen. Deze der ■ 
balven zest in zyn eerfle Boek, Capittel agttien, dat 



in Aethiopia nalci fruticofas , non uno caudice, fed de Cocos is met een bladt als van bet riet, en daar na in bet 
plunbus, & interdum aliquo modo conjunftis, virga tweede Boek , Capittel agt ze^rf by. dat Vr veel Cocos 



minime 
mini 



diverfum , caeteris vero praeftat , quae rotunda for- 
.ma guftuque fit gratiore, fed minus dulci. Eousque 
Tbeopbr. lib. 2. 



Alia 



Cap 



pie Jmcyksgewyze , liiet met ecnjt 
met veeie en aikmaal te zamengcvoegde Jlruyken met geen 
lange takken ofte roeden, maurfe^ts zoo lang als een el, 
met een kleyne kruyn in den top , cfat de vriigt daar van in 
groom, figuurenfmaak verfcbillen , dog dat boven den an-- 
dere uytmunt , die ront is, alzoo die fierker van finnrrh i<- />«- 
minder--'^ '^ "-'••- 



zoet. 



Bus 



leejl 



tweede Boek. 



Cap 



Tbeopbr. genaamt 



Capittel negen, zeggende een ander is de boom Cuciofera 




^gyp 



en een zoort van 



1 

An haec Palma Indica veteribus fuerit nots 

fcriptores : Palma Cypria Theopbrajl 



de Boek, Capittel 



ophraflus 



Of deze Indiaanfcbe Palm-boom aan de Ouden zy bekent 
gmeejt, wort by de Scbryvers in twyffel getrokken. De 



Oere? o^dd^Srcrefc'^ro'Sierr^nf ' ^^^^i^i^^^^'^-^'^^s!^: '^ ^« 




fed quum apud Tbeopbraflum . Jrrianum 

Ic 



Calappus -boom nooyt zoo ver om betWeflen en Noorden 
~^ylljnajir als men by Theophraflus , Arrianus , Stra- 

'" "" ' ' " ' leefi 




ja India oxceinffimas irefcere Patoas^ qua^ !a;gni ^^ b.oirp^m^^Zly'^ rJSZ::Z;^ Zm^^^^ 

funt ufus , unde nemoe vinum . me . nanic . nrpMim . -hrw^h hZff .v.^^^-^i* A* . ". „ , vmaeney ge- 



funtufus, unde nempe vinum, mel, panis, acetum, 
aliaque confici poffunt , de nulla alia arbore meo 
Quidem judicio id intelligi debet, quam de Calappo, 
dum vera Palma Dadlylifera in tota India , a parte 
Oriental] Indi fluvii, & inter Tropicum Cancri fita. 

Palma Indica 



beeft 

azyn , enz* daar van maken kan ,• met zulks mynes ^oo7- 
deelsvan geen ander ei dan van den Calappus -"loom ver- 
Jtaan worden, dewy I den regten Palm ofDadel-bom in 
annu Tr,^io^ beoofien denlfidus, enbinnen den Trop 



\ 



exotica lit, ubi liaec i-alma Indica fola praedominatur, Cancri geUgen , uytlandig is , almaardeu Indiainfcbe 



P 



confudifle , 



tes uni nempe illud, quod alii competit arbori. Sic 



huj 



Horto Malabarico 



exprimatur 



M.allabarica, acBracmana, intelligas autem 



_^ ^ ^ . _,_ ^».w fypf^ftTff'} 

deert bebhen van deze twee hoomen] mi^chien door'de 
gelykbeyt der namen verleyt zynde, den eenen toefchryven- 
de bet geene eygentlyk den anderen toekomt : zoo dient ook 
tot waarfcbouwing , dat de naam dezes booms in de fimur 
van de Hortus Malabaricus , wel in vierderley talen 
uytgearukt jlaat , te wettn Latyn , Arabis " ' " ^ 



tres has priores linguas unum tantu^m hlbere no^men ^« 'ir S Jr VoV^r.r^^^^^ 



Tenga nempe , iitteris modo Latinis , Arabicis , & Ma- 
labancis exprefllim , ne quis putet nomen Tenga efle 
.bonum vocabulum Latinum, aut Arabicum. 



Juxta teflimonium O. Dap 



fcbreven, op 
of Arabis 



ifcbe , Arabifcb 



e 



Malabaarfcbe 



Mi 



•-*■ 



Malaicen 



Madagafcara Fbaniou 



Africae defcnpt. Na 'tfcbryvenvan O. Dapper, in zyn befcl 

Africa, beet de Calappus op Madagafcar Vn 
welk met 't Mqleytfcbe en Amhojifcbe #< 



venit , & in alns pluribus occurret poflea nominibus. komt ^en in ^^Z^L ZlgStZZ7n"irZZ 



teflimonium penitus olim ignotac , fed ante quinqua- 
ginta vel fexaginta circiter annos modo ibi proger- 
minarunt per nuces aliis ex regionibus per maris flu- 
xus in litus forte fortuna projedas , quod verofimile 
admodum videtur , dum femper fere ad litus maris 



geweejl 



opgeworpen 



plaatft 



fi 



'6 



'projeftas. 



Cocos 



aangeften men van tydtot tyd aan (i 
illud tenvind. 



'#^^ offefiig jaren berwaarts 

•fcbyndykJbeyt gefprooken 



/ 



\ 



i 



I 



• I 



n 



h 



\ 



\ 



OBSER- 



.11 



/ 



AAN- 



\ 



J'uo, 



O 



'ad. I', 




^ 



r 
J 



-h 



\ 

\f 
i- 



oni. 









t*^ 



'k 



A 

w' 



J' 

mi 



> 



^^ 



I 



, r 



v 




^ 



/ 



i 



P 



■% 
■ 



^ 



I 



'f 



/* ^(?^y&, t Hoof aft, 



AMBOiNSCHE KRUYDBOEfc 



t 



» 




o 











o 





N M 







N 







Coccus foHis pimatis , flore S fritdtu race- 

mofo ^ angulofo. ■' ■ 



Coccus met gevkugelde BJadereti , trosagtigi 



Bhemen , en hockige Frugten. 



-*■ 



'' Primaria hxc , atque pra? reliquis asflimanda ifbbr optiniii 
aRuMPHio Tabula Frima exhibetut, ubi integra occurritCoc 



■ft 



Jcbatt 



Cus , feu Calappus arbor, cujus truncus ob altitudinem in bU van my genaamt Coccus ma gevlcugelde l)ladcren, trosagti 



nas divifus eft p^artes a a. b Ver6 demonftrat racemum florife- 
rum Majang diduiii, cum cymba fuppofita cCy qnx ipCi fuc- 
crefcit. d SiiHt autem unicam racemi quafi fpicam , feu ari-. 
fiam, cum occlufts floribm majori fo'rma expreffam. e Racemim 
frugiferum corifpiciendum prsbct junioribus fruSibus onuftum, 
qui vcro proveclioris fuiit astatis illis , qui in racmo/dbfer- 
vantur,niride & figura rotunda ab aliis oblongis difFerunt; 



om zyn boogte in tvveen verdeelt door de letters a a aangetoonti 
latet h gaeft t$ kennen zyn bloeytros Majzn^ genaamt , met bel 
fchuytje c c daar onder groeiende ; d vertcont een ehkeldd 
bloeiri-aair wat grooter getekent; e een tros met jonge vrug- 
tttiy dog ouder als aan de trbs f, waarom de vrugten ook itt 



rfcbillen; g toont op ivat iijyfe deft 



g Vero oflendit hujus ^rhoris adfcenforem Tiffadorem diftum, bbbendig ^oor rfe TeyfFeraar beklommen itjm, die met zyn Avaarc 



quo modo altiffimas hafce tonfcendere folet arbores , qui 
gladio b armatus eft , quo raccmos frugiferos detruncat,& 
funiculo % , cui racemum ailigat, ne juniores fruftus , in terram 
per altum lapfum decidemes, dehifcant & pereant. * 

A pluribus pbrro, pfster itinerarios , fcriptoribus haec ar- 
bor etiam expreflfa occurrit, prsefertim Vero in Horto Malab. 

Tom. I. Tab, i . 2 , ■5. a. fnlendirla eiiis invpniMir Fi.'riirn . ^ a. 



h gewapeiit is , nvaar mede by in den top gekomen zynde de tros 

iffnydt ^ en i geefi 



'fl bindt , wanneer by die aflaat , op dat dc 

jongefe en iJueeke vmgten door de boQgte op 2e aarde ter neder 

vailende niet zonden gequet/l werden^ ofte door bet vallen opaibarjlen; 

, beze boom is verder van veele , fo Reisbefcbryvers , als afi" 

dere b'tfchrtven , en verbeeldt ; voornt^mentlyk is ze zeer beer^ 

_ _ . . . ^ ^ h^ vertoont in de Hortus Malabar. Tab. .1 , i, 3, 4. als mede 

pud Freyer. \h Itin. IndicB Orient, pdg. 9 & jo. Nieubov. China by Freyer in zyn Reize door Indien in quarto pag. 9 en to. 

iy Nieuhof znsyn gezantfchapna China p. 141 en iyValent.i^ 
de befchryving van Amboina pag. 153 komt ze onder den naavi 



p. 142. in Valent. jimbon. p. 178- Kalappa arbor dicitUr, & de 

fcribitur, T3t & apud Pifonem pag. 130. ixhi Inaia Guacuba^ . ^ * ^ .- 

vulgo Com dicitnr: &;iipudClus. lib. I. arom. cap. 26. pag. 191. van Kalappe "boom te vooren] als ook by Pifo pag. 130, al 



> 



bijtor. natur. p. 246. & Pomet bill 



Eufebii M 



fcriptores , majori copia , quam ut l^ic enumerari poffint , banc 
denominaverunt, vel defcripferunt arborem, quos omnes coK 
legit & adhotavit D. Sloane in CatAl.pl. Jamaic. p. 1 32 & feg. quo* 
rum priricipes, atque optimi in Tbejauro meo Zeyldnico png. 
J82. recenfentur, ubi & peculiares qua^dam virturcs & bujus 
arboris operationes tain externe quam interne, h. e. tarn in 
Medicina , quam CHifurgia'defcribuntur juxta teflimonium 
ccieberrimi Grimmii in laborat. fuo Ceylon, pa^. loi ^ qui ipfe 
au(5tor non tantum operationes illas inftituit, fed optimam 
etiam illarum naflus fuit cxperientiam. Apud Caralum Lin- 
nceuih in traUatu de Miifa Cliffortiana pag. 11. naturales inve- 
nies tarn florum ac frudluum, quam aliarum hujus arboris 
pajtium charaftercs; Coccus eft officiil. in 5am. Dale Pbar- 
mac. Supp. p. 258 & novaj edit, in ^to. pag. 294. ubi varii 
auftores & ejus vires commemorantur; a Linn^o vero irt tiort. 



nvaarze ln:iia Gu:icnbR genaamt wert ^ en hy Clufius libr, i.aro- 
mat. cap. 26 pag. 291 wert ^e onder den naam van Coccus he- 
fcbrtven; als mede in Eufebii Nicremberg. hiflor. der natunr: 
pag. 29fi. en Pomet Iliftoire des drogues p. 214. Zeer veele 

dndere Scbryvers , te veelin getal om bier te melden , belben'dezeri 
horn mede henaamt ofte lefchreven^v^elke aangetekent en opgctelt 
<verden inde Catalogus plantar. Jamaic. van Sloan, pag. 1 32 cnde 
volgendc, nxiaa¥ va\i de befte en voornaamfte in myn Thcfaurus 
ZcylanGius pag. 182. zyn aangebaalt ^ akvaar ecnige byzondete 
Ttragten en werkingen van deze boom zo inwendig als uytwendig^ 
dat is f Zo in de Medicynen als Cbirurgic vermeldt werden volgens bet 

getuygenis van den beroemden piimmius in zyn Laborat. Ceylon, 
pag- 1 01. die daar zelf de btproevifig enofidervindingevangenomen 
beeft: By Carolus Linnxus in zyn traSaat over de Mufa 
Cliffortiana pag. 11. vindt gy de natmrlyke kentekenen van di 



Cliffi 



fyn 



deft 



frondibus pihnatis, foliolis fondere kragten en werkingen van deft 



enfiformibus , petiolis margine villofis, ut& a C/./Joyewa in Coccus, nevens eenige aangebaalde Scbryvers; vm Carol*. Lin- 



Florce Ltydens. Prodr. pag. 5 Zeylonice autem Polgbaba veca- 



tun 



) 



dibus pinnatis, foliolis enfiformibus, petiolis margine villo 



e 



dej$ boi 



V4 



I 



,* * 



CAPUT SECUNDUM. 



II. 



HOG 




D 




T 




K. 



De Spmebus 



3 



Loco 3 Soloy ac Pro^agatione Van de Soorhn i Plaats^ Grond, en Voortplan 



COCCORUM. 



i 




Ca lapp 



Ipecies, inter quas multx illarum tantum modo 
funt varietates, qiiarum tot jam defcribemus, quot 
nobis funt notae , illai'umque difcrimen plurimum in 
fruftibus , eorumque nucibus confiftit, quaddam enira 
funt majores, quaedam minores, alis vero rotundiores, 
aliae autem magis oblbngse. 

Plinius lib. 13. Hift. r.at. Cap. 4. Quadraginta no- 
vcm Palmarum eriumerat fpeciQs, inter auas forte & 
Indicae quaedam occurrent: Cajpat 




fea 



habet genefa , primo 



Minor em ^ 3. Falmam nucem ft 



Maj 



quanim 



Co ccifer am \ocat^ in feptfcndecim & 



ti/tg der CaJappuS'Boomen. 



Indiaanfche Palma, o/feCALAPPUS-BOOM, beeft 
eele zoorten , 'uoaaf' onder ook Jle^ts eenige veran-- 
eringen van de booft-zoorten zyny en waar vati 
TOj 'er nU zoo 'veel befcbryten zulUn^ als ons bekent zyn; 
bejlaande bet onderfcbeyt meefl in de vrugten of nooten ; 
want zommige zyn grooter^ zommtge kleynder^ andere zyn 
fonder^ enandete weder lankwerpiger. ^ 

Plinius, lib. 13. hiflor. Aatur. Cap. A- ^^^^ 49 ^oor^ 
ten van de Falmen op^ njoaar onder deze Indifcbe ook mif 
fcbien zullen fcbuilen : Cafpar Bauhinus, mPinace^lib. 
12. fcft. 6. Jtelt drie booft-geflagtenvan de Palma ^te njoe- 
ten i.Palmam proprlc diftam nveMajorem^ 2. Palmam 
Minorcift, 3. Palmdm hucem ferentem, Vzamen ^6 

laaflcy die by I 



17 zoorten verdeelt ir. 



fola dividitur fpecies. Verum^fi omncs has cnumera- maar als men dat menselmoes nader inzict • zoo zalmen 



fcbuilen , 
ma Indica^ five mihorc, geen gemeenfcbap 

daar en teiien veele utt£elaten z'sn • die daar 



ten 






tas fpecies accuratius examiiiemus , apparebit,*piu- 

timas earum cum Palma hidica five Minor e neutiquam 

convenire, atque e contra plurimas eiTe omiflas, qiise 

feveraad illudijcrtinent genus, immo impofllbile vi- 

detur, meo quidem judiciojoranes Palmarum fpecies, in 

Afia J Africa , & America crefcentes , in unum rcdigere fende , by een te brengen. Derbahen ik 

genus. Contentus itaque ero, fi illas, quas in Orieri- 

taiibus hifce infulis Indicis crefcunt , & vel a me 



de Pal- 



ynde myns oordecls onmogelyk die de medezoor- . 

Afia, Jifricdy en America <waf- 



ipfo obfcrvatsE , vel per aliorum relationem adnotatas 
nmt , defcripfero , quae in tredccim Majoris Palmafc 
IndictB fpecies dividuntur. . ' 

Tom. I PrijHd, 



} zelfs ^ 
zyn, t 

Indica 



'/ 



?/Z 




en 



\(laande ifi de 



B 



r*- 



* 



i. Ca- 



k? 



t 



*^ 



/ 



/ 



N 



t 



\ 



10 



HERBARII AMBOINENSIS 



1 

, Liber I, Caput IL 



Prim<r, Calap^a Vulgaris , five Nux vulgo 

Calappa (.\iQi2, qua) capite antecedcnte fatis ample 
dcfcripta eft, hjEc in tres quatuorve diftmguitur Va- 



I. Calappa Vulgaris, oft e gem e em Calappus 

vdorgaande Capittel genoeszaam befchreven 



deeld zig in 3 of 
rietates'; Vulgares enim in jiiniore aetate funt virides, in baar jongbeit groen 



dog ver-^ 



rypb 



mature vcro luteal , cupre 



iX, 



taj , quarum maxima2^(Sc elcgantiflimjE in Baleja ac 



ac colore ruiFo permix- verwig^ en met een nl'einig ros gemengt^ ivaar van men 



tjle enfcboonfle op 




Maccafiera invcniuntur , harum putamina tantse funt doppen zoo groot zyn^ als de kop 



# 



moliSjiit caput pueri fatis adulti adaeguent, Secunda gen. De tweede is in haar jongbeit bkek-wity en in baar 
^njumore aetate efl pallida^ alba J ac^ n matura^inflar — ^^-'^ -'- ^^--^ .^^^.^ j.*. ^. -•**„ n^i^^^... * 

cupri "flavi , quae Jlba Calappus vulgo dicitur, Tertia 
tarn in juniore quam adultiore aetate femper '^fl Tiri- 
dis, quxJlba vulgo etiam habetur, & ambae hae fpe- 



rypbeit als hleek cooper , die men witte Calapp 
De derde is ^ zoo "wel jong^ als "uolwajjen groen ^ die men 
00k voor "wit reekent , en werden deze beide zoorten tot 
medicinale dranken uitgezogt. De vierde wert in haar ryp- 
cies ad potusMedicinales eliguntur. Quart a ^^xm^tm^ beit roSy en genoegzaam Orangie-ver^j:ig ^ devoelke ik tot 



fit, ruffefcit, ac coloris fere pomi Aurantii cft^ qu^ een byzonderezocrte ge'maakt bebh'ey bier onder No 
diverfa fpecies a me habetur ^ ac numero decim6 in- zieii* Dog dit alles is te verjlaan van de buitenfi 
fra defcribituF. Haec vero omnia de externo fruftuum 



colore funt intelligenda, qui omnes in adulta aetate graauw. 
cinerei funt coloris. 



Frugt y werdende in de?i ouderdom 



t> 



2jcb 



• t i 



Secundo , CalappaRutila, Malaicenfibus Calap- 
pa Can'ornba^ hoc habetpeculiare, quod putamen reccns 
diffeaum intus fit lucidum, rubens, vel pallide ferru- 
gineum, quern coloremMalaicenfcs Cajjomba dicunt a 
floribus Carthami Indicia ex quibus talis extrahitur co- 
loris tindlura: nucleus autcm putamini adhaerens al-^ 
bet J uci Yulgaribus in nucibus, vel interdum ex albo 
rubcfcens: hocce putamen dulcefcit, quod edi quidem, 
nequit^ fed fuccus tamen dulcis ex illo exfugi potelt. 

Tertio, Calappa Saccharina , Calappa Tubu 
h. e. Saccharina 5 ab antecedente non multum dif- 
fert 5 excepto 5 quod putamen intus non rubefcat. 



■ 

2. Calappa Rutila, in H Maleits Calappa CafTomba, 

beeft dit byzondere^ dat de verfcbe bolfler opgefnedcn van 
binnen ligt^roody of bleek roefi-verwig fcbynt ^ ivdke co- 
leur de Maleyers CaiTomlpa noemen^ naa de bloeme van de 
Carthamus Indicus , ihaar uit men diergelyke coleiir 
viaakt^ dog bet pit a^an den dop bangende is ^u^it^ gelyk 
qan de gemene nooten^ of een weinig naar 't roode trek- 
kende; Deze boljler is zoet van finaak ^ men kanfe wet niet 
eeteny maar egter bet zoete zap daar uit zuigen. 

3. Calappa Saccharina^ Calappa Tubu ^ dat is zuiker- 
Calappus 5 verfcbilt van de 'Bocrgaande niet veel^ beMlven 

boljler van binnen met rood ^ maar "wit is ^ ook zap 



fed albefcat^ fuccofurn fit, ac dulce, ita ut crudum pig en zoet^ zoo dat menze raauw eten kan :, als zuiker- 

riet; zy is in deze* Eylanden onhekent^ maar ^vert viccjl 
gevondenin de Zuit-oojler Eylmden Ferua ewTcnnemer, 
van njoaarze in Banda gebragt is. De Ratten zyn zeer 
gretig naa deze hljler^de boomcn daaromheklimmende^eii 
ae zelve gebeel afetende. 



comedi poflit inflar Ariindinis Saccharinae ; fiifce in 
infulis ignota penitus eft , fed plufimum invenitur 
in infulis ad Eurum fitis ,fi?nm& Tennemer diftis, un- 
de ad Bandam dedufta fuit arbor. Glires vehementer 
expetunt hocce putamen, qui arbores hinc confcen- 
dunt 5 atque to turn comedunt. 

Quarto^ Calappa CANARiNA,Malaice Canariy 
qux cum vulgari plurimum etiam convenit, & magis 
varietas, quam diverfa Ipecies habenda eft, unde iSc 
inter vulgarem etiam interdum crefcit. Difcrimen potif- 
fimum in nucleo confiftit, qui craflior ac mollior eft, 
faporis etiam mads grati quam vulgaris eft, cum re- 
ctntc Canari quoaammodo conveniens, qiiiquc crudus 
comedi potcll , e contra inepta eft haec nux oleo 
inde exurendo, quippe nullum cxftillat oleum, fed 
ejus fuccus corrumpit aliud , cui fuit mixtus , 
mucilaginofum illud reddit. Amboinenfes nominant 



4. Galappa Canarina ; opMale-yts Calappa Canarf, komt 

ook meefi met de gemeene over een , fcbynende meer een 



verandering dan byzondere zoort te zyn , gelykze ook bier 

en. daar onder de andere wafl. Het onderfcbeit beflaat aU 

leen in de pit ofte kern , dewelke dikker en iceeker is , van 

fmaak wat aangenamer dan de gemeene , eenigzints met 

de verfcbe Canaris over een, komende , en bequaam om 

raauw te eten, daar en tegen is zy onbeqiiaam , omolie 

daar uit te branden, want zy geeft niet alle'en uit baar 

ac zelve geen olie , maar bederft ook de andere , daar zy onder 

gemengt wort , dezelve tot een pap makende. De Amboi- 

hanc NiwelMamina, & Niwel Tar JJft.Ji. e. pinguem, neezen no emenze Niwel Mamina,^ Niwel Yar M,dat 

feu Canari C al appum , qmim inter edendumpinguc ma- is vette of Canari Calappus, om datze in 't eeten vetter 



gis fapit quam vulgaris, inftar reccntis nempe Canari, 
unde & nomen obtinuit. Crcfcunt hce nuccs tarii diver- 



fmaakt, dan de gemeene, namentlyk als verfcbe Canaris, 
waar van 23; ook de natim beeft. "ty ^affen zoo wel op by- 



fis in arboribuis , quam in vulgaribus ,, aliis nucibus zondere boomen , als aan de gemeene , onder andere nooten 
mixcJE, & uti vulgo putatur, eft tantum degcneratio gemengt^ en zoo men wil zeggcn, is bet een ontaarding 

van 't gemene geflagte , te weten t^an zoodanige nooten , 
ac per folem die niet wel bedekt , maar van de' Zonne-flralen te zeer 



vulgaris generis , hse ncmoc nuces tales fiunt, quum 
per foliaturam non fatis adumbrantur 



nimium exuruntur. 



p. -■' 



geraakt werden.. 

Qidnto , C A L A p p A P u L TA R I A , Malaicenfibus Ca- 5 . Calappa Pultaria , op Maleyts Calappa Bubur , <lar is 
Z^MflBzife«r,h e. Calappus Pulpofus, eft fpecies, quum pappige Calappus, is mede een zoodanigen zoort meeli op 
plurimum m Java & Madura crefcit, nee peculiare Java en Madura waff ende^ eygentlyk geen geflagt op baar 
conftituit genus, atque aliis mixta vulgari fimilis eft, zelven makende, maar onder andere gemengt, van aanzien 
qux intus rcpleta eft tarn molli pulpa putamini junfta, zyjize de gemene gelyk, maar van binnen b ebb end e zooda- ' 



Ut facile inde feparetur , & aquas mixta pulpofam illam 
reddat,ii nux antca fortitcr conquatitur, vel de arbo- 

ribus decidit. In Java etiam ha; nuces dicuntur Calap vermengt , "als 7nen"de mot TerhYyrfcbir' Ifte Tanl 
J)a Puan , (k. Calappa Dadir. - °. . .. .. j^ j j y j 



nig een week merg aan de fcbaal bangeii, dat bet zelve 
-eer ligt daar afvalt , en zig met bet water tot een pap 



] 



boomen laat afvallen. Op Java wcrdenfe ook genocmt 
Calappa Puan , en Calappa Dadir. 
6. Calappa Machjeroides , op Maleyts Calappa Parrang^ 
^ , , ^ Amhoins Niwel Lopu, dat is zweert -Calappus, na boat 

appus enmormis, ab oblonga figura, quodammodo langwerpig fatzoen , eenigzints een bouwmes , Parrang 
nftar gladn, Parrang .iHis difti, que folo adfpeft u facile genaamt , gclykende : Zy verfcbilt Jlraks in 't aanzien van 



Sexto, CalXppa Mach/eroides, Malaice 
lappa Parrang , Amboinenfibus Niwel Lopu h. e. 



in acutum definens umbilicum , putamen internum elt 
itidem oblongum , ab antcrioi^e parte acuminatum , 
quum vulgaris nuif fit rotunda, ejusdem alias craf- 
fitiei ac fibftantias ; maximae nuces funt inftar nvi 
Cafuaris , verum compaftiores ; vxilg 



de gemeene; want sy is langwerpig , fmal , toegefpitft met 
een tapd voor aan, de blnnenjle dop is mede langwerpig ^ 
aan 't voorfle deel , of einde toegefpitfi , daar de gemeene 
rond is , anders van de zelfde dikte en fabftantie ; de 
grootjte zyn als !?e7i Cafuaris-ey , dogfmalder; de gemee- 
ne als een Ganfcn-ey, zommige ook kleender; bet merg 



ovi Anlerini, immo qucedam etiam minores; nucleus of kern van binnen is dikker, en harder dan aan de 



ib 



expetuntur 



P 




e- 



meene; zy waff en aan een boom op zigzelfs, en worden 
ook door voortplanting vcmeerdert ; de doppen worden veel 
gezogt , om bekers daar van te maken , te weten; alze 



ilnr' r.n^.^? i^! f' "^T^l'^^^ mftar ovi rotunda jraay , egaal, en eyront zyn ; men maakt de mont boven. 



line, luperne apertura icypiii lormatur, ubi tria ilia daar de 3 gaten zyn , en met het fpit-e eynde (lelt menfe oh 

naturahaonficia funt, atque inferior acuta pars imponi- een gedraaiden bmten voet !V^ Zw/^il^t^. 



tur 



een gedraaiden bouten voet , of men laatze zonder voet , 



e" 



i 



t 

! 






} 



L 

u 

I 



* 






i 



*0 



i 
5- 



V 



\ 



* 



f 

* 



I- 



I 




f 



f 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



LBoek. ILHooJdft. 

tur ligneo elaborate pedi, vel fine tali fulcro etiam 
ufurpatur, ac iliperne turn cochlea adaptatur, iit fine 
incommodo potu, vel aliaquavis re repietam in fiicco kruitboorefitjes, 
quis gefl;are earn pofiit , ex minoribus nucibus tali 

modo etiam formahtur machinuls 5 qua2 pulveri pyrio 
recipiendo inferviunt. 

Simijcs nuces quoque inveniuntur in vetuftioribus Hiergelyke r 

vulgaris fpeciei arboribus , fi enim arbores Calappi van 't gemeene 

vetuftiirimjEfi.int,gracilercuntjatquealtiilimum,&finiuI een grooten oitt 

contraftum admodum adquirunt truncum, ita ut vix zeer booge ran 

adfcendere eum fuilineant incola; . nuces itidem klimmen durft 



II 



fcbroefj 



om in de zak te drageuy 



jlesje , en uit bet kkenjle gejlagt maakt men ook 



\ 



men ook aan de oude hoomeh 



ejlagt , want als de Calapp 



fi 



zoo dat menfi 



mager 



funtminores^ graciles, & acuminatie; ita etiam pu- toegefpitft^ zoo mede de doppen laiikwerpig ^^ en dik i 
tamina tunc funt acuminata. & cralTa, aliquando ovi- fcbaal ^ zomtyts ey-formig ^ zomtyts ingebogen, oneffi 
formia , aliquando incurvata, inaequalia, foveis ful- en met ktiilen. midsmders van hinnm rMnrtpr pit of ^ 



aliquando incurvata, inaequalia, foveis ful- 

cata, ac fine ullo nucleo^ medulla, vel liquore reple- ter: Dt 

putamjni etiam adeo firmiter adhserent^ut dat mei 

vix feparari poffint, nifi Isdantur, c^terum, fi lunt den dop 



^^qualia, uti de antecedentibus diftum eft, ufurpan- 
tur, a quibus etiam baud multum diverfa funti nifi 
quod fint minora, rugofiora, ac magis iriaequalia, 
qu^ fuprema etiam feu poftica eorum parte tria infi- 



? draaden "van den boljler bangen daar ook vajt 
ife qualyk affchrappen kan , zonder fchranmien 
te laten * anderzints 



zoo 



ze 



egaal zyn 



qjcer^ 



ger 



obfervantur,) 

gonum acumen definunt. 



(q 



e gebrmkt als de voorige^ ian denjoelke ze ook f chief 
Z'erjcbillen^ dan dat ze kleender zyn^ als mede rut- 
en oneffen van fchaal^ de wetke aan 't bovenjle of 
rjle eynd 3 lapjens beeft^ als een kroon ( 



in longum tri- 



fpits toeloope 



) 



1 



:an vooren in een lange 



Septimo^ Calappa Capuli-formis , minima 



., -^ .— .^.....-., » 7. Calappa Capuli'fovmis, is bet alderkleinjlegefla^t. 

^It-lpecies, ac raro obvenit, cujus etiam du^ tatitum en zelden to vinden, waar van men ook maar twee boo- 

funt arbores m mfula Bandae Pocloay difta, qu^ pecu- men beeft op 't Mandaafcbe Eylant Poeloay, fcbynende 

liare conftituere videtur genus, nuces ejus funt mul- ^ . . . . . - ^ ./ •/ 

to minores, quarii vulgaris , externe elcganter luteal, 
interne plerumque ex flbrofo , feu cannabino quafi 
putamine context[E,quae nucem continent oblongam, 
digiti craflitiem ac longitudinem habentem , quse- 
,dam pauIo majores , alise vero. minores ^ plerumque 
ex folo putamine conftantes,coJoris cinerei,qu^ baud 
fiicile poliri pofllmt, fuprema vcro earum parte tres 
funt anguli, feu lamellae, anteriore autem parte funt 
trigon£e^acuminatce,& fecundum latcra tribus foved- 
lis fulcata^ , vel tribus protuberantibus rugis fcpara- 



een gejlagt op zig zelven te mdken 
der dan de gemeene ^ van buiten boo^-geel^ van Unnen 
meeji uit een bairige boljler ^ ofkenmpbejiaandey in de 
midden ligt een lankwerpig nootje , in de dikte en lengte 
van een vinger , zommige wat ^rooter , en zommige kleen- 
der^ meejl uit enkcl fajaal bejtaande^ graauw van co- 

hovenjl 



mfi 



of lapkens , aan 't voorjle zynze driekan- 



tjlekende ruggen afgcdeelt : men maakt Vr Jleelen 



Manubria 
quam elegantia funt. 



}/ begten van nieffen v 
zaanweii^ danfraayigb 



Calappa Cyfti-formis, zx mede een zekzame 



ne zoorte van 



k 
V 

C Y ST i-FOR MIS, itidem rarif- 
fima,& parva Calappi fpecieseft,in Java; parte orien- 
tali circa Suroc-portum crefcens, cujus nuces funt ad- 
modum parva; , ut & putamina, funt fere maghitudi- ~ van groote en gcdaante alj een galblaas'tiit een off t 
nis ac forma; Veficulaj fcllis bovinae, at magis rotun- of wel zoo rond ' ....... a/ 



CalaptuSi op Ja'vaas oojlhifi 
ijjende , kleeti van nooten , en dopp 



met een 



dx , putamen habent crafRflimum , & vix uljam intus 
.capacitatem ; putamen ejus efi: nierum & faciie*"po- 
liri potefiijundc faspe capfulce, aclagenulae inde tori- 
mantur. 

Nonoj Calappa PuMiLA, Malaice Calappa Ba- 
li, Amboienfibus Ni'voel Habu,& NiwelLnpiy h. e. Ca- 
lappus repens, a vulgari vix differt, nili altitudine; 
truncus enim duorum hominum altitudinem vix adse- 



Jcbaal 



fcbaal 



iiikt 



polyfien , dies menze oyk tot doosjes , of fi 



J* 



9. Calappa Pumila. Op Maleyts Calappa Babi , Ambons 

Niv^cl Habu , en Niwel Lupu^ dat is krtiipende Calap- 

pus: zy verfcbilt van de gemeene niet , dan in de boogte^ 

, , "Want dejlam wert niet boven 27nannen boogyniet te min 

Guat,nihilominus tamen frugifera eft, ac cito profcrc ifze vrugtbaar^en vroeg vrugtdragende y/want men beeft 



fruftus, vidimus enim quasdam, quae tam praecoces ge- 
rebant nuces, ut terrae incumberent,unde foveas, in op 
quibus haererent, cfFodiend 



ergezien, die de nooten zoo vroeg voortbragten ^ datze 




op ^ 
ifie rnaken ^ daarze in Tnngen , op 



dat men 



gentes putrefcerent, aliae vero arbores nuces gerunt niet en raakten , en bedtirven ^ andere brengen bare nooten 
ad altitudinem trium, quatuor, vel fax pedum vulga- - - - - 



ribus 



op 
lyk^ dog <wat 




jp 



en groen van buiten^ 



ne virides,quamyis^interdum etiam reperiantur,_quae boe^el "er ook gevonden nporden^dierontagtig zyn. Haar 

aangenamer^ dan in de gemeene , 

ie Molucces y Bandd^ en de Z. O. 

nievoers in overvloet y de Maleyers noe- 



Earum ^ ^ _ ^ 

ac gratiqr eft quam viilgarium , inveniuntur ubique in 
infulisMoluccis, Banda, & adEurum fitis, verumnul- 
libi frequcntcs; Malaicenfes eas nominant Ca/^/)pa Ba- 
by h. e. Calappum porcinum, quum tam humile cref- 
cant, ut porci nuces avellere atque comedere poflint : 

Calapp 



menze Calappa- Baby y dat 

zoo laag nsoajfenp datze de verkens kunnen'afvreten. An- 

derey dog abuzivelyky noemenze Calappa Radjay dat is y 

Koninks Calappus , en vermengenze met de votgende, zoor- 

regium, atque illas cum fubfequente'confundunt Tpe- te y om datze de Grooten en Koningen van dezc Eytanderi 



cie 



Ma 




Calappa Baby Malabaris 



planten 



Calapp 



Un dicitur, & plerumque ibi circa idola locatur, quae 
tanti asftimatur , ut duae tales arbores carioris prctii 
fint, quam millc aliae vulgares. 
. Decimoy Calappa Regia, Malabaris Calappa 
Radia^&i CalappaMera y h. e. Calappa Rcgjia: Amboi- 
nQnCibus IVie'wel-Latoey peculiaris eftfpecics, forma 
cum vulgari conveniens 5 fed nuces gerit multo mi- 
nores, quarum quaedam acuminata^ funt, ac n 
millares, atque a parte antica acutae, quasdam vcro van vooren 



beet op Mallabaars Thchebolen , en wert aldaar meefi 
by dePagoden geplant y zynde in zulken agting^ dat aldaat 
% zoo veel gelden als duiz€7it andere. 



10. Lalappa Regia, op Mi 
Calappa Mora, 

edaanie van de 



am 



)erfcbillende 
zommige 



Konings Calapp 
op zig zelfsy i 





e vrugten altyi 



ronder . en 



met een tepel , of 



ulgaribus minores , intenfe lutca:, ne 



quaedam aurantii coloris, feu rubentes inftar fruftus 



to 



eft 



Pinangb 



vix digitum crafla, putamen 

itidem 



«.,, toog'geel van coleur y zommige orangte-verwig , ofte 
rood als een oude Pinang , de boljter is dunder , te nj:eten 
aan de zyde y niet boven een vii 



fcbaal 



B 



'P 



dop 



2 



en 



I 



T, 



/ 



J^ 



I 



y 



S 



^ 



; 



i& 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber L Caput. II 



Tor.undum,ac promincns,cujus'lympha gratillima elt. 



ge- 



vulgarium 



ac magis fapida quam 

gracilior ell quam vulgaris . - r r^ 

dinem oftovel duodecim pedum attigent, jam fruttus 



'uoat na den roodcn trekkende ,en op de hoogte van 



itidemtenue, in una nucc oblongum , in altera vcro enbuikigy 't 'water zeir aangenaam, mliefelyker dan 

' " ' "^ " in de gemeenc , de Jtam is /imt ranker , dan aan de 

Truncus arboris meene ^ 
Tubefcens, qui, fi altitu- S a lo voeten draagt by al njrugten; de takken zyn hoog- 

geel van coleur , aan de boven zyde niet zeer hoi , maar 
profertVcujus rami intenfe lutei funit, fuprema parte Jcbier plat , dezelfde coleur ziot men ook in de middel- 
non multum excavatijfedfereplanijidemquoque CO- zenuwe der Uaderen , die ook lister van coleur zyn, 
lor in foliorum ncrvo medio obfervatur, qu^ etiam dan de gemeene; de bomn nog^ joit^ , en de takken van 



pallidioris funt coloris quam in vulgaribus ; fi tcncra de jtralen der voile Maan hcfcbenen zynde , geven 
adhuc fit arbor, atque ejus rami per radios luHE illu- weerfcbyn —"""- ^— ^i^^^:^u^u .„.*..-. *„^ . 



een 



minentur , refled:unt illos ob foliorum glabritiem; by 



zoo 



boog 



bare gladdigbeit , met 'er tyt tvert 
als een ordinaris Calappus-hoom^ bebou- 



ixjegens 



fenfim tarn alte excrefcit , ac vulgaris Calappus arbor, dende de geele koleur aan de takken, waar aan by onder 
fervans tamcn lutcum ilium ramorum colorem , ex anderen kemielyk is , eindelyk tsjort by onvrugtbaar , of 
quo facile dignofcitur , atque ab aliis difiiinguitur ; draagt kleene nooten , en daar in kleene , ofte lankivcr- 



tandem fterilis hsec fit arbor , aut pufillas producit 



atque cum illis parva , & oblonga , anguftaque een 



mices, 
. putamina: In Zeylana Bujus itidem una occurrit fpe- 
cies defcriptsE fimilis , qus aurei quoque ell coloris, uti goiit-geel 



pige , en magere doppen. Op Ceylon beeft 7nen mede 

zoorte bier van , de voornoernde gelyk , nuiar de 



dan aan de gemeene , voorts mede 



vrugtcn zyrr grooter , 

als aan de voorgaande , en 'werden aldaar zoo 



in pr2Ecedente,ac tarn pretiofseibihabentur ejus nuces, koflelyk gebouden , datze nlemant van de gemeene man 
utexplebeis nullus eas comedere audeat, licet In pro- Jiuttigen mag , alwajjcnzc op baar erven , maar moe- 



priis crefcanthsearboresarvisjfedregibusillas offerre 



tenze 



aan bare Koningen prefenteeren: 



5 

men 



vint doze 



debent; Regia hxc Nilx Calappa rarocrefcitinAmboi- Konings Calappus weimg in Amboina^ en aldaar eenige 
na, atque ibipauciffimeinLflZ?j,qu£ per centum &de. n^einige in ^^ Laha, zynde de N. iV. zyde van den Am- 
cem gradus diftat a finu Amboinenli, frequentiores hoinfcben inham ^ '- ' ^ *'* -'^ - '^^-- 



dog 



in meerder qiiantiteit opjaz^ay 

in Java , Banda 5 atque ad Eurum fitis infulis^crefcunt. Baiida'^ en de Z. 0. Eylanden. Haar doppen Borden ge- 

' * * - ■. ^^^^ ^^^ ^^ Javaiien , om drinkbekers , en fcheplepeh 



daar van te maken , ivegens haar lankwerpige gedaan- 
te^ "waar in ze met de voorgaande Calappa Paring over 






Illarum putamina multum expetuntur ajavanisadcra- 
teres ac cochlearia , quibus aquam excipiunt , inde 
formanda 5 ob formam nempe illarum oblongam, 
qua etiam cum antecedente Calappa Paring conve- een kmnen. 

niunt. 

Undecimo^ Cat. AW A LANSi-FORMis,MalaiceCa- ii. Calappa Lanfi-formis^ opMaleyts Calappa Lanfa, 

Iap;>aLan/a,humile itidem crefcit^acfruftus producit, blyft ook laag vanjlaniy zyiie vrugten voorthrengendcy 

' ' '■ ^ ' '* -..--- -1-^ /^-- als by de hoogte van een man bekomen heeft ; by draagt 

ook kleene vriisten ^ in de grootte van ruim een vuilt ^ 

10 a 12 by malkanderen y bangende 

van but ten 



fi hominis attigerit altitudinem , parvos etiam dat fru- 
ftus pugni magnitudinis , paulo tamen majores , oblon- 



leves 



decern aut duodecim fimul dependen- lankvoerpig , 



uni t 



gos, 

ex viridi albicantes , eorum putamen ac gluma adeo 

" '' ' fi ex arbore deci- 



fiyrfo juntos, Lanfi - formes , extcrne gedrongen aan 

}^\rur\teM . pnriim nnrnmen ac fyluma adeo wit * of wat 



•igt 



9 

een tros , gelyk de Lan 



zen y 



of njoat naar den groenen trekkende , zy zyn zoo 



tenuis eft, ut facile rimas agat, 

dant , lympha autem illorum eft dulcis 



dufi van bolfter ^ en dop^ datze ligt berfien^ alffe van 



gratique boven neer vallen^ niet te min van zoet en aangenaam 



water. 



faporis. 

Duodecimo J Circa urbem Sourattam, ac porro per 12. Omtrent de fladt Souratta^ en voorts door 'f ge- 

totum regnum Cambaj^,& Gufaratt^ alia Palm-^ beele Koningryk Cambaja ^ en Gufaratte ^ vint men een 
iNDiCjfE fpecies crefcit Terri difta, quas cum vi- "' ^ ' - 7-_ ^r t^ r rr.. • 

nifera Palma plurimum convenit * humiliorem itidem 



ander Jlag Jndiaanfcbe Palma ^ Terri genaamt , dog met 
de wyngevende Palma meer gemeenfcbap bebbende , ook 



truncum gerens quam vulgaris , cujus rami magis com- lager van Jlam , dan de gemeene , de takken zyn dig- 
prcffi,ac tenuiores trunco infiguntur, ac folia mox, ter ^ en ranker aan de kruin^ en de Uaderen nemen ba- 
' ' ' . -- . . ^ r. ^^^ QQjjpj-Q^2k Jlraks by 't begin van de takken ; de vrug- 

ten zyn 2 en 2 rnaal kleender , dan aan de gemeene Calap- 
pus ^ van hinnen met een kleene en barde mot , onbe- 
quaam om te eeten^ dierbalven wort by maar tot tappen^ 



ubi rami progcrminant , fuum habent ortum; fruftus 

triplo aut quadruplo minores funt, quam vulgaris Ca- 

lappi, repieti parva ac dura nuce, edendo inepta, 

nnde tantura ha^c arbor ad liquorem cliciendum adhi- 

bctur; fi racemus junior, qui fruftus poftea produ- of tyfferen gebruikt ; als men de jonge'^ fleel affnydydaar 

cerct, abfcindatur, ac vas ipfi jungatur, uti fupra de de vrugten aan zouden kgmen^ en een vat daar aan bint ^ 

Towacb diftum eft, tunc colligitur in illud liquor gra- gelyk boven van den Towak gezegt is ^dankomt een zeer 

tiffimus,frigidus,Iinguamque grate afficiens, qui in (langename vogt daar in ^koeiyen op de tonge watfcberp^ 

quotidiano ibi ufu eft, pricfertim calidioribus diebus, die nibn aldaar tot dagelykze drank gebruikt ^ inzonderbeit 



facile tamen inebriat ejus potatores. 



dy beete dagen^ maar by maakt ligt dronken. 



Decimo tertio^ Pro diverfa quoque fpecie habenda 13. Fbor een byzondere zoorte moet men ookjiellen de 

eft Calappa Parva, qua^ praeter vulgarem ma- klene Calappus , dewelke behalven d^ gemeene groote Qals 

J6rem (uti etiam praeter celebrem Calappum Mart- ^nede de vermaarde Zee-Calappiis ^ Cocos de Maldiva ge- 

frtf«z,qua2 Cocos de Maldiva dicitur)ininfulis Maldiven- naamt} nog in de Maldivifcbe Eylanden gevonden werd^ 

fibus quoqufe crefcit , ubi arbores Calappi frequen- alwaar de Calappus-boomen zoo overvloedig zyn , dat de 

tifiimae funt , adeo ut incolas ex iis cibum ac merca- inwoonders baar kojl^ en koopmanfchap daar van bebben. 



turam conqmrant ; fruftus multo funt minores quam 

Vulgaris , putamen habentes oblon^m , uti Calappa 

ifta Macberoides y^Gd paulo minores lunt,& fubftantiae 

cralTioris, qui in nigrum fplendentemque poliri itidem 

polTunt colorem, ac topiario ornari opcrc, qua in re 

cum defcripta Cv/^r/armf con veniunt, ac pauca reple- ko?nen, en bebben weinig water van hinnen , rtiaar een 

ti funt lympha, nuclcura vero geruntcralfum. Multum dik pit. Zy wer-den veel gebruikt ^ om doosjesy en kruit- 

adhibentur ad formandas ciftas5&:machinulas pulvere boorentjes daar van te maken ^ waarin men bet fym 

pyrio replendas, in quibus pulvispyrius tenuis adferva- buskruid bewaardp werdende tot dien einde fraay uito-e- 



de vrugten zyn veel kleender ^ dan de gemeene ^ met een 
langwerpige dop , gelyk onze voormemde Calappa Mache- 
roides , 0/ wel zoo kleen , en zeer dik vanfubfiantie , die 
zig ook zwart laat polyfien^ en met kfwerk idtfnydeny 
waar in zy met de voor/cbreven Cyftiformis over een 



tur,quae cumin fincm nitide&eleganter exornantur, fneden^ en aan de zyden met kopre plaatjes bejlaagen. 
-_ I n: ^r„ ^A !.....« c ..„• -n^ Ar„«. n.... f^oorts zal ik van de regie Cocos de Maldiva nietfpreeken] 

alzoo 't een Zeegewas fj, en veel van de natuure der land- 



ac lamellis cupreis ad latera firmantur. De Nuce Cocos 
de Maldiva dida non agam, quum fit frutex m^arinus, 
ac multum de natura arborum terreftrium differat, 
cujus defcriptio poftea occurret libro duodecimo inter 
arhorts marinas , quamvis omnes haftenus fcriptores 
male earn inter arbores , feu Calappos terrejires dcfcrip- 
ferunt, inter quas etiam a noftro populo in India ipfa zelfs in India woonen^ tot nog toe gebouden is. 



boomen verfcbilt , welkers befchrfbinge men dan vindeth 
zal in 't 12 boek onder de Zeebomen ^•boewel alle Scbry-- 
vers tot nog toe dezelve abujivelyk onder de land Calappus 
hefcbreven bebben , waar voorze ook van onze nati'e^ die 



degente in hunc ufque diem numeratur. 
Nobilis hie Calappus arbor, feu Coccus i 



in omnibus fe- 



J)ezen edelen Cocus of Calappiis-boom wajl Jcbier in alle 
re regionibus totiusorbis crefcit, quse inter duosTro- de kndfchappen rondom den gebeelen aartbodem, die tuf- 
picos funt fitas , quod , quantum fcio ,'de nulla alia , nili fcben de twee Tropicos liggen, Y nvelk neffens den Pifang- 
de fola Mufa quoque obfervatur , fi em'm incipiamus 'boom aan gem andere , myns 'wetens , vergimd is; 'want 



ab 



ZQ% 



I- 






4 



I 



I' 



J 

r ■ 
t 



-1 



i 



* 



I 



\ 



\ 






/. Boek, IL 




AMBOINSCHE KRUYD«OEK 



J5 



ab India Oricntali, & per Africam pergamus ufque ad 
Brafiliam , regionem Peruanam , ac reliquas adjacen- 



fi 



Mare 

& tandem ad novam Guineam 



Ji OoJHndien begint , e?i over Jfi 
h'cifil^ Peru, en die deEylande?i vc 

)/ Mare Pacificum tot aan Nova Gt 
palende^^ 




TOO" 

bier 



Indies noitrse adjacentem ^ iibique eamreperiemus, dog op de eene plaats meerder ^ en vrugtbaarder ^ dan op 



uno tamen in loco frequentior ac fertilior eftjquam 

in alio J atque quodammodo differt modo crefcendi , vriigten/na de 

ut &;infrudibus , prout rcgioncs variant- Ab India danbepinnende 



V 



onderfcbeid van "voasdom ^ 
'fcheidentbeit der landen. In OoJHndien 

Calapp 



itaque Orientali incipiences inveniemus arborcm Ca- af^fcbier in alle landen oojiwaard aan^ en ook op alh 
lappum a Decana, atque in omnibus regionibus ad O- eylaiiden van voater-Jndien , gelegen in de groote Mo- 
rientem fitis , seque ac in omnibus infulis aquofe Indias hikze Oceaan ^ in "t gemeen genaamt Archipelago de St: 



iai«.Li^5 iiuio XIX iiict^ixw K^i^^^^iLsj Moluccenfi y .^^^ 
Archipelago de St. Lazaro , quamvis in pluriii 
rum non fponte, fed arte culta crefcat ; in Bengala^ 

^ B 4 4 y^^ m « • r — w ^ * V 



?/c65» ^fl72rfe« geplant , -^oortkomen; op 

' '• '^ i]l-kiijl 



If^ 



Cormandella , atque Oricntali Zeylanae parte yix vcl ofnveinig, werdende niet te min aldaar haar plaats be*- 
raro admodum invenitur, cujus tamen locus ibi fup- kleed door baren luitenant , den Lontar-hoom. Zonder men- 



letur per arborem Lontarum didam. Sine auxilio jcb 




umano crefcit plurirais in infulis ^utiSc in quibusdam 



fitis , Qxxdz a noflratibus 



Calappi Inful<je 



zyde 



toeaoen Homenze voort op veele Eylanc 
} van de Maldives , van Javaas onb 

mji^ 



( 



fulae inveniuntur in Banda ad Favonium tendentes ;in noemen^ g^^y^ ook 



Calapp 






Moluccenfibus itidem crefcunt 5 in Tajfi 

peninfulis , in rupibus inter Sajipr ac_ Siau , aliisque 



op 



Weil 



pluribus. Non dico 



quod 



ibi^fmt indigent , led 

& ibidem 



tun 5 op klene eylandeji , en klippen tujj'chen Sangir en Siau; 
en andere meer. Ik zegge niet , datze aldaar zonder zaat 
voortgekomen zyn , maar dat 'er eenige moten in Zee dry- 



per nuces forte per mare fluftuantes 

projedas progerminarunt, plures enim tales in ru- vejide", by geval aldaar gekoimn , „.^ 
pibus in medio maris fitis crefcunt, quae fuam tunc hebbeniivant men vi7id 'er veel opzoodanig 
retinent naturam, ac faspe in Apiboina etiam plan- fiaande , geplant , die dan hare eygenaarsh 



klipp 



aangepl 



\ 



tantur tali modo a juvenibus , qui modo maritati 
funt y hi in matrimonii memoriam, vel alius rei ma- 
gni moment! tales plantant arbores Calappos ad expe- 
riundum, quamnam fortiantur fortunam. Mirandum 



Amboineejen ged 



trotiwen^ of 



■fi getrotiwt zyn , die ter ^cdagtcnijTi 



rmndum, quamnam lortiantur rorcunam. iviiraauuiu aamge i^auippus pianien y om te zien^ wai voor gdak zy 
infuper cft^ quomodo tant^ arbores talibus in rupi- daar mede bebben zidlen: Zynde te vern.\^onderen y hoe die 



ien 3 waj voor gcluk ::}» 



bus 5 ubi tarn pauca terra invenitur , fuum poflint ac- 
quirercalimentum,ac nihilominus fruftus fuos produ- 
cere , qui ab incolis ccrtos ad ufus Medicos adhiben- 
tur, quamvis cum arborc minores fmt reliquis. 

Sine dubio nulla eft regio,ubi frcqucntiores occur- 
runtj quam in infulis Maldiv'enfibus,uti Linfcbotenufj 
aliique teftes oculares hoc confirmant , quarumque 



baar voedzel kiinnen bebben , en niet te min vrugten draa- 
gen; die de Inlanders tot zekere Medicyn gebrniken yboe- 
i^el die , met baren boom , klccn blyven. 

Buiten tivyfel is 'ergeen lant, daar der overvhediger zyn, 
dan in de Maldtvifcbe Eylanden , gchk Linfchooten , en 



getui 



nuces prrcftantiores habentur reliquis omnibus totius treffelyker gebouden 



mundi 5 fufpicor tamen hoc erroneum , ac puto fo- 



endum cfle de ifta Coco ,iGa Calap- loopt, en alleen te verji 



(^boe^cl ik gi[}e,dat bier njoeer een misvcrjland i 



P 



to proveniunt modo, quasdam enim iis omniho de- 



lapp'us de Maldiva, oft 




f 



Ternata 



linum Amboin 




- Calappzis') in de Molul 
:y "Want zomviige bebbenze 
Vrnaten , en Tidore , in Am- 

^ , ^ . beef t men dit onderfcbeid; op des zelfs Oojtelykfie deel^ 

fem fatis funt frcquentcs , pr^fertim ad angulum Nuf- of bet lantje Leytimor , rondom den Ambojiifcben Inbam , 
fanivas, e contta pauciffima; in regioneHjtoCjiibivix heeft menze redelyk veel ^ inzonderbeit op den boek van 
progerminare poflunt ob Scarahaos Lucanos y^(\\x\ totas Nuffanive^ daar en tegen weinig op de kufl van HitoCy 

"'' daar hezwaanykopkmnenmegens de torren (Sea- 
Lucanus} dieze aldaar hederveUy bet palmyt en 



arbores perdunt , ac juniora omnia comedunt folia 



ebrum 
magna''eas producunt copia^ quse toti huic provincias 
oleum fuppeditant; tota Ccrama vix easproducit, fed 

prjelertim ejus plaga Orientalis , quae & plurimum deze geheeleProvincYe met olye voorzien ^erdt.^Geheel Ce- 
mhabitacur. In Chinse regno vix inveniuntur, nili in ram beeft "er ^einfg^ en mem aan deszelfs Oojlhoeky daar 



)peeten. De Uliaflerfcbe 
often gelegen , bebbenze in overvloed 



Quantung 



^ji 



Arbor Calapp , 
iplivicinum, ad fiuvium aut lacum fitum , folum ip- 



Q 



en Fockien 



Provin 



CalappuS'boom hemind voor eerfl 



fum debet elfe nigrum , ac fabulofum, inferne humidum ke rivier , of binne - meer gelegen , den grond zelf. 



ac paludofum, & fi huicfabulofo folo nigra, ataue argil- 
lofa mifta fit terra , qualis in tota fere Boreali Javae pla- 
ga occurrit, turn praecoces quidem ac frugiferae lunt 
arbores , fed non fcnefcunt , fi enim earum radices 



zwart 



... .rakk. ....^q ........ ty-j-- •• 

kufl van Java beeft , zoo dragen de 



ofte 



fl 



falfum & argillofum tangant folum , computrefcunt , veel, maar loerden niet oud; want als ^e wortelen in den 
ac turn perit arbor : Alioquin plerumque perduntur a braf^en kleygrond komen , zoo verrottenze, en den boom 



magnis Scarabais yO^i gignuntur in cerebro^ feu me- 
dulla fuperiore trunci, quam fi perforarunt^ in con- 



fpeflum vcniunt, atque porro comedunt tenerum ac palmyt van denjl 



emeene plage een /< 
f torren y devoel'ke groeyen in de berzeneny oft 



nondum apcrtum^feu convolutum folium, quod ufque 
ad medium nervum depafcuntur, immo ipfum f^pe to- 
tum tenerum ramum, unde fit, ut, fipofl:ea explicc- waar door bet komt y als bet zelve zig namaals uitbreid y 



hy daar uit y en zct zig op bet jonge , en ongeopende l 

middeljh fleel , ofte jonge 



tur talis ramus, mannas cxhibeac incinones,ac fi per 



profundc in ccvcbro Palmae gignatur , tum diu Ian- palmyt groeidy zoo doet by 



fze met een fcl 
doorfneden ivareny maar als deze Tor te diep i\ 




olia 



„,^ — J — . 

& perit tandem. 



fa'&monftrofa 



lerumq 



rfd 



experiuntur talcs arbores y qu^ folo crefcunt arido 
acfabulofo, vel ubi antca Calappi qua[;dam arbores 
fuere exfl:irpat2E , & ibi computrucrunt, quse ilium pro- 
duxemnt. Scarabseus hie primo eft albus, craflTus, ac 



^A 



hoomeuy die op een dorre enzandige grond Jlaan, ofte 
daar voordezen eenige Calappus-hoomen zyn omgekapt , en 
aldaar blyven teggen , verrotten y en deze tor voortge.- 



pinguis vermis^ feu eruca^ quae pofi:ea in hunc trans- qfrupze 

forma- 



rjl 



B3 



dezelfdi 
dlagi 



• 



\ 
I 



; 



\ 



/ 







\ 



H 



HBfcRBARII AMBOINENSIS 



Likr L Caput IL 



formatur Scarabsum. Idem quoque vitium fortiuntur ^lage k'weld ook de oude Zagu-hoi..,.. , _. „_ ^_. ,„^, , 
vetuftiores arbores Zagu diftas, fed non ita frequen- Daar en tegen ziet men dikwils ophooge bergen, do'gm- 
ter hoc iis accidit. E contra pIurimcE fepe arbores trent de Zeekant gelegen , veel J'cboone Calappus-hoomen 
celliflima2 in aids montibus, fed maritimis , optime vi- jeugdig bloeyen , en vriigten dragen , ixiaar van de rei- 
gentes^virenteSjflorentes,ac frugifer^ obfervantur, zende man^een groot gemak heeft , om den dorjl tever^ 
qux peregrinantibus magiio funt commodo ac folatio Jlaan ^inzoTiderbeid op zoodanige plaatzen , daar ge en wa- 
ad eorum litim exflinguendam , pracfertim talibus in ter mntrent en is, ja baar water is zoeter en aangena- 



lociSj ubi nulla invenitur aqua, immo harum lympha 
multo dulcior ac gratior eft quam illarum ai'borum, 
■quae in declivibus ac paludofis crefcunt locis , licet 
has citius progerminent ac prscociores edant frudus. 



op een lagen, en moerajfigen grond It 



fcbieten baafliger op 




Ho 



ftaan^ op 



Calapp 



i>m ui^o uy muLKaTuwren juaan^ Op ciat Ue Z07i7ie en bitte 

baar^ hare wortele?!^ en vrugten niet en raken^dies TO^r-, 



^Jle Calappus-bojfcben 



tentur,ne folis radii, & calor illarum radices & nuces ^ „„ ..j.. ^..,v^j.„. 

himis exurant,laetius crefcant,acvcgetiores fint, un- baar digtbeit donker Jtaan, 
de & tales filvae optimas habentur,' qua; per denfam 
comarum frondem opacae funt. 

Ut arbor Calappm bene plantetur ac propagctur, Om den Catappus - boom te pL...,., ,nu,, m,n ttriu ae 
primo nuces vetuftiores «& aridae aliquot per menfes gebeel oude, en drooge nooten eenige maanden aan eenboom 



'Jl de 



binnenft 
noemde appeltje verandere , 'f ivelk men aan betjcbudden 
gewaar kan werden, als men geen water meer boort ram- 
melen , maar bet appelken zelfs moet men niet ksfcbud- 
den , tot datter bet niewwe'uitfpruitzel nit de bovenjle ^aat- 

,. V ,^1 7 ' -i— ^- J^^^ 'ooortkome , 't welk dan gemeenelyk door bet middcl(te< 

dium leurotundum plerumque protuberat, cui etiam of rondfte gefcbied ,waar onder ook bet appelken vallbamt 
py rum illud nedtitur , tunc fovea ad pedis latitudinem in dan maakt men een kiiil omtrent een voet wyd , in een zwa- 



nus penitus fit mutatus in defcriptum fupra pyrum , 
quod per conquafTationem experiri potefl, fi nullam 
lymphara obfervaraus amplius fluduantem, fed caven- 
dum,ne pyrum ipfum feparetur;fi tumrecensgermen 
ex fuperioribus proveniat foraminibus , quod per me- 



fol , 

j^apa Cqua; folia funt ficca & vetufta) in quo tum hsec 
plantatur nux oblique pofita, &germen , quod femper 



bejlroid die m§t eenige ajfche ... 
Adap , waar in men dun deze mot plant , 

' fcbuins'komt te leggen, en betfcheut 



oblique etiamprotruditur,direaec3eloopponitur,.nux altyt fcbeef daar uitkomt , opwaarts 



ad dimidium tantum terra obruitur,ac reliquum nucis 



half bedekt met aarde, de rejl 



dorfum per diem tantum tegiturperaliud quoddamin- bloote rugge wert Jlegts'met eenige rmptetoehdekt'''ofo'uer 
tegumentum, quod appropinquante nofte iterum tol- dag met een dekpan, en V nagts ontdekt. he omleLnde 
htur. ierra circumjeda femper quodammodo altior aarde moet altyt wat booger zyn,ende de mot in eendelle 
debet Qflelocata,ac circa nucem gyrus quidam effor- of kring-groeve ftaan; op ' ' 



matus 



Nux autem oblique , 
uia conftanti na- 




uti jam didum eft, ponenda eft, 
turae lege germen hoc nunguam " 
excrcfcit, fed femper ad ejus ortum infleditur 
& pleraeque arbores Calappi ad 

formant ; e contra ft nuces eredtcep , ..^„^„„. 

femper oblicjuum feu inclinantem dabunt, hinc con- 
ducit tam diu vetuftas nuces arbori appendere , do- 



Jlaan blyve,gelyk men in Europa met de krop-kooldoet, 

- - let , als gezegt , de nootefcbuins planten , om dat ^ 

1 byzondere eygefifcbap ier natuure, ditfcbeutje 

t opfcbiet , maar altyt by zyn oorfpronk een kromte 

. , fxaar door meejl alle Calappus'-boomen by baar wor- 

radicem angulum tel ook een bogt bebben ; daar en tegen , die men met bet 



booft regt over eind plant , zullen een fcbuinze , of 



overbellende Jl 



ge 



dignofci potefl, quorfum futurus^trlincus 



boom opbang 



fcbetitje in de lengte van een /pan y of te meer tiitgefc 




ere fefe velit 

or Calapp us 
us ere^tus & 



c^ unac iita quoque patet 

femner ad radicem inrlir 



^y^ 



daa 



I 



• 

Calappos plantandas, ut fep 



anno iuas edant fruftus, fequens requiritur modus, 

effodiatur^ fovea fcsquipedem lata loco humido & 

1 , - . ^ 



de Jlam zig tigten wil. Hier uit dan blykt de bo 
de reden, waarom den Calappus-boom altyt by , 
wat kellende Jlaat , en niet te min voor de reft 
en Jleile Jlam beeft. 

Om Calappus-boomen te planten, datze in b 
mugten dragen, dat gefcbiet aldus , mqakt op ee 
en zandige gront een kuil een en een half voet br 

partye Adap tot ajjcbe 



pro ciner6, imponatur copia fufficiens teners ac fil- op een redelyke dikte van klene , ofwildeporcehnU 



Nux 



lappa tali, quo fupra didum eft,modo, ac conteeatur 



op een uitgefcbooten Calappus mot, op 
Jlaat uitgedrukt 



ijl, 



h.c ad dimidium terra, fpatipWfepteman;o%Tm 

^M^_^^'}Ovdec,mpodum,^^^^^^ ac fru- opgefcbooten zyn, en viuLn dra,en'llr!h^lTJZ 



antant 



num , fub nuce manipulum contuforum limacum funpo- 



pi 

lantjiakken te legg 



fuerunt, &, fi junior arbor jam truncum formavit, ejus eehjlam gezet beeft,de takken 



ramificatioqibus pondus quoddam appendent, utm'elius 



polFct. 



gionibus 



^Q^t exferere 

Calappi fe- 
nemp 



op datze bun ter degen uitbreiden^ en den (I 
door tefpoediger opbeffe. 

_ h 

L 
M 

de Amboinfcbe gewefien dragen de Calapp 
aat * te weten in "t 12 e 

Indiaanfcbe ge'wejl 



op 



dccimo quarto aitatis anno: fed inZeylana,&aliisIndijE en ande 
pant inpolx arborem , ut radices compucrefcant, tum- verrotte 



Calapp 



happen de Inlanders den ft 

ly en planten een nieuwen Calapp 



fimummemoratumfruftusgeritprjEcocfores,\cfre- den,vroeger en rykelyhrdraa^ 



quentiores. Qui porro cupit,ut arbores cito fint fertiles, 
atque plurcs dent fru6lus , manum continuo iis admove- 
re debet,quandoquidem hxcprafertim arbor hominum 



■Jlorvenen mejl, vrugtbaar gewor 



Die 

ykelyk 



7JI, 



die adferuntur ; folum autem bene expurgandum eft a 



^ 

gefmeeten 



ijfc 



iongo carice, ac zizaniis, qua^ fub arbore funt combu- bet langefnyg 



verbranden, want b 



SS.?S^; • <S- -^Er? ^^ ^^S r:r sT; Itt^ i£. 



qua ad inferiora inclinant,ac dependent, amputand^ 
i\mt ; Riimit ,Vi\Q pilofus ille contcxtus,uti(Stvetuftio 



ifkappenjbet Runut, of 



ra 



§eweeff dat van buiten aan de takken 



de 



•-*- 



\ 



-\\ 



m 



I 



i 



/ 



/ 



^ 



-A 

I 






I 



i 



r. 



s 



u 

T 



; 



s 



t 



LBoek.lLHoofdJl. AMBOINSCME KKtlYDBOfeK 

ra gejmina diligenter avcllenda funt, reflantes autem rf^ . 
ramincationes rune excendendjE, atque a Mufco,aliis- red 
■ que inpuntatibtis purgands, hec trunco alice pi "^ 

uxcrcfcentes relinquantur , uti func Warin<ya mi 



fcheuties moet men naarfi 




antffi 

.pi^ minore 
folio, oiia^ 




I 



, , _ - /- • Nummul 

que innumeris mis 



ambiunt arborem^ & eaifi fterilem feddunt. 

AnimaliavcYQ^ auTk 



==e =is-o.s; ::L^£«-i--te}f;,=-w,- 



Ji 



De gediertens , die deze boom beklimnmi, en bewoonen 



que inhabitant ^m^o magni ^mt Glires, qui nuces z^'n.^?/ ^ 

CGiTodunt , ac dejiciunt ; Secundo fpecies cem Canrm li y^f^ groote Rotten , die de nooten daar af. 



chehs^ acutiflimi5 nuces divellunt: Tertk Animalculum 



) a 



Cd 



Malaice 



ifkfiippefh 3. _Etf7j z?^^^^y 



JchcrpeJ. 



^tje- by de Maleyers Tupe, by% Portugeeft 
de Palmeira genaamt , Qicaar mn op 



aud 



funt molis, fed ingentem 



quse 



men fcbier 



) 4. henjlag van Cicadce ofk 



\ 



turn , ac plurimum fub vefpera , fereno ac pacato ccc- 



bf 



MacaiTer 



fi 



?/t m de a-vond-jl 



dibus quoque invenitur interdum fpecies quEEdam Sa- 




^z7 w^^r, 't ivelk 00k van de under e Kre] 



lamandrce 
pulo Gekko 



lapi 



icenfores infiliunt, &eorum corporibus tarn diu firmif- 
fime inhsrent, donee totum corpus aquse immergant. 
vel urina illud adfpergant. Sexto fa^pe fit^ ut in fupre- 



lyfj'pringe 



mum 



'Macajfi 
mien zomtyds zitten een fen\'- 
der, by bun liedcn Tokkc, b^ 
Jtem , genoemt , die de opklini- 
^ daar zoo vajl aan blyven zit- 
'0 lyfin 't 'water dompeld , of 



lar Petbola didtus , qui maxima ferpentuiii fpedes eft. 



pis befp 

op dezen boom vind buishouden, zeker'e Jli 
-'" genaamd, zynde van 't grootfieftag 



qu^iri hifce inveniuntur iniulis, ex albo , ac nigro ele- 5^.471^^^?,^ '' ^Lootjle ft,, , %e\nen i 

^ ^[ S"P&ff!1^3.Sf ^-5?^- colore luteS, inftar ^I^^S,^:!' S^l^f ^^T i^pleH 



indufii ferid', PeJ/joca .djdti. Mirandum 
modo 



ig geels daar onderlopende , fcbier 
Petbola genaamt. Het is te ^pmr 



\t 



^^.^^: ^^:^^^^n:)^ 



^y 



unguila^, quas ab inferiore^ ac poflica ventris parte 
circa inteftina , fub fqiiamis "adeo abfcondere novit. 
ut vix obfervari poirmt; liec etiam pro certo dici po- 



Jubtyl 



Jcbubb 



jioceat^ 
tur. ic 



44 



J ^ — -™ 

probab 



beeft , ddt menfe quaiyk kan zi'en 

op den Calapp 



partem 



aatze mibefcbadigt 
rfcbynelyk is, datz 



fri^ 

fa3pe enim obfervatum eft, totum fuum corpus' 

flexum 



qui per 
1 funt. 



ft,m in deSon te bakeren 



zoo dat men 
baar op dien 



fcbien doorae nagt-hudeverflyft'jfwgtenzyn.^'aTa 
beeft gemerkt , datze bet gehecle licSaam metVde 

op eentak, die van de opgadnde Son be^ 



oriente fole undique radios acciperc poflet Attenti ^ * 7 * ^^ , ^^^^^""»^^^ ^oeten bier op 



arborem 



pe faftum fuit, per inopinatum hunc hofpitem per- 



^mnt bet is^gebeurt, dat perzooncn den boom bekliSi- 

ongewoone gajt verfcbrikkende . mn 



territi ex arbore^ deddTn^ licei wVoX^ P^^^^^^^ 'ZZl%fr''''\'^l PlT. 



. n ,. * , w.flimus. Alias equi- 

dem confcendit arbores, uti in horto nieo in arbore 
Fandanga eum invcni, & alium'in racemo iWWiadeb 
lele abfcondentem, ut vix dignofci poflet, nee inde 
depelli potuit, licet totus racemus amputaretur.' 

^ Jofephusa Cojla Hijl. natur. Amoral lib. 4. Cap. 16 
inftar miraculi adnotat fcrtilitatem arboris Cocos in 



ifcbadelykfl^ 



op 



4ang-boom gevonden bebbe; andere bebben baar emnden 



ifi 



Mufa of Piffc 



verdryven , al kapte menjt 



m 



flukken 

Jofephus a Cofta, Hift. natur. & moral. lib 4 Cap 

imuiaroito-Kicocrelcentis, quod fingulisnempe men- ^- J'fj.^/^^' f^'^ ^irakel aan , de vrugtbaarbeit van de 
fibus novum emitteret germen , ac proinde novos fem- f ^J^-^»^?/^f , Cocos-boom op 't Eylant Porto-rico ivaffen- 



frudhis 



m 



&c."dogofdatp 



alii id etiam teftentur auftores. In hifce vero infulis ^/f^^^^^^'^'^n gefcbiet, daar twyfel , , 

non certum obfervat anni tempus , fed, fi bene puree- i\ f^^bejir nxel ter degen daar op gelet beeft 



tur, ac nullus inde eliciatur fuccus, per totum an- 
num fruftibus onufta eft , quamvis ordinarium nuces 
vetuftas colligendi in Amboina 



limi funt. 



Novcmbr 



fi 



Pifo in Hifloria Brafilia , lib. 4. Cap 



flet 



aliunde dedufta, fed fuo tempore frequenter fatis'na- 



fce 



Me 




anden jiutbeuren .. ^ ►.* «* 

landen beeft by geen zeker zSizVen\ 'nmr'al'smen bm 
fcboon houd , en met tapt , of tyffert , dan ziet men beni 
bet gebeele jaar door met vrugten beladen , boev)el ie ordi- 
naris tydvanbetin-oegfien der oude nooten, bier in Am- 
boina gefcbied in October, en November, zynde de droosr 
jte'mnaanden van 't jaar. °' 

• Guil. Pifo in zyn Brafiliaanfcbe Hiflorie, lib. 4. Cap- 
12. zegt , dat den Cocos-boom eertyds in Brazil vreemdwas 



Guacuba 



ro pedes altum. 



pedes craflum , quinquag 



overvloedig 



igebra 



dog bedendaags aldaar 



geeft hem een Jl 
ten boog. 



Inaja Guacuba , in 't Mexicaans 



« 



-• - 






KX, 



u r T' 



i 



v^ 



iC 



HERBARII AMBdiNENSIS 



Liber 




Caput, ih 








C 




T 




Tabula Secunda, 



o 





T 








Fan de Tweede Plaat. 



N 







L 



LJttera A. Denotat integram nucem Calappam. 

Litt. B. dimidiam, in qua confpicitur crajjides putaifiinis & ww- 

cki^ cum cavo lympba repleto. 
Lite. Clnternam exhibet m«:tfm gluma denudatam , cum germi- 

ne fuo . feu furculo. - - 

Litt. D. Internum iftius nucis putameti "^x^h^t y Tampurongb di- 

ftum. 
Litt. E. Pyrum fiftit a cum furculo fuo, feu germine ft. 
Litt. F. Fetujlam confpicendam dat nucem cum Primo arboris 

. rudimento. 



/ 



Do6f Letter A. wert aangewefen een geheeic Calappus-nooC. 
Door Letter B. een halve noot, waar in men de dikte van di 

fchaale , en bet pit kan zien , als mede bet hoi , dat vol water is. 
Letter C. vertoont de binnenfte nooi ^ ionder de bolder, met em 

fcheutje, ofte uytfpruytzeL 
Lett. D. wyft aan de binnenfte fchaal, genaamt Tampurongb, 
Lett. E. verbeek bet appeltje a met bet bovengemelde fcheutje b. 



^yfi 



foort van Calappus-vrugt , Machseroides o/Parranph 



genaamt, in bet tweede Hooftlluk onder de fesde foort be- 



G. Fru£lum peculiaris Calappce fpeciel proponit , qu$ Macberoi- fcb 
des.knPartangb h. e. Enfiformis voCatur, & capite fecun- H. Is devrugt van CalappaCyftiformis, of 



' do {nbjexta defcribitur^eaV. 

H. FruBusc[\ Calappa CyftiformiSt capite fecundo fub oSava de- 

, fcriptus fpecie. 

h J. FruSuscit Capuliformis didus, & eodem capite numero fep^ 

timo exaratus. 
K. efi: Calappitesy kn Calappi FruQus ofliculum, 
L. Calappitem proponit ^ qx Calappi Pyro, feu ejus lympha de- 

promptam.. 
M. Dendrites Calapparia vocatur, qUc^ in trunco Ca/apps arbo^ 

ris fuit dctcfta. . . 



J. is de vrugt van Calap] 
der de fevende zoongeh 



onder 



nxsater. 



')fte een Calappus-Steen uyt de vrugt. 
us-Stecn uyt bet appeltje of bet binnenfl 



M. Dendrites Calapparia , o/i 
- vonden in den flam van een 



\ 



\ 



I 



CAPUT TERTIUM 



III. Moo 




D 





U K. 



Ufus ac vires CalapfL 



-J r 

Gehruik en krdgten van den Calafpus-Boom. 



c 



Alappus, uti antea 



jam diftum eft 3 

vel ut 



duos 

fru- 



in fines adhibetur ac colitur j 

flus ferat^vel ut potus exea elidatur. Frudlus 




Calappus -booth, 'word, als bier iioor^ is ge 
twederlei einden sehruikt en hewaart , 

)/ om drank da 



f 



multos iterum praebent ufus, pilofus enim vetuftse ac te tappen. De mugten geven <iioedefom 



ficcatae nucis cortex avellitur , contunditur, atque in 



boljl 



aqua macerata iterum ficcatur , qui in India loco Can- getrokken , geklopt , en in <water geiveekt 



ofte dtoge nooten wert af- 



jiabis ufurpatur, quse ibi deefl, ille vero Ca^ro dici- 
tur, qui aptus dt ad varia funiura genera inde confi- 



•cienda, uti plerumque ab incolis ac Portugallis eum naamt wert , 



iroogT , t weiK aan m indien voor nxserk , hfte kennip 
iirekt , ddaf men 'r zelm niet beeft , en Cayro ee- 



in finem adhibetur. Bekae enim vix iis indigent, quum 



om 



ex Europa fufRciens ipli fuppeditetur funium copia : 
Reftes vero ex cortice hoc confeftae per aquam ma- 
riham confervantur , per dulcem ac pluvialem autem 



Jlaah , getyk meejt gefcbiet by de Portugefen en In- 
landers; laant de Hollanders werden uit Europa genoeg 
gerieft , en bebben dezelve niet van nooden. Deze touwen 

water 



computrefcunt , per quos etiam Portugallorum naves, dervenfe, waar mede de Portugeefe J'cbeep 



wen 



:quamdiu in Indiis. navigent , confervantur* Eadem 
quoque reftis adhibetur ad omnia navium genera ob- 
lolidanda , dum in aqua intumefcat, ita ut incolse in- 
fularum Maldivenfium , Malabarae , ac Javs nuUo 
alio funium generc utantur, nifi hoc Cajro: E con- 
tra HoIIandi hoc utuntur Cannabe feu refle^ex cor- 
tice ilto prajparata ad funaha neftenda, quse quo- 
tidiano in ufu funt ob perpetua Indortim bella^ quce 
melioris etiam funt notae illis, quse ex HoIIandia ad- 
ducuntur, quum cito fufcipiant ignem & diutius ilium 
foveant,quamvis poftea ahus detcftus fit cortex, qui 
mcliores pra^bet funiculos tales igniarios, qui infra 
lib. 5. Cap. 33. fub nomine ReftiaricB defcribitur. Cor- 
tice jam detradlo in confpeftum venit ipfa nux, feu 
putamen , quod in junioribus nucibus , quae optime 
potui infer viunt , molle eft, feu cartilaginofum, fed non 
adhibetur, quum.nimis raolle, ac mucilaginofum fit: 
Lympha hujus nucis frigida quidcm , ac grata ell po- 
tui , fed quum fuerit affumpta , ftatim per omnes gekm 
penctrat artus , ac fudores excitat , quam db rem quir ten , 



in India varen , ■ toegetakeld werden. Het zelfd 
dient ook , om alderbande vaartuigen 

yl bet in't water opzweld 



Maldiws, Malabaar, en Jam , geen ander 
erk gehruiken, als die Cayro. De Hollanders daar 
^en gebruiken deze kennip , of bereide boljler om lonten 
%an te. fpinnen , die in dagelyks eehruik zyn , we- 



Holland 



bevonden 



^eeft 



i een bejlendige kool , boewel men nadef* 
■e bajl gevonden beeft , die <vei zoo goed 
2r van lib 5. Cap. 33. onder den jiaam 
gejcbreven ftaat. De bolfler nu afgetrok-. 
omt men op de mot zelfs , of den dop , de- 

Qdie bequaamji tot drinken zyn) 



week of krakebenigjl is , dog den dop ,.„_ , 

of bewaart, vernlitze te week, en zappigls^Dft 



rji 



hf 



Ca lapp 



dam falfo banc lympham calidae nature cff^ pefhi- voor beet van natmre bouden /daar nontanseenZIr 



bent, quum_ tamen afllimptafi fuerit tempore calido, drdnk koel water , 



fudores excitet : experientia C[uoque contrarium con- 



bewyjl 



gedronk 



firmat, fi enim quifpiam exagitatus cito magna copia -ymant verhit_ zyndd^ 



banc hauriat lympham, pr^Efertim matutino tempore, 'lyk i 
ac jejunus , cito talis fit Apopledlicus , vel Paralyticus, 
■■ neutiquam calori , led potius fubito *" * 



-7? 



quod 



frigori 



aeftuantem fanguinem condenfantiadfcribencjum eft. 
Hoc malum frcquens eft inter noftros milites, ac 
nautas inbellis Indicis, qui lympham Calappae nucis 
adeo incaute ingurgitant , ac per no6tem lub dio fri- 
gido rorifefe exponunt faspe decumbentes , unde turn 
Apoplcxia Indica tales infeftat; c^eceroquin potus eft 
falubris , ac folummodo in difto morbo & inteftino- 
rum debilitate prohibendus , fi vero nux fub cineribus 
fuerit tpfta, ac tum liquor potctur, innoxie & cum 

iuccclTu 



of lammigbeit , dat men imi 
r eenfcbielyke koude , onder 



't verhitte hloei 
'uvrmcnga zynae , toefcbryven moet. Dit geval is eemeen 
onder onze Soldaten en Matroojen in de Indifcbe Oorloo- 
gen , die bet Calappus -water zoo onvoorziPtis- indrinken , 
en dan s nagts in den kouden douw meten lessen, 
waar op dan volgt de Indifcbe beroertbeit , of beribery ; 
anders is het een gezonden drank, en alleen in bet voor- 
noemde gebrek , en zwakbeit der darmen verboden do^ 
dezche wert niet te min met hut gebruikt , als men de st 
beak ncot in de ajfche braat, en als dan zoo drinkt. Het 

■ . ' water 



I 






^ 



\ 



I 






! 
f 

1 



\ 

1 

I 




I 






i 



t 



f 



^ 



f 



V 



\ 



N 



x 



1 



J 

V 

r 



> 




f 





/ 



1 



\ 



k 



> 



I Boek. III. Hoofdji, AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



kapt 



fuccenu propmari potefl : Lympha hasc fi fuerit con- 

iumpta, turn nux in duas finditur partes, atque ejus tn^^ee jlukAen, en fchrapibet aanbano-end^^i^l 



if 



comeditur , ut 



Jlohherende op-eet, zelfi 



vel aceto,fale acoleo condita,&inflarLaft.iCcE ufur- ... ..„. ... ^.„„,,, .c. «.,v. 
pantur, loco Pinangh^E etiam maftkari hsc polTunc, .Pinangeten, by gebrekdes 



istuf is^f ^^«-^,i?"€=i: ,i^t^^^ ^. . i^^s^' j: ^^i^z 



ap gegeten , of 

11 



pi 



quum_ liEpius vist dit merg; nvmit bet drukt bem te 



rsrr-^ASi^ !" --^L ^i= ?i^M ¥^™ = s; :.-^^t-is 



non adeo inde gravantur , quum non ita folent elTc 



<Sc 



00 muw niet, boudende mecr va7i 't merg dan 'can 't wa- 
ter, t we Ik zy gemeenelyk uitgietcn , want een Indiaaii 



hanc enim plerumque efRindunt^Indus eniri tStum ^« .^.g^^eZ^^l^J^^H^^^'S^:;^ ^ 
^":i,"^ P!i"^!"^.^:^ Cf^ Wi fruftu fumk, ex ejus me- ten uit b% pit ofte Jrg, met eeTzU eloo^^^ In ^ .' 



dulla nempe aUt nucleo cum pane exSagoe confefto, droogt visje gegeten , of, 

ac pifciculo exficcato conftans, fi vero fint potentio- wat ■ •■ ^ - - ' ' 

res , coftam Oryzam addunt,ut&potum,ri iplis libet, dam 

fuperbibunt. Eum in finem conficiunt lignum quod- een . 
dam incurvatum inllar aratri minoris formatum , cujus 






00 




e wat vermogende 



y 



_ __ __ ZyTl VrlCt 

vj^vc ryft daar by, en zoo *t hem fuft,'den drank 
lot dien einde behbenze een krombout, J'cbier als 
ploeggeformeert,aan wiens verbeven emdjieekt 



')f baaken geheept, Cucuran 



fupi-ems parti adnedlunt machinam quandam ferream op dit bout zlttenje, miter te paart, ^Tde^^li'm 



dentatam feu aduncam, Gm/ram diftam , huic ligno 
infident tamquam cq ^ ^ \__;__ _" 

atterentes,ac Gomminuentcs^nucleumminutiffime tri- zoo ram 



turn accrudumcpmeduntjvelfequenteminufumadhi- fchraap 



,- . - . . . ifpende y baUn bet p 

daar mt ^ t isoelk <wel draayers zaag ■ ' ■ 

ofte tot bet vot 



Igende geh 



dan 
it 



Mifcent enim hanc raafTaiTi aq 



'I, en dan zoo komter eenfi 



t-, , , ; rt .zr\T^ — ^^^^ >.xL^LLLx.u.^v4.L^^ uvcK^ c u luui ^uu KomLtr een jnee witte en zocte melk^mn 



acp ^ ^^ 

tyri, quo carent', vel uti nolunt,adhibent. Santar hoc 



;Ji , en vis koken , in plaats 



tyii, 4UU caicuc, vei uci noiunt^auniDent. Hantar hoc ben, of niet eeten willen. Dit Santar kan niet eenen nak 
lie unamperdurare potefl nodem, fed ftatimacefcit,un. onbedorven blyven, maar wort goor , mltdLSe% 
de recens femper, quum mdigent, pr^parandum ell. kens verfcb gemaakt werden. alf men l^wilXuL^^^^ ^ Z 



Si tritura hjEc ex vetuflioribus nucibus lit praeparata, ditfcbraapjel 



j":"^..^.^L^_^^^^..^^'P^'^^^?^^^^^^^ ac fle^melk driemaal op de maj}. 

ekere qnantiteit water iri 



denuo expnmitur, lac hoc cum certa aqujE portionc perjl 



mix turn 






perdit albedmem,ac lympidum fit oleum, quod caute tigbeit, en wort een klaare 
per cochlear vel concham tollitur, hoc ita feparatum' een lepel, ofjcbulpje daar af. 
n denuo coquatur, donee omnis aqua fit confiim- 
pta, tum verum acquirimus Oleum Calappi coftum, 
quod tam clarum , pellucidum , ac dulce ell, ac Oleum 
recens Olivarum, fed rancidum, ac nidorofum fpirat 



erlicjl 



eens opkookt, tot dat men gift, dat at bet w 
zy,en dan zoo beef t men de uitgckookte Cdhpp 
de zoo klaar , doorj'cbynent , en zoct als < 



Viet 
nog 



, t,. ' . , . - ^ v-A 1'"— ven-olye, dog wat brandio; , 0/ i 

odorem. Si vero contrite huic mafias fruflulum panis Jls men onder dit fcbraapfel een fi 

ojte /.agoe-vieel mengt ^zoo en geefi 



rfcbe 



ex Sagoe cotti , vel ejus ftrinae mifceatur , numquam 
oleum inde elicitur, fed tota mafia in ruff'am mutatur 
pultem, quod etiam fit, fi quarta Calappi fpecies, 
Canari difta, ipfi mifceatur. Baleienfes alio modo prs- 
parant oleum Calappi coftione , fumunt nempe San-- 
tar feu lac illud, per no(n:em digerunt, tum cremor 
quidam crafliis fupernatat, inferius vero efi: ferum a- 



■ de gebeele maffa wort tot een rujfen pap , 
efcbiet^ als 'er van de vierde zoorte Calapp 



Canari onder komt. De Baleiers bebben nog een andere ma- 

nier , om de Calappus-olye met een koking uit te trekken , 

jf - 



Jlaan , en dan komt W boren op 



^,, J. -- '3 ,w.v,«-i.. xwiMiiiu- t.^ip iLUi-u ji,ii.u,ii,, cii, uuii, Ku-fiu cT Doisen op een aiRken room 

cidum, quod tollitur, cremorcm tum femelcoquunt, en van onder en een goore -wev, die men wen niet - maar 

accoquendommerumtranfit oleum ;quamvismos hie den room kokenze eens op , en danverandertdie in enkele 

lit admodumbrevis,ac plus oleipr^beat,quamprior, olye. Hoewel nu deze manier kort is ,ooTmeer^^^^^ 

tamen DrSEfertUr. nnnm mn^^om A^f T>r.^Ar.^. U « ^J:„ J a. ./^ A 1 ' r. "■^"' '^-^ 5 ^^A. were/ ^bj(^ ^ttJLy 



tamen priEfertur, quum multam dat Rorobam , h. e. 
lympham pr^cipitatam cum apiurca, quae infl:ar fpif 
fi ac dulcis fyrupi ell , grati faporis pro fervis , quem 



"fi^i of Amboinfcbe 



geeft 



cum laccharo & Sagoe edunt , vel cum quo alias canes droezen , Y welk als 
ac porcos fagmant , qui Baleienfi modo prsparatus non aangmaam voor di 



ylmboinfcbe geprefereer 
It is bet onderjle wa 
een dikke en zoete 



acquiritur. Notaodum ^ ^ . _..^ ^ 

lappi flavum fuum adquifat colorem a^Curcuma , cujuS 
frufliulum cumSantar conterltur,antequam coquatur, 
quod fit, uc oleum melius a lympha dignofci poflet. 



zyroop ts , 
aangenaam voor ae Jlaven om met zuiker en tagoe te eten , 
0/ anders om honden en verkens mede te mejlen , 't welk 
men by de Bakyfe manier niet en beeft. Zoo Jlaat 00k te 



'IppllS 

Curcuma 



waar van 



ivryft^ als menfe 



Jlukj 



In Malabara nucleus adultze nucis eximitur, ad fo*- 



jfop 



onderfi 



lem ficcatur ,& exficcatus in alias tranfportatur rcgio- uitgenomen ,in de Zon gedroogt , en zoo naa andere landen 
T.p«. n^u rni^rn ^rr.n.r,.r.. o^ u ^^ ^^^^^ cxprcflio- vervocrt , 't Welk men Copra noemt. Hier uit kan men 



Cop 




perzmg 



nem oleum conquiritur , quod fpifllim magis quam „.„ „. ^., ^.„ 

co6lum,ac tempore adeo induratur,& albelcit infi:ar is, dan de voorgaande 
butyri vaccini, codlum autem cil vilius,ac per totam 



met 'er tyt zoo Jlyf 



atque ohe de gemeenjle , en gebr uikelykfi 



■jle of 



olerum cibus prjEparatur, uti Europaii ope Butyri id en waar mede men alderbande koll van vijfen, en fruu 

taciunt Indi quoque tarn mares quam fcmin^ quoti- toebereit , gelyk de Europianen met de bdoter doen: maar 

diano ulu caput , capilhtium, ac totum corpus hoc olco 00k zoo wel mannen, als vrouwen van Mien bebben een 

Incant, atque illiniunt, tam contra morbos, quam con- ' 



lue'o more, quo etiam ingrare ac rancide olent, ac 
pabulum prasbcnt millionibus pediculorum; glorian- 
tur tamen inde CeCc conquirerc denfum , longum , ni- 
g im, acfplendens capillitium, cujus fummi funt a- 
matores; alu corpus mungunt hoc oleo cum^pauxillo 



f 



hoof] 



krygen^ en hequaame Jlof totm 
Ten : Immers zi lieden zepifien 



' T / >* 



fig ^enf\^^. ^ ^vw.j4,vr ../it* JUL**/ 
den : andere hefineren bet lyf 



rjligen reuk 
zcn vergade- 
fi^eeren ecu 



il^^"5^^ £*^™''"^ ^°^ faciunt^^qux dicunt corpus in- een weinig van de gcle wortel Cur cum;i oiidcrgewreven 
''"'*' '""" '* ' • -- ■ ' ^fl de Javaajifcbe , en Balifcbe V 



y^^^.M^^c, a^iiiiiio. iiw*. lacjuijL, qua; ujLuiiL n;rpus m- cei 

denitidamacquirerecutim,fcabicm, atque omnesfqua- 23;, „„^ .^.. . 

lores prascaventem , & curantem , quo etiam pili c cor- den , en die zeggen , 



Tom. I, C 



Curcu- 



komt 3 en allerley onrdnigbcit, en fcburft 



iekt 



, I 



i 

■J 
1 



'-,. 



18 



MERBARII AMBOINENSIS 



funt 



Un 



guentum tamcn quoddamefl^quod ex hoc oleo^Cur- 



Liber 1. Caput IIL 

lyf ^mjje y 't "welkalles veel 



ciima 



ac quibusdam componitur floribus, quod con- 
ducit ad corpus refrigcrandum , ac tertium aliud ex a- 
roraatibus confeaum , qu^ bina olea propria Borri 
Borri feu Boborri dicuntur, atque alio loco dcfcribun- 
tur. Cunfta quoque arma hifce in regionibus per hoc 
Calappi oleum confcrvantar a rubigine^ qu^ in In- 
diis ferrum plus corrodit ac confumit^ quam in Eu- 
ropa 5 ii modo legitime fuerint inunfta , quern in finem 
exprefllim melius conducit^oleum, Ii in hifce Orien- 



Ca lapp 



i 



is. Daar is egter nog een zahe , die men van deze olye 
KiLvkumay ejibloemen maakt j dienflig cm bet lyf mede te 
verkoelen^ en nog een derde van fpeceryen gemaakty ijoelke 
men beide eigentlyk Borri Borri of Bobori noemt y en op 
andere plaatfen befcJyreven n^erden. Alderhande g'eijceer 
'wert 00k bier te lande met de Calappus-olie be'waart voor 
de roejt , (fuoetke bier in Indien bet yzer meer bederft 
dan in Etiropa') ah men bet naarflig en naa bebooreiiy 

befmeerty *waar toe egter de uitgeperfie dien- 



taljbus regionibus confcrvafetur; codum enim pie- fiiger was y zoo menje in deze Ooflerfcbe 
rumque multum lymphae continet, unde ferrum ru- baddey want de uitgekookte gemeenelyk veel waters by zig 
bcfcic^cJEteroquin^ fi rccens lit5fatis dulce eft & ap- bouty en 
turn ad fruftus & omne piftorium genus torrendum, zoety be> 



uaam om tef 



tflaat y anders if) 



quem in finem ab Europaeis itidem adhibetun 
dclicatifunt^atque epulis adfueti^&praiparata taliacibo- 



fricaffeeren y ook by de Europianen. Maa 

kkernye gewent zyn , en de bejl 



rum condimenta per famem nondum guftaverunt, ea zaiijfe van defpyze (denbonger) noit geproeft 



contemnunt^atque ab lis abhorrent: Si autem hoc oleum 



7lf6 



dimidiumcircitermenfemfitvetuftum^rancidumfit^at- ven een halve maant oud is y 






nili a pauperculis^ in cibis ufurpatur^ 



Maar als deze olye bo- 

'fiigy en van 



que a nemme , , . . . . 

ac folummodo lampadibus infervic^ vel ad unguen- 
ta indc prxparunda adfervatur; verofimile hinc quo- 
eft y quod Indorum fan " " 
olei in cil^js ufum adu 



que 



hujus 




vifcidus 



unde 



niemant y dan arvie lieden in de kofl gebruikty en dient 
dan alleenelyk voor de lampeny en 't maken van zalven. 
Daar en tegen is bet ook voaarfcbynelyk y dat de In- 
landers door bet dagelyks gebruik van deze olye in alle 

kofl een verbrant en drabbig bloet vergadereny'twelk 



forte etiam fcabies maligna oritur^ quam Malaicen- miff chien by baar lieden 
fes Bobayic Amboinenfes extuberationes vocant^qui- fchurfty 't welk de Mai _ 
bus Indi mads funt obnoxii quam Europa^i^ qui puriofi- fcbe Pokken noenieny bet welk 



bus utiintur cibis. Oleum hoc, fi fuerit vetufliirimum. 



Europiaaneny die zidverder kofl 



indurcfcit* non tamen adco, quam fi fuerit expres- nuttigen. De gebeel oiide olye wort ten laafl 



fum, atque aptiflimum eft inungendo ferro, uti ple- 
rumque etiam ipHTum eft frigidas per nodtcs , atque 
iftis menfibus , quibus pluvia copiolli eft. 



' Putamen nuce vacuum, feu Tampoerongy faepe inte- 
grum fervant 5 & modo in fuperna parte orificiujn 
quoddam rotundum y quo lympha ac nucleus educi- 
tur, conficiunt, vel etiam formicis evacuandum tra- 



quaamft tot bet aaiifmeer 
gemeenelyk al de Calapp 
in de regen-maanden. 



dtgeperfle , en is als dan be- 



Jl^ 



dopy of 



dunt , dein poliendo y nitidum , Iseve , ac nigrum fit, ac lyflen fcboon ^ ^ 
crateribus y capfulisque infervit , quibus aqua ex ingen- nappen y enfc^epp 



men bet water y en pit uittrekt y ofte men lacA 
Mieren uiteeten y als dan wertfe door bet po 



z 



4- 



Mai 

( funt autem hiEC vafliflimas ac turgid^ ollce in regio- 
nibus Martavana & Siama confeftoe, quse per totam 
transferuntur Indiam ad varios liquores confervan- 
dos) 3 faepe etiam putamen diffinditur y cujus partes 
itidem expoliuntur 5 harumque fuperior pars pro in- 



Martavaneny en de Siamfche potten fcbept y (zyn 
grootey en dikke potten y in de landen van Marta 



Oof 



infervit 



Dio 



MacalTerenfes 



vaan , en Siam gemaakt , die men in gebeel Indien 
voert, om alderhande vogtigheit daar in te beware; 
men kapt den dop in de midden door, polyft de ft 
insgelyks , maakt uit de bomnfte helft tr egter s , uit de on- 
derjle fcbooteltjes , kommetjes , en diergelyken huisraat 
van Diogenes. 

* Die van Siam, Baley , en MacafTer, weteJi uit de 



mis 



afi 



tfte fchoone drinkvaten , kannetjes , 



en 



machjnulas Gorgelette illis dictas, quse argento obdu- zomtyts ook 
cuntur, ac fine dubio ab ignorantibus pro pretiofl^ Maldivifche 
ac caris nucibus Cocci Maldivenfis habentur. Ex pu- pen brant men ook koolen, die zeer vaft 



b^aat 5 en buiten tixsyffel 

koflelyke en dierg 
Uit of van de dop- 



taminibus carbones etiam comburuntur, qui duri au- 
rificumufuiaptiffimi fi.mt, ut &batillis, qui cibis, vel 
The3e potui calefaciendis inferviunt. 



dfmeeden , en tot de confoiren, daar men koft ^ of 



op voarm maakt 



Alter finis ,_in qucm arbor Calappus colitur , eft , ut Hi 



pntus indc cliciatur , fed haec nullos turn praebet fru- 
ftus , quum ex raccmo Majang dido hauriatur , qui 



TOflflr toe men den Calapp 



primo jam eit 
funt notanda. 



quo 



Cap 



om drank daar uit te tappen 
an gene vriigt 




van de vaelke 
, vermits de- 



ftonden voort te komen 



getapt 



&V 



fte Capl. verhaaltft 



Primo, culter, quo Majang quotidie amputatur, Het mes, <waar mede men de Majang das:eMs befmeit 

purus ac nitidus elTe debet, nee in ullum alium ufiir- moet zuiver en blank zyn, en tot geen ander voerk gebruikt 

pari ufiim, nee ulla commaculatus elle pinguedine, 'werden , en voor al moet 'er geen vettigbeit aan komen 

quum alias humons ftillicidiuiti impcdiatur; qui per " - '^ •■ ' • ' - ^ - - » 

diem minus deftillat quam per noftcm, ac fiiperiores 
ollularum catellse, in quibus hie liquor excipitur. 



itdruipen belet voort; over- dag drmpt 



boven 



feu laccharum rubrum inde excoquere vclimus, quod 
Amboinenfes non obfervant , quum liquorem ilium 
mox vel hauriant , vel Jrecce exuftoribus vendant : Na- 
tural calidioris hie potus habetur quam fubfequens, 
qui ex arborc Sagoe elicitur. 



den moeten de potjes , daar in deze vogtdruipt, .^ 

Jagara, nen met een ineinig kalk befmeert zyn/teweten als men 



Jagara , of bruine zuiker daar uit vail 

szen niet obferveeren , om dat zy hem ft 
of aan de arak-branders verkoopen : Hy 1 



getapt 



ifchap 



Pluriraa itaque hujus liquons copia m Amboma non De meefte part dan van deze drank vert in Amhoina 

hauritur*, fed majore cum reditu Sinenlibus vendi- niet gedronken , maar met meerder profit aan de Slneefen 

tuf,quiexillo^m-aw,feufpiritumVmiIndicumcon- verkogt , devcelke daar uit Avac , dat is Ooflindi/cbe 

iiciunt.^ Sic quoque hic liquor, fi vali infundatur, ac brandewyn, branden. Insgelyks als men dezen drank in 



fortiori igne excoquatur,fyrupum crafliorem feu mel 

exhibet, qui apud tales populos Indoftanos ufurpa- 

.tur, apud quos arundo faccharina vix vel raro cre- 



Malabara , ubi faccharuin hocce Jag 



vocatur 



> 



fterk vier opk 

een dikken zyroop of boning van , en zoo men bet nog km- 
ger kookt, zoo komt 'er een donker-gele zuiker van, waar 

mede rJg zoodanige natien van Indoftan bebelpen, daar 't 

. zuiker- 






/ 



■ 



4 

r 
J 



v 



y 






r 



i 






I 



1 



/ 



X 



\ 



^ 



» 



/. BoiL III Uoofdfi 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



9 



vocatur, quod commune vocabulum efl commixtum 
cum ilia facchari fpecie , quod ex fequente arbore 
Lontar dida confickur ; (de quo plura fub fincmhujus 



ca{)itis commemorantur) m regionibus vero magis ad 



^-ritt in geen overvloet nvqft , getyk in Malk 
fLe%t zuiker Jagara Met , een gemeene naam 
in de volgendeLoNTARgemaakt Cwaar 




y 



Capittels gezegt 'voort} maar in de Oojler^ 
fcbe Eytanden is deze zyroop en zuiker onbekefit. De 
bloeyende Ayren of Mayangbs ijuerden by zcmmige ook gs- 
confyt J 'r ixjelk in deze Eylanden mede onge^mn is. Een 
groote quantiteit van die 'wyn of toewak wert insgelyks tot 
azyn gemaakt , ah men dezelve in potten , ofte fieffen giet, 
en ivel toegejiopt , eenige dagen iji de Son zet : want de- 
zen loyn zeer ligt zuur ijoort , inzonderbeit als de rieten , 
daar men hem in mtvangt , goor zyn , gelyk menze tot 
dien einde a'l willens laat veer den, om dat de drank goor 
moet zyn , die men zoo <uoel tot arak branden t als azyn 
maaken eebriiikt. Maar als men hem tot bet drinken be-' 



etmaal 



tfpoelen 



rfcbe 



fitatum quoqueeft. Magna itidem hujus liquidi quan- 
titas Toe'voacb ditti fit acecum, fi cadis vel lagenis in- 
fundatur, ac bene obturata; fbli exporiantur aliquot 
per dies; vimim enim hocce facile acercitjprsfcrtim 
ii rccipiens, in quod deftillat, acidulum fit, quem in 
.finem talia fervant recipientia, quia tale, quale Jre- 
C(e cxurendjE deftinatur aut aceto conficiendo , li- 
quidum acidulum requiritur ; fi vero recenti potui 
infervire debeat, recipientes arundines etiam virides 
ac recentes effe oportet, &c quotidie etiam lunt eluen- 
das , turn demum per duodccim vix confervari potefl 
horas. 

Arbores Calappi , qus in infula Poeloay crelcunt, De Calappus-boomen op bet Eylant Poeloay geven boven 
prae aliis dulcem liquorem Toewacb diftum prasbent, andere den zoeten toisoak, en die ook om te drinken be-' 
qui potando etiam mfervit , atque in eum conferva- nvaart nvort , maar die van andere bo(men in de Provin- 
tur finem; qui vero ex aliis arboribus in Provincia cfe Banda, «Da/f u^at fcra;^ , 0/ wort %t goor. Dendroefemi 
Banda coUigitur , fubfalfus eft, vel facile acefcit. Faex die de toevoak in de vaten zet, met bet onderjle van den 
autem, quae vafis adcrefcit cum crafliore liquoris par- dra:nk, is bequaam, om deejfem daar van te maken, of bj 
te , apta efl pro fermcnto , quem in finem a piftoribus de broot-bakkers als gift te gebruiken. 
etiam adhibetur. : 

Si nuces propotu aliquot per dies aflervare vclimus, Jts men de nooten eenige dagen hewaren tcil, om tot 

neutiquam decorticandaefunt,corrumpuntur enim turn drinken te gebruiken , moet men den bolfler daar niet afne- 

facile , fi tcrram tangant, incolae tamen plurimas de- menivoant de gefcbilde bederven ligt, als zy den gront ra- 

corticatas in forum adportanc, ne per iter fuperfluum ken, dog de Inlanders brengenfe meejl gefcbilt ter markt. 



gerant onus, e contra vetuftas & Integra non tantum om datze ondervoegen geen onnodigen laJi''wiUen dragen, 

ner totam Indiarn ,fed in Europam ufque transferri pof- daar en tegen de oudt en ongefcbilde moten kan mm door 

•lunt. Has nuces infeftationes etiam, vitia, ac morbos gebeel Indien, ja zelfs tot Europa vervoeren. De nooten 

patiuntur, uti folia ac ramificationes per iftos Scara- bebben ook boar plaagen en gebreekenyen ziekte, gelyk de 

baeos ; nuces enim faepius , reperias externe integras , bladeren en takken van de voornoemde torren ; want men 

adfpedu perfeftas , (juarum tanien putamen eft fiiTum, vint zomtyts nooten, van buiten gebeel in't aanzien, 

' ' '" ' maar den dop van bintien geborjlen , en bet voater , of ten 

dele , of gebeel daar uitgelopen j zynde de refi onfmakelyky 



ejufque lympha partim vel in totum perdita, quodque 
fupereft, infipidum ac potui ineptum eft. Haec fide- 



rationis Ibecies eft , ac vulgus putat per lunam tales en wert niet gedronken. Dit is een flag van weer-letzel. 



nuces eltc exforptas. 



f 



- >■ 



\ 



endi de genieene man zegt dat de Moan zoodanigen Calap- 
pus uitgezogen beeft 



Hujus arboris folia plures etiam prsBbentufuSj^fi- . De btaden dezes boovis geven ookverfcbeide nuttigbeden^ 

en als men buizen daar mede <wil dekken^ zoo neemt men 



-ique aedes iis obducere velimus , tenues fumimus affer- 
<culos,quinque aut fex pedes longos^ ac decern polli- 
ces latos, nib quibus Calappi folia circumvelantur, 



du7i7i£ latjeSj 5. a 6. voeten lang, en een dtiim hreet^ om 
deijcelke men de Calappus-bladeren te zamen huigt , en aan 



•ac confuuntur per filamenta ex arundine fifla ac tenui malkanderen naaity met eenige draaden vangejpleten dun 

confefta, turn folium folio neftitur, donee totus afler- riet gemaakt ^ blad aan blad^ tot dat de gebeele latte ml 

cuius oppletus fuerir. Conjunfta ha^c folia in Indiis is. Veze f zamen gevoegde bladeren noemt men in Indien 

Adap dicuncur, ac tegumentis inferviunt, quibus ob- Adap, en dienen %0Qr fcbindelen ^ of fcbalien y m de but- 

teguntur ydes, nempe in Indoflana, Java, atquc aliis zen te dekken , te "weten in Indojian, Java^ en andere 

Indiae locis, ubi Sagou arboris folia defunt, ex quibus plaatfen , daar men geen Zagti-boomen beeft y uit nviens 

alias meliora ac magis durabilia conficiuntur tefta, bladeren anders beter, en durabelder fcbindelen gemaakt- 

xjuibus etiam ubicjuc in infulis Moluccis utuntur. Ex ^ordeUy en die men ook over al in de Molukze Eylanden 

iisdem quoque foliis ampli ne^luntur pilei , atque um- gebruikt. Uit de zelfde bladeren vlegt men ook brede boe- 

belliE, quse ad folem avertcndum capiti imponuntur, den^ en Zonne -fcbermen ^ die men op bet booft zety met 

variis angulis ac coloribus tam fplendide ornatiE, ut verfcbeide boeken y en koleuren verziert^ zoo dat men ook 

' etiam pompas infer viant. Portugalli has nominant daar mede pronken mag , de Portugeefen noemenfe Som- 

Soiiibreiro yM^lvLiQ^ufos Twrfong, fed qusvis natio pro- breiro : De Maleyers Tudong, boewel yder 7iatie de- 

prium ipfis tribuit nomen ac formam. In Java , ac zelve nog een byzondere naam en forme geeft. Op Java^ 

plurimum in infulis Maldivenfibus vela etiam ex iis dog meejt in de Maldivifcbe Eylanden , makenje ook de 

corificiuntur foliis , uti etiam vulgares florcas quoti- zeilen van deze bladeren y als medejlegte matten in de da- 

'dianum in ufum: In infulis Moluccis hse ftorese & um- gelyke huisboudinge noodig : In de Molitkze Eylanden maakt 

bellsE ex alio texuntur folio, infra indicando. vSic men deze matten en fcberm^boeden uit een ander blady 



quoque minora ac tenera, &; adbuc incana folia aliis 
inferviunt minoribus texturis, ciftellis nempe colora- 



Qu:aar van bier naar^ Zoo dienen ook de jongey en nog 
witte bladeren , om ander kleen vlegt-werk daar van te 



tis, burfulis ^ in quibus cofVa aflcrvatur Oryza, Ca- makeny als gekoleurde doosjes y beursjeSy daar men de 

ffii^i: diQis,corbibus5&fimnibus, Medii ac firmi folio- kookte ryjl tn bergty Catupa genaamty korfjes &*c. 

rum nervi colligati prjebenc fcopas, uti in Hifpania viidiidfte en ftyve zenuwe ran de bladeren f zamen 

Spartiimtum in finem ufurpaturjuniora itidem folia, bo7ule?iy geven bezemen^ gelyk men in Spang^en met 





e- 
et 



quje, antequam explicantur, ex fpatha feu involucro 
eximuntur , ac per totam Indiam, pra^fertim indofta- 



Spartium doet: dezelfde jonge bladeren y die men (eer zig 
dezelve nog uitbreiden') uit den boorn-fpruit y ofte pyl 
nam , Zcylanam j infulas Malaccas, Sumatram , Javam, neemt , dierien doorgaans in oud Indien , als Hindojlany Cey- 
&c. loco'pnpyri ufurpantur; fi enim lenitcr ha:c ex- loHy en deMaleitfcfje Eylanden^ Sumatra y Java ^c. voor 
pliccntur,lii:tcrai infcribi polTunc flylo acuto ex arun- pampier; ivant als men dezelve zoetjes uitbreidy kan men 
(line Bamhus confcfto. Littcras has tam eleganter no- daar op een brief fcbryven met eenJcberpepritmvariBam- 
runt complicare, ut fme iittcrarum noxa hand facile boo fen: Dozen brief rcetenfe dan ^ederom zoo aardig Vza- 



apcriri pofllnt, qualcs littenc ac libelli charadleribus 
illorum confcripti aliquando in Europam translati func. 



men te kggcn, hi in imlkaiider te Jleekeny dat menfe zan- 
der letfel von betfcbrift met ligt ope^ien kan: Hoedanige 



Papyrus hiEC ieque ac h;je littcrce ex hifcc foliis con- diergelyke brieveuy en gebeele boekjes wet Cara6lers gefcbre- 
fetlae in India Ola dicuntur: Hifce vero in regionibus ven zorntyts naar Europa gevccrt zyn. Zoo ^el dit pam- 



fetlae in India Ola dicuntur: Hifce vero in regionibus ven zomtyts 
adOrientem fitis non efl in ufu,quum incolae alteram 
Papyri fpeciem ex arborum quarundam corticibus 



pier y als de brieven bier van gemaakt bieten in oud Indien 
Ola: In deze Oojlerfe geix:ejlen is Let in geen gehruik. 



prseparatam adhibeant. Germina feu tenera ha^c folia om dat de hmomders een aider pampkr behhcn van eent- 



fa^pe 






y 



V 



\ 



^ 



fepe etiam 



HERB AR II AMBOINENSIS 



4 

Liber I. CaDiit IIL 



cis cortice contufo ac colligato csementarii penicilla 
tefloria conficiunt, quibus muros candidos reddunt, 
& quamvis deteriora lint illis, quae ex fetis porcinis 
pr^parantur,prseferunt tamen Indorum mores ac prie- 
parationes , qii^ etiam ex pilis nigris arboris GomutOy 
atque meliorcs conficiunmr: Cortex cnim Nucis Ca- 
lappsE muros facit quodammodo rubentes. Reticulum 
illud Runut dl€tum y de quo capite primo fuit a61um, 
inter ramorum ortus difperfum cribro infervit ^ ut 
crailiorcs partes a tenuioriJDUs feparentur, ac pr^ci- 
ue'conducit farinse Zugou 'arboris. Rami autem viri- 
es ad feftivos arcus erigcndos adhibentur^quiinisdi- 
bus aut ante fores ^ubi Iponfalia vel aliae publicse ce- 
remoniae ac convivia celebrantur, locantur^ hi tum 
undique cinguntur variis florum coloribus, Adiantho 



Ex nu- ^e booin-haflen gemaakt'. Altemets dient bet uitfpruirfel of 



ijel voor de Elepl 



.i 



^fi 



zanien gehondcne boljltr maken de metfelaars 




e- 

a- 



boeii'el die 



M 




Mufcis 



MaG:nati velint offerre * fi 



Si porro incolas donum 



borjiels gemaakt , zoo mlfe eve?i%vel dat moorfe gefpziis 
Mever bebben yboewel menze nog beter Vriaaktvan dejkvar- 
te bairen des booms Gomuto , want de Calappus bolftcr 
"oerwi de inner en wat rood: bet netje Runut ^ waar van 
Capittel I. is gefproken^ tujffcben aen oorjp 
leggende^ dient tot zeeveriy cm alderbande 
door te klenzen , en is inzonderbeit noodig by ,.^. »..w.u, 
van Zagu-meeL Uit de groene takken maakt men feeji 
boogen^voor of in de buizen^ daar een bruiloft, of under 
puhlikc maaltyt zal gehouden ^verden^ welke boogen al 
dan bebangen <iverden met veelderbande bloemen , beefterag 



grofg 



Mofcb 



lium, aut fruftuum genere , femper Calappi arboris 



omari 



fignum habetur, uti aliis in locis hoc ex vera Palma 
cbgnofcitur. In India occidental! non tam alte excre- 
fcunt Cocci 5 . quam in Orientali , nee altiores funt 
viginti aift viginti quinque pedibus ; ibi etiam Galli 
Anthilferum infularum incote admodum lympham 
Nucis Calapps extollunt ad faciei cutim.candidam ac 
puram reddendam^fi lavent hoc liquore^ dum recens 



ex arbore fuerit colleftus. 



'fcbenk aan ymand wilkn hrengeny 
't zy van gedierten , ofte vrugten des Imits , zoo moet bet 
met Calappus -takken hefteken, ofte bebangen zyn , als zyn- 
de cen teeken van vreede en vrientfcbap, gelyk men elders 
met den regten Palma doet. In Weft-lndien ixiajjen de Co- 
cos-boomen zoo boog niet als de Ooji-Indifcbe , te weten ; 
niet^ hoven 20. a 25. voeten boog : aldaar pryzen de France 
bezitters van de Antillifcbe Eylanden bet water van de 
Calappus -noote y 6m de buidvan 't aajigezigte zuiver ^ en 
klaar te maken , ak men daar mede de zelve wafcbt^ zoo 
vers, als bet van den boovi komt. 



fes ex ligno vetuftiffimi trunci afferculos formare, ex 
quibus ciftulas conjEiciunt, qiias norunt ita polire, ut 



ificatorio ac fcri- Het buitenjie bout van den Jlam is tot timmer-, en 
fubflantia fit inae- fcbrynwerk onbequaam , nvegens zyne ruige , en grofdra- 
amen Cinghalen- dige Jubfiantie , boeioel fk verftaa , dat de Singalefen uit 



per 



arbore 




MaldiVenfium autem infularum 



alios qaoqae teftatur Francifcus Pyrardus j gui illas 
inliabitavit, ex hocce ligno navigia tam parya.^quam 
majoris molis norunt conftruere fine ullo clavo fcr- 
rco, fed folummodo per fibras ex Cairo confei^as con- 
nexa , quorum Mali , vela , & funes ex eadem conftru- 
Cti funt arbore , ita ut Maldivenfes non tantum navem. 



ftammen, eenige plankj 
en ktstjes weten te maken , en zoodanig te polyften , datze 
ixjegens de fwarte en geele aderen fraay gemarmert fcby- 
nen , diergelyke 231 ook van den Lontar of Jagerboom zou- 
den maken. '■-.,■,■ , , 

Maar de Iwvoomders van de Maldivifcbe Eylanden , ge- 
lyk ook onder anderen Francifcus Pyrardus betuigt , die 
daar gewoont beeft , weten uit dit bout kleene m groote- 
vaartuigen te maken , zonder een yzere nagel , alleenlyk 
dezelve met de koorden van Cairo tzamen btndende ; mqf- 
ten , zeilen , en towvoen van den zelven boom nemende ; zoo 

Maldiver niet alleen zynfcbip met bet gebeele ge- 



fed omnia ejus requifita , ex una fabricent arbore , in- reetfcbap van een , en den zelfd 



fupf rque earn onerent ejusdem fruftibus 

Curaequan; vidui infervientibus. Tal 

Indias; regiones, quod, quantum nov i, 

loco eft in ufu. t ungofa autem trunci medulla, fi per 



I bet met de vrugten van den zelven boom ook of 

koopmanfcbap als tot viStualie dienende: waar 

ian naar andere gewejlen van Indien vaart , 't 

wetens in geen andere plaatfen van Indien 



annum terrae committatur, putrefcit, atque optimum Het vooze rmrg uit den jlam 



fimunpi 

reddendas. Talibus iri regionibus', in quibus lignum 
aedificationi aptum deeft , uti in Malabara , Zeylana, 
& Banda, ex ejus ligno pofles, pall, ac tigilla con- 



, en geeft goede mefi , m de bedden in de 

tbmnen daar mede te mefien , of vet en vrugthaar te maa- 
ken. In zoodanige landen , daar het bouw-bout niet veel te 



ft 



Mol 



In Iiifcc 



Banda . maakt 



pofien'fp 



buizen van dit bout , als nude pallifaden tot ft 



adeo 



vel quia lig- trejfen, onderleggers tot heinin^en . ofte pacs 



boris , vel quia meliora tigna habent. 



werd 



* ' 



t ^ 



f am dat bet zoo durabcl niet, en is', als het Indojlar^cbe 



ty 



^ft 



J 

i Ramificationes cum foliis virides a decern ad vigin- 
ti fibi invicem uno ordine junftae illud mirabile confti- 
tuunc rete , quod in Banda Sokkey vocatur , & quo 
certa pifcium fpecies ftupida capitur, quae femper re- 
trorfum atque ad litus renatat , fi per commota in hladeren in 't water fcbouw 



iroene takken met baar bladeren, lo. a 20. in ee 
n malkander gebonden , makerk dat wonderlyke net 
: men m Banda Sokkey 7ioemt , en ivaar mede me; 
domme viffcben vansit , dewelke , door de drillmd 



femp 



aufugien 



atium 
IS re- 



^^-^ ---*- y ^j — 

quoddam ad fcfe abfcor 
manet, unde & hie lufus 
littore exerccndus eft, 

- Ad pannos atro colore obducendos fcobcm Calap- 
pi arJ?Qr is didhihent ^ aqua infufam, & primum com- 
mixtani cum defcripto Syrupo Calappiy quam mixtu- 
ram aliquot per dies in Sole macerant^ unde atram 
acquirunt tincluram, in qua pannos modo ebulliunt, 
tuni atro hi colore imbuti fant. 

Catafr[)us ha:c arbor alia infuper praebct commoda, il: 
minoris tamen moment! , quas fila dat , e quibus linteo- lapp 
la, acliicci texuntur, raedius vero foliorum nervus linm 



waarts, en naar bet land retireren. boewel onder de 



Op vLakke , en effene Jlranden gefcbieden 



dit /pel 



^n bet. linnen fwart te verwen , neemt men zaagzel 
Ciilappus-hout , doet bet in water ^ en vermen^d bet 



rjchreve Calappus -Syroop 
gen in de Zonne Jlaan, zoo bebt gy 
waar in men bet linnen Jlegts opkoken 



hesft nog eenize meerdere 



fwarte 



& 



• 



lapp 



Ut nunc etiam aliquid de viribus medicatis Olei Ca- 



Jpelden 



zakken 



f 



Tamarindis 



WW nu ook lets van de medicinale kragten des Calappus 

olye te ze^^en , zoo . wort de zelve . ijpv r -yynde 



veituui xamannais mixtum aa aivum leniter ubr - lyfs ineemmen of nlh,v „/«.:/ -r ~'^. 7' ""'" 



Indoftanis populis , fed a Malaicenfibus , & Europ 



raro aut vix umquam interne aflumitur , niii 



om aen bmk zagtelyk te zuiveren , dog meefl 
baren, — - • r , « ,. . o j 



en 



Medici 



Indoflanfe volkeren; maar by de 
Europianen ism dezetve zelden offcbier 



^ 
V 



mermeer 



-• 



) 



' 
I 



> ■' 




I 



r 

f 






^ 



1 






r 



^■ 



J 
r 

i 



I 



f 









4 

I 



# 



t 



) 



\^ 



4 







f 



7. Boek. ilLHoofdJl. 



Medici Portugalli illud cum Syrup.., .v..a. um du lunuu 
praefcnbunt, ut & contra Aflhma; oleum hoc etiam 
nutriens admodum habetur, quo corpus pinraefcit 
ac femen m viris augemr: Verum quotidianus ejus 
ul us mi hi fufpeaus admodum eil', ouod tetrum (Sc 
aduftum dat fanguinem , atque inteftina nimis lu- 
, bricat, unde in omnibus alvi fluxibus prohibendum: 
Extcrne melius uf ui;patur ad hsemorrhoides illiniendas 
oleo Perficarura mixtum : folum ac calidum etiam 



artibus dolentibus, lumbis ac genubus. 



AMBOINSCIIE KRUYDBOEK 



i 



geejt 



h 

7j/f gehruikt , als tn de boejl 



boejt , en enghorjligb 



lyf 



1 umgicur 



In Indica paralytica afFedione Beri-Beri di 



cum aliquot guttis Olei 
partes paraly ticas , quae tani 




mannelyke natiiure vermeerdert icor?. Duti ^cin^t; no^ 
maals , dat zyn dagelyks gebruik by my verdacbt is, als ge- 
nererende^ een quaad en verbrant bloet , ook de dermenal 
teMbeng maknde ^wesbalven bet in alle buikloopen ver- 
boden -.von. Fan buiten <wertfe ""•-' '- /.,.,. 



a 



_ ^ orwmmixtum^illiniunt fi 
iu fricantur , donee oleum 



hoc, perzike-Jl 



daar mede te/r 



Ufcbe lammigbeit , of 



;: aetettu autcm Olei Caryopbyllo- droppels Nazel-olie PemenVi^ Tr, 7 ; ""^"r/^^" ^^' 
dillatur, Canopbyllos infos^inco- iJ^itTiJ.^^^ 



quunt hoc oleo, faspe etiam addunt oleum terrs, at- 
que exprefTumNucumCaJfl/'/Jarw"''^' ^ — :it-_- . 

tur etiam artus Podagra ac Chira 

leo, expre 



igel-oly 
elfs in de 



geivreven 



aard-olye , en uitgeperjle Nootm-Otie : men Pi 
op de kden, die van Podaera. en Chimarnr, 



optime ufurpari poteftafearones.Coaumvero oleum doizond7eeZe^^^^^^^ enC^ragra gequeld zyn. 



adpus dto generandum, fi leniter hocccilliniantiir, 
quamvjs alii.i'a/jrizr, feu liquorem ilium limpidum prjE- 



ferant. 
atq 



j^ - o . uitgeperjle doen : dog 

dienjhg oni de pyne tejtillen in 'tjZ.,..^,, 
■pokken J en dezelve baajlig te doen rypen 



A . r"" '-''■ ^^^' ^ .? demulcens dmr op gejmeert revert : hoewel anderede&nkr of 



in Initio partes illinitas videtur quidem emolSe, po- dVc7lm^^^^^ ^feTmakS '«f ^f ^ ^^^ ^.-; > ^ 
ftca vcro eas ficciores reddit, quam antea fuerant, genfcbapbeeft 'fl^'t!"l^!'t^-' .'" '^'P^^r^^^e ey 
hinc oleo huic nulla nifi vis lubrica tribuenda eft inter den wort: ''wa 



tngus ac calorem temperata , oleum vetus non nifi 
lampadibus, & armis illiniendis adhibendum eft;fe- 
nes amant frigidos ac rigidos fuos aftus , ut emol- 
hantur, hocce illinire oleo^ ac Chirurgi noftrates 
miicent etiam unguentis omnibus -"'- ''- 

Oleum Oli-varum 



ami 



^ , . ^der onderzoek anders bevon- 

wort; <wmtze/cbynt wel in Y eerjle de aangefmeerda 

partyen wat te verweeken, maar droogt daar na dezelve 

border op danze te vooren waren , en daarom kan men de- 

te oltegeen andere dan eenjlibberlge en glad makende na- 

. ^ tuur toefcbryven , tujfcben bitte en koude santfcb eetem- 

m quibus alias pert, de oude olie moet men alleen in de laip ^ 



ica ut hoc oleum tam 



- ', '-~\ S *»- '♦*• **"'^ v«i«-Miii Lain 

lolum, quam aliis mixtum medicamentis incolis quo- 
tidiano fit in ufu ad fricandum ac liniendum corpus , 
quod ipfis non tantum conducit fanitati, fed etiam ad 
artus agiles ac mobiles fervandos. Julius Scalin Exefc 

XJS.M,. 2 C;rdanm coni^ens /efctibcnte^ T^i 'i^t^7r^Ci'''rriy7?n&TL^y'^ f'^t 
Jeu Cecum Indtcam , ipfe videtur per l^artmani . aBo- tot bet «»™Sn '« a,.J..J".STJ ¥?"?*'.«**'?^ 



ijmeeren van ge^veer gebruikcn. De oude luiden/n 
■ baar koude enjlramme leden gaame daar mede, m 
ve gedweee^ te bouden, en onze Cbirurgyns gebruike 

3/ Boar zajven,daar de Olyven-olie to^wrnfcbt w.r. 
^vmma ^ olie , zoo alleen , als met andere Medica 



rare 



Hisp 



fcri 



quum 



'alapp 



tur. 



feu Jager-boom magis competere viden 



« > 



A 



■V" 



In Horto Malabarlco fub finem prfmi capitis quinde- 



quum hic extra ufum funt , omitto , exceptis tribus 
fubfcquentibus, quae incolis noftrisnots funt. 

L 

I 

r ^ 

Radices in aqua decoftae febricitantibus propinan- 
tur, ut & dyfenteria laborantibus , quae ex acrimonia & 
calore fanguinis oriuntur. 

Julus recens jfeiiRacemus fiorifer ex fpatha exemtus, 
ac cum faccharo rubro Lontari manducatus, & ejus 



bet wryven en fmeeren van Y lyf, 'r W^ ben dient 
iftet allem tot gezontbeit , maar ook om de Uden rat \ en 
ked^eeg^ te bouden: De beer Julius Seal; Exerc. 158, 
Diftina. 2. (willende Cardanum corrigeren , in de be- 
fcbnvmge van ^eTenga o/Cocus Indica) /cM;»r door de 
gejchriften van Vartomanus, of andere Sjmnfe , of Por- 
tugeefe Scbryvers zelfs geabufeert te zyn , fcbryvende din" 

" ^enga ofte Calappa, die men 'Waarfcbynely- 
Lontar of Jagerboom verjlaan moet. 

Malabancus aan 't einde van bet eerjle 




cun virtutes hujus arboris medicinales notantur, quae Capittel vint men vyftien Medicinale 
quum hic extra ufum, funt , omitto, exceptis tribus booi, dewelke ik.alsb^^^^^^^ 



kend zyn. 



'6 



Inlanders 



deko6tie van de wortels in 'water werd gedronken 
»« «* i^oortzcy en in de roode loop, die uit fcberpe en bete 
Jtoffe des bloets onjtaat of voortkomt. 
Het jonge bloeyzel , uit zynfcbeede 



fuccus deglutitus Dyfuriam curat, ac virulentam Go- fwelgende, geneefl de brant-D 

in de CjonorrhcEa. 



norrhiea? miftioncm.. 



alleen^lyk bet zap 



, Calappi hjEmorrhoidibus inunflum cum 

fucceflfu ufurpctur, femi-cyathus hujus recentis bi- 
bcndus eft, ut alyus leniter fubducatur, quae pluri- 
raum hac in affe<Sione fimul rndurata ^fT. 
'Recente nuce Calapp 



De Calappus-olie werd nuttelyk gefmeert op de Am- 
uuyen , dog moet men een balf kopje vol verjcbe olie in- 
drinken , om den buik zagtelyk te verweeken , dewelke 



dat 



tofta 



jonge Calappus op koolen of onder beete ajfcbe 



iterum fi-igefaaa, vel per nodem braden, en danweferkoud geworden, of 



turn 



natur m omnibus morbis calidis, uti in febribus ar- ziekte 

dentibus ac dyfenteria calida: hunc in finem prima men c 

Calappi fpecies eligitur , qu-£ alba ac viridis dici- noemt 
tur, cortex autem ejus nee nimium deradatur, ne 



gejleld, kan 

Is" i 
rji. 

en men moet 



loopen; bier toe verkieji 



nen witte en groene Calc 
boljler niet te veel affcbi 



\ 



toftione liquor ejus furao inficiatur. 

Lympha Towak didla adhibetur, ut medicinales ra- 
dices & herbrE huic incoquantur , quce earum virtutes 



)p dat bet water in bet braden niet rookag 



melius extrahit, quam aqua vulgaris. 



lapp 



^ .. daar ., 
hagten beter uittrekt. dan 



Iderbande 



pro mafticatorio, defcdu Pinangae, fi calce acSiri mi- 
fceatur, ac manducetur. 

Calappites,Bc]z\sCalappus-Steen, Malaicenfibus Ivfe- 
Jtica Calappa , albus eft lapillus inftar marmoris feu 



ulurpan poteft De Jonge en witte Wortel van de Calappu 



knouwen 



gebrek 



Calappites , opduits Calappus-Steen : Maleits , ^ 

alahajl, of 



VorZ .v\\ • / P -i' ^"^ S^^.""^"' ''VJ'^' P"^^- Kei-Jleentje , ook van deszel/s fardigbeyi ,e{fen\enalad 
lVrA.f.^}''iV^'l}T^''' ac mineras ^defcrfptio- ^t welkil voorgemmen laL op eel Id^pl^u let 



, , J- Calapp.^ ,^^vv 

ac foIKcitus fim , opus illud k me forte 



Maar 



lutura 



fcbryveh^ onder andere geft 
wylby in de Calappus^noot gevonden v:ord\ en ik btzorgt 



C3 



hen 



I 



/ 



I 



J 



\ 



2X 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber I , C apt III 



lutum iri , animo induxi hie loci ejus cxhibere de- 
fcriptionem. Eft itaque albus ac politus, feu glaber 
lapillus in interiore Calappa nucis parte concrelcens , 
nunc putamini fixus, nunc vero iiiedia in lympha na- 
tans , diverib ac duplicis potiflimum forms. 

Primus eft oblongus, inftar coni obcufi , feu ovi La- 
certae, magnitudine cordis aviculiE ; interdum inftar 
cordis Columbini. Poftica ac latiffmia pars e^ ^—'^ 



heriydat bet gemelde werk van my niet zalvoltooit warden; 
zoo beb ik gsetgevoriHen zyne befcbryvinge albier in te "Joe- 
^en : Het is dan een wit glad Uteentie , "van binnen in de 



Calapp 



de: Zynde van tweederki gedaante. 

rjle^ is langwerp' 



zomtyts los in bet water dryven- 



qua pu- breetjl 



bagedijfeii. oj^ 
omtyts ook ah 



*¥ 

Ar 



n Jlomp kegeltje , of 

in de grootte van een klein vogels bert , 

een duiven bert. Aan 't agterjie^ en 



lidelutea, ac coronuiam gent ^ , _ 

tamini neftitur. Anterior autem & anguftilTima pars 
infignitur macula fplendente, quae fi ad lucem confpi- 
ciatur, inftar radiantis parvi folis apparet, fique hac 
dellitiuatur , tanquam mortuus ac fpurius nabecur 

lapillus. 

Alter forma efl rotunda, ab utroque latere com* 
preflus inftar Lentis, aliquando autem penitus rotun- 
dus, & ubique albus, & ad pellucidam partem jam de- 
fcriptam maculam fobrem exhibens. Maximi funt.inftar 
feminis Lupini, minimi inftar Pifi, atque hi Temper 
libere in aqua fluctuant : Ambo plerumque filTuras 

.* . , . .- - ..^._._ ...^ ~uum 



^b 



ijl gezeten beeft : op 
n btinkend ptekje , a 

firalend 



beeft 
nede by aan 
rjle enfmaljl 

^m tegens dei 



tampoeron 



\ 



wordenze voor dood , of bajiard geboud 



'in 



pi 



lomtyts ook gebeel rond, overal wit y en dan de 



'fie zyde mede bet voorfc 

root fie als een Lupien, de kleinfi 



aan 



lioris 



lapilli hi in materia aquofa crefcant, filibero aclicco 
aeri exponantur, alias quamdiuliquoriinnatant, nul- 
las habent fifTuras. Latine mihi dicitur Calappites^ ac 
puto efle fpeciem Dendritis, qu^ apudP/m. LibJ^J* 
Cap. IL inter fimiles commemoratur lapillos, atque 
incognita at fabulofa haftenus credita fuit, a me au- 



lyk eenige fcbeurtjes y die niet diep ingaa? 
niet te Jlimmer makeup berkomende^ om 
in een vogtige materie groeid , en dan 
komende op dusdanige manier fcbeurtjes 



L 



Jk mem bem 



faspius inventa, acdeteflia; Malai- lapp 



Calappites , en reken bem voor een mede 
n Dendritis (by Plinius Lib. 37. Cap. II. vern 
ier andere diergelyke Jleenen^ die tot nog toe voor c 
It en fabtileus gebouden y dog veele van my bier in h 
gevonden zyn : in ^t Maleits noemt menze Meftica 



geweten 



Mejiica Calappa. Notandumeft , Ma- Moiiic2.noeme?ialderbandefi 



Maleiers Meftica of 



laicenfes nominare omnia lapillorum 



Mejt 



Moflica, quae in animalibus, fruftibus, lignis, at- 



teny 



cuj 



generis quaedam poftea in hoc opere exhibebimus. 
Rariflime hie detegitur lapillus , atque in mille nuci- 



Calapp 



ji 



^li 



wor 



CalappuS'boomen daar overvloedig zyn ^ maar meefi 



bus vix unus, ncque etiam in omnibus regionibus, op 't eilant Celebes omtrent Macaffi 



ed pluri- 



Cala ^ 
mum in infula CelebescirCa Macafleram 
Jinu Boreali Kajeeli, item in Boetona, quae duae 
fulae hoc peculiare habent, quod plurimas tales Mejl 



Kajeeli ; als mede op 
eigenfcbap bebben, datze veel diergelyke Mejl 
brengen , zoo in gediertehs als gew^t 



dent. 



fruftibus^ 

fit fruftus fpecies, ex* quo non, in MacalTera 
)na , Meftica demonftrari poflit. ^ 



vvrwf* viUgt y 

daar van tooi 



fcbier 



men kan op Macajfer en Buton een Meft 



D 



e I 



IncolaE plunmum omnes Mejticas amant, quamm 
quiasdam tanti aeftimant ,*Ut optimis etiam praeferanc 
emmis; plurimas enim ipfis tribuunt immo fine du- ger agten 



r 

landers bouden 



cas 



^Pfi 



eneraal veel van alle Mefi 




fuperftitiofas etiam virtutes, geft 



befie juweelen : want zy fcbryv 



wonderbare^ en daar onder buiten twyffel veele Juperfi 



A ^' Uy_J ■ _._ _^__^ — -,,. __ -v-w-*— '^.^— --"_'■. a-vv -^ -^ -^ -W -^ M m 

nudum corpus, in annulis,&armis, ad profperumcona- tieufe^ kragten toe^ dragende dezAve aan baar lyf 



tuum fuccelTum obtinendum. Elcgantiffimos ac rotun- ringen 



Calapp 

nunt anniilis fuis , vel etiam telis adpendent , non auro, 
fed argento circumdatos, dicentes melius hoc cum 
natura Calappites convenire. Hanc quoque gerunt 
uti jam diftum'eft, ad bonum fuccefTum mercatu- 



baarg 



ifie en rondfie van de Calapp' 



fteentjes zettenze in ringen ^ of bangenzeaan bare krijfi 

welk zy zeggen 



rae 



& ao;riculturaB 



obtinendum , immo 



ter in omnibus fuis conatibus, in ipfo quoque bello. 



fcbap 



fieens beter over een te komen. Zy dragen 
'ezegty goedgeluk te bebben zoo in koopman- 



If 



ijoelke laafte egter 



quod ukimum tamen a quibusdam cluditur , atque ob by andere uitgelagt ijoerd, en dat met reden, om dat deze 



hanc imprimis cauflam, quia Calappites funt fructus Jleenen zyn vnigt^en van een boom 
arboris , quae cum rebus bellicis minimum habet con- 






venientiam. ciic 
eft inter Joviales 



crefcentibus 



l/'cbap 



aaken geen 



gemeenfcbap is tujfen plafiten J 



infufionem 
m eft ot)ini 



genaamt 



^^gg 



If in de koortzen. maar daar moet ruime 



s 



jmacinatio. Sic etiam cum aqua contritam inftillant 
oculo , & Ophthalmix optime prodcfte ajunt. An zeg^n 



inheelding by zyn. Item : een weinig op een Ji 



gewreyen , ^ e?i in^ de oog^en gedaan , geneeft , naa baar 

,.,-,.,,- ^ ^ . . «^„ . ' -'■'-.'.'„",.. ^, preuive van den opreg- 

genumus hic fit lapillus, fequenti tentant experi- ten ftellenze aldus-^ legt bem onder pady.of ryll de boen^ 
menco; inter Pady feu Oryzam mixtum gallinis ofFe- ders voor, zoo zullenze daar van niet eten, zoo lan^ den 
runt, quam dm iHis mixtus eft, mde non edent; hoc fteen daar by legt; dog dit beeft my niet voillenfuccederen^ 



Ory 



non avertiffem, fimul cum Oryza ilium com.ediflent, Jleentje met den ryjl opgegeten 



ifgevoeerd. zy zouden 




i 



,putav 

bari incrcdibilius mihi riarravere experimentum , quod 



)pregte badde. De Malla 





fuflineerde 



proeve geleerd; namentlyk dat 



vera ncmpe Calappites arbori Calappi appenfa effice- opregten Calappus-keen aan een Calappus-boom 
ret. ut omnes arboris fruftus caderent, cuius num- alle dptrplF^ ^)r«o-A«« ^/,/ .i^o*y nf«,f,ijL »* -..- 



ut omnes arboris fruftus caderent, cujus num- 

2uam inftitui experimentum. Plinius loco citato aliud 
kndritis dat indicium, quod nempe fub radice arbo- 



ris , quam eradicarc volumus , fep 



ncutiguam hcbefcat 
yllia ac mira Dendritis , 



efficiat, ut 



geprobeert 
preuve 



deszelfs vrugten zal doen afval 



Calappo 



laatftomp voerden 



Citato zet een andere 
te 'weten, datze onder de 
nkappen wiL begraven 



prompta,hic alteri addenda eft,cujus unicam tantum 
vidi ac habui. Hjec inventa fuit in infula Zeylana in 
ligno arboris Calappi, quae paulo ante per tonitru 
dejefta ac fifla fuit. Servi praefefti cuiusdam Mil" 



JLen andere , dog icojiderbaarlyke Dendritis , ook uit eei 
Calappus-boom gebaalt , moet ik bier byftellen , nvaar vai 
ik maar eenen gezien en gebad bebbe. Dezen ijoas gevon 
den op 't eiland Ceilon in bet bout van een Calappus 



Bclgarura ibi tranfeuntes concurrunt ad earn, Jpleet'en iasr'^" ""'^' "^'* """"'^/ ^^n^ejagen^enopge 



uc 



Dejlaven van een duits officier ^ juijl 



^ •■■ 




I 

e 

i 
i 



i 






^.... 



¥ 



I- 



# 



9 
i 




? 









■ - 



I 



h 



m^ 



i 



V 



I BoeL in. tloofdft. AMBOINSCHE KRUYfiSOEK 




uc cerebrum Palms ex ejus fuperiore trurirn rnllJ h^ n-nnlr^^ ;;.* ^ . ♦ * 

gerent. quem fecuri npeientesPDendriteTita ™gnd lllZt't^''-""'"-'"^'^'' "^ <='^ Vfilm'^ 

mnsrentem inveniebant , ut concludi cerro n^<r(-^ />« nL„o^/i. . ? j-. n 

concretam ibi fuifTe , quam domino il^ Jfferc ^Ikt /nt' ^''''^"' dtt Jl.auje zooaamg in bet bond 

bant, qui, ut dixi, Be\^i2us erat mI^, Jn^.^JSn'' C±?;'. il.!!^^i^^«^^5^^^"^ *^-^«f^^« "^o./f. , rf..r /;: 



bo^enjle Jink van den Jl 



curiofus admodum ac fide dignus vir, quiquc eandeni 



pofl 



Lapillus hie erat rotundus, dig man 



Kap- ■ ■ '-^ 



^ — **»i.vw c cloof'UJ^''ClT-' 



tSc inflar Silicis glaber, neque pellucidus, co'loris lu- ., 

tci vitellmi; m hoc undique confpiciebantur plurimi jUentje, nlet doorlchiienF 'doir^ed ^ 

albicanccsannuh feu circuh,intus piano luteonotati, op JlLden rondomve line otTsof 

quidam minores, ac fi in eo depifti eflenc, fupremus nen met een geel pkn zowmEVL 

annulus maximus erat, acin fe alium continebat cir- ah of zv danr ' C,r'' ' ^ ^ 

culum opaciorem, inllariridis oculi, alii vero mino- ' ' - ^^"^ 

r^o nn/-it-T-ti-n r^Hi'^o,-*^ /^UC :«-,! •_ . - . • 



Z^f7Z- 




quorum quidam fibi inviccm iitricati, quidam 7::k:nnfS'gTyk1lfrrZl^^^^^^^ 
pern us albidi erant , quales fere circuli in oo«V/ to.„ .jiZ 2 J™ 1 ^^^ 1 ™"/* °«^^^^ 



res, 

eciara penitus 



lapidis viEtorialis feiL aji 



ab una parte conlpiciebatur alba macula, pallidicolo- 



^^n 



ris, qua per fu men videbatur quodam modo idla. aan de eene zyde 

Centunodedarabat, Cmghalenfcsipridixifle,fepius coleur . " 
tales Dendrites -" '^-i— • i-~-- • •• - * 



zoorfc' "yflw ^e« Lapis Viftorialis , 0/ 
de eene zyde zap men em. nj^it i^j^Ho 



zommige ivarefi 
fcbier 



ag men een mcit pkkj 



M 



doods 



van 



m Ulappi hgno invenin , plures vier een iveinig geraakt was 



tamen'proferrenonpoterant, vel indicare, quamvis 




tamquamD^^: 



my 



Kap 



dat znlke 



n' - . o, — i>---6*' badden 4 

feaus. §uoauten{judicio tales fo"rt7auerunt7f;'d j^'f^'l'^l'^'r'}' ^« '^ Ca/.;>^.x.i;o.rf ^..o../.;z uv>r^ 



qu 



>/: 



ticas magni aeftiment , fine dubio celarunt illas,quum ^^^avc aai, is 
lecum geftcnt ad profperum rerum fuarum eventum, mandeeren hadden. 



Seflavf ^^"- ^^^'"^-^''^'^ 'n *°^^'^^ ^:'y ^oenmaals ," a/j: 



^/ro/? , over haar lieden te com- 



& prgefertim belli, quod tamen credere non potui^ 



u,h> rr.u A --,'''' ^^^"^ mogten zy -ojel diers:e- 

lykegebad, maar voor kern verborgen geboudcn bebben. 



quum iUam arborem a vi tonitru arcere non Sotuc- orndSZ^Z ZI , "^'^V'' S^tmukn bMen, 

rint.fed_provcrbium.aic, minus majSri " edeSdum. ^"/^Lf S^as^^^lf rf^! {»S!- ^f f ^^'Z*^ 



De tahbus vero lapillis nil amplius audivi, nee eos s-ende 
ultro vidi, atque nofler annulo circumdatus anno I03;, 
16S2. inter alias curiofas res magno Hctrurise duci 
miflus fuit nomine Dendritis Calapparice. Depiftus in- 
venitur r^^^&w/a o.^litt. K. & bins aliae Dendrites divcr- 
vse figure addits funt litt. L. & M, 



om 



ft 



•V 



oetgeluk te behbfn , bezonderlyk in den oor^ 
6, t ivelktk geenzmts aanncmen konde , naadien h^t 

boom met badde befcbermen konnen ten-en bet don- 



wy 



g bet fpreek^oord 

ken : ik beh nnb <ri 



IS 



)Jlcrfche geivejl 



elyken niet meer 



in een ring gevat , A. i(582. ojider myne andere rari- 



Hat 



^ 



r*\ 



— ^^ ^1 M H ^L ■ I 

IncoljE me aliud infuper , fed noxium expcrimentum D 



met den mam van Dendritis Calapparia. Ily float d 
geteikent in de tweedephiat onder dc letter X,e?inojr twee 
talappus fteentjes , mn diverfe fatzoen , zyn daar ty ooh 
U zien onder de letter L. en M . "^ 



Mefl ^ „^ 

genuine ; hoc fit, fi illas coquant in fortiilimo acetoj 
vel in fucco Limonum niacerent ; fi enim tali modo 



'$ 



Icre 



ebulliant, & bnllulas ejiciant, turn talis"»enina ha- '^^'Sk^^mZ^^tiJn 

betur. Hoc bene fiiccedit cum Dendriti rMm^nnrin ^ u.^.a..,:,. a.-. ..' „^„-i: ■/./ .??"? 



Hoc bene fiiccedit cum Dendriti Calapparia 
Mefl:icarum generibus 



r 

, dog ondeugcn- 
jfiicas te probe- 
y den zdven in 
n; iwant als zy 
J opwerpenf zoa 
^^ySf .- (lit gefcbied wel aan den Calap 



gende preuve gcleerd, om alderba7ide M 
ren, ofze opregt zyn: dit gefcbied, nJc 
Jcberpen azyn, ofzuure Lemoen-fap 



omniDus Meiticarum generibus, quje opaca funt, Dns-deen i-n nlfe u^dLr ^a- -* / r r^^^ 

ac nigra, fed fplendorl^m fimul amlttunt^funde ex' ^Zlrl^'nmf^^ ^'S 

~^"T.r_"^ hocce merito rejiciendum; Melius eft, ^esbalvTn'dl^Ze::^^^^^^^^ 




Calapp 

liquore nucis Calappse, ac cum ejus nucleo fortiter 
fncetur, tum fplendorcm ac pelluciditatem recupe- 



9 



Ifta 



defe preuve ver-werpelyk ^v, .»w* 

men die Calappus-Jleenen een paar uuren I'egt In water vari 
een Calappus-noot , en baar met deszelfs pit afvryft, zoo 
krygenzebare zuiverheid en glans wederom , dieze anders 



s^ie- 'f^ ^^.^^'. T^ ^?^ T^^^sssz. ^;i:rzf''Si 



porofie magis funt, quam alis vers iilices, & quan- 



'fi. 



dam a^lsibnionem fetinent, cui per penetrlnrace- J.^J^ T/^^f I l,^fS CrTrS*; 

r butut'?ri?o'reSi?i ''.%S"ii"=^r„?: ~iT -^f iW"4 -U TiSi^ 



X 



AJlro'ite Europ 



fiam 



nolunt exhibereebuUitionem, fine dubio, quod tali- gebeuren- f 
bus deitituantur poris , uti expertus fui in dendrite fcr- ' 

pentaria , quas pellucida efl: infl:ar Cryfialli , & invcni- 
tur in capite ferpentis cujusdam malignae, in infula 
Celebes , quae ex narratione incolarum cum Bafi- 



drevenwerd , en de voornoemde bobbeltjes veroorzaakt , te^ 



Europifcben Afiroites ofjlerre-jl 




lifcis ac draconibus comparari poteft 
Dendrites Dracontia riominanda eft. 



Dendrites Calapparia jam dcfcripta longe durior era 
vulgari Mefiica Calappw, ac node ad Achatam, vel aiian 
mmorcm fih'cem allifa, fcintillas cjiciebatac fplendo 
rem, hoc idem qiioque Dendrites Dracontia exhibf* 
bant, ^/Z?^ vero r-'--* "^ ... ^ - 



ticas, die doorfcbynend , of don- 
er en zwart zyn , willen de voornoemde koking niet ver- 
tooneri, buiten twyffel , om datze diergelyke Poros niet 
o. « • . ?f bebbenygelyk ik geprobeert hebbe aan zoodanige flanee^ 
ac proinde ^enen ,_ die Vaar zyn , als een cbrijlalle , m gevonlen 

werden in t booft van een zekere booze flange cp S'et eylant 
Celebes die, naa H verbaal der Inlanders, met Draken 
en Bajilisken te vergelyken zyn ; en derhalven barejleenen 
\ welmgen voor Dracontia geboudeu werden. 

dunor erat Den voorfcbreven Dendritis Calapparia wai 
n vMoi,..., ,7..^ daneengemeeneCalappus-fleen, en 's nagts tegen een 

)f andef kleen keizel-Jleentje geflagen , vucrde. 



veel bar 



agaat 



ba 



alapparia Dendrit 



gaf een b elder e fcbyn 



fuman 



qiix ex arundine Bambus in liquore Towak difto colli- 



naaft gem erode flange-jleenen; maar de witte Calappus-k 

nenwillen zulks niet doen, nogookandere donkerc jleeiu 

N. D. Men beeft ervaren , als men neemt denfcbuim , 



gitur. 



idamimponatur ferro , Metallo 
d per 

Mill 



luntgenita, vel in eumirrepferunt, quae calore aetata 
prohhunt. Franciscus Pyrardus i:QxMt, faccharumac 

Syru- 



zelven op eemg yzer , metaal, of porcelyn , dat in deZonne 
beet^eworden is, zoo zal men zien veel duifenden kteine 
diertjens , als miertjens , ofuit den Towak ge^rosid, of 
daar tngekroopen , die, door de bitte geraakt , we<r fprin- 
gen : Francois Py rard fcbryft , dat in de MalMvis uit 

den 



'V 



€^ 



r 



\ 



24- 



HERBARII AMBOINENSIS 



Li her 




Cdfut, IFi 



^ 



Calappi in Maldiv 



r 

den Calappus - Towak de fyroop en zuiker aldus gekooH 



fdlis Vcquenci parari modo , xSwak infundunt cacabo, ^ord ; zy doen den Towak in een pan , en kooken bem met 

& coquunc eum ciim albis ac pellucidis lapillis , qui zekere ^itte en Hare Jteenties ,. die^menmZee vmd; na 

in mari invcniuntur , fi per aliquod tempus hie liquor een zekeretyd kokens word dezelve Towak as boning en 

cum lapillis ebulliverit, inflar mellis fapit & optimo mjtfmaak ah de bejie fyroop, geel ah wafcb , enzy koti- 

fvruDO fimilis efl, inftar cera; flavus, & norunt pr^- nen 't zoojun, of dik kooken , ah Z3/ wtllen. Deze fy- 

mrare vel tenucm, vel infpiflatum, uti ipfis lubet. roop nog eens gekookt met meer Jteentjes, en dan ge- 

Svrupus hie denuo fi coquatur cum pluribus talibus droogt , werd zoo dik en blank ah Kandy-zuiker , waar 

lapillis, infpiiratur & albefcit inftar facehari Canthi mede zy Koopmaiifcbap dryvefi. ■ 

albi, quo mcrcaturam exercent. . " ■ 



CAPUT CtU ARTUM 

I 

Abortus , £? Monftra Coccorum. 



IV. 




o o 




D 




T 




K. 



r 
r ■ 

Misgeboorten , en Monflers van den Calappus-Boom. 



POft regulares Calappi fpeeies , jam ejus abor- 
tus ac monftra defcribemus , quas hoc in ge- 
nera aliquandq proveniunt ; haec autem habeo 
non uti veros abortus , fed ut luxuriantcm materiam. 



N 



A de ordinaris zoorten zidleii wy nu befcbryvefi 
eenige misgehoortenofmonjlersvan den Calappus- 
boom^ deijcelke zig in dit gejlagte zomtyts ver- 



toonen: dog voor geen misgeboorte y maar overtollige ftof- 



fi ncmpc una ex nucc tres quanuorve progermincnt fe ^ zal ikloet reekenen^ ijoanneer uit eene noot twee^ en 



trunci^quod inhirceOriencalibus plagis raro^in Zcy- 
kna vero, aliisque Malabaricisjegionibus fepius ob- 

fer 



drie Jlammen voortkomen, 't welk in deze oojlerfche quar-. 
tieren zeldeuy maar op Ceylon y en andere Mailabaarfcbe 
landen dikwils gebeurd. Zelden komenfe ook btide of alle 



f& 




erfeCliones , unus enim vel alter fenfim eAUoritur. tot baar perfeSiie , maar de eene gaat gemeinelyk met 'er 

_n Zcylana tamcn prope Columbo in horto quodam tyd uit: egter heeft men op Ceylon , by Columbo , in een 

tres fimul Calappi trunci uno ex ortu provenerunt tbuin drie redelyk groote Calappus-jlammen gebaduitee- 

ingentes hitis, inter quos cellula trigona locata fuit: nen oorfpronk^ waar ttijfchen een drie-zydig tafeltje gezet 

in rcgionibus quoque ad Eurum fitis geminse nuces ^xas: vien beeft ook in^de Zuidoojler Eylanden tweelings 

obfervatae fuere, qucC duo nempe putamina fibi invi- nooten gevonden^ te nveten die tixieedoppen in malkande- 

cem jimda gerebant^ atque in utroque continebatur ren baaden^ en aan yder dop bing zyn byzondere kern^ -^' 

diverfus nucleus. An autem hasc peculiaris fueritlpe- pit. Of dit nu een byzofidere zoorte op zig zehen zy^ of 

cies, an vero forte fortuna ita progcrminavcrint^ co- datze by geval voortkomty en beh ik niet ervaren koniien.. 




gnofcere non potui. 
Abortus autem proprie didus eft, qui contra na- De 



pofi 



voornemen der natuur * 



deijoelke tegens 



'c 



flof, of 



mento provenit5& hinc irregularem obtinetformam, letzel, voortkomen^ en daar door eeni>ngewogne gedaante 



cujus duo tantum proferam exempla , unum tricipitis, 
alterum polyccphal^ arboris Calappi. 

Prima in Amboinse antica patte in folo Hitoe difto ; 

in montanOjOud-Kaytcttodiftoloco^mirabilis fane ac ^tg 

rara erat Arbor Calappus , cujus coma contra generis lap 

fui naturam in tres divifa erat ramos inftar folii Bag- gef 

ge(B: Unus enim ramus eredlus erat, alii autem duo ad Fo 
Auftrum inclinabant , quorum quisque ordinariam ha- 



boofdigen Calapp 



boofdig 



ipele 




knflont inAmboina op't Jan^ Hitoe 
Kaytetto een "wonder lyke en zdtzame ( 



? takken verdeeld was , op de 
^ : nsoant den eenen tak flond 
andere flonden 



bebat frondcm feu foba:Numquam hsc arbor quos- yder voorzien met bun ordinaris loof: by badde noit eenige 

dam produxerat fruftus, & incolae illam patriae fuas vrugtengedraagen: en de Inlanders bidden deze mor baar 

fatalem putabant arborem, quum enim eorum pros- ' ^ " ' ' ' ' ' ' ^ " ' -^ - - 

fc^tus Kakiali dl6lus cum toto populo anno 164,2. re- 



fataal; ijoant anno 1(542. als baren Capitein KakiaH 

wapenen 



bellarept, & arma contra Belgas gererent, accidit, Holland/en Staat merde^ vie! deze drie - boofdige Calap 

ut Triceps hiEC Calappus fponte fimul cum alia arbore pus-boom om verre^ te zamen met een anderen raaren JVa 

Wartnga caderet, quod pr2Efe£lus^aKa/f audiens, ha:c ringe-boom^ 't 
voeiferatus eft verba; noflra quoque terra cadet , uti in 



Kakiali boorende in 



woorden 



fubfequcntibus etiam faftum fuit annis, quum ipfe bc- 
cideretur , ac regnum quadriceps antiquum , cujus 
multiceps Calappus arbor fignum tiierat, everteretur, 
ac rcgio tota in ditionem Hollandorum rcdigerctur. 



rji 



efcbtet is ; "uoerdende by KakiaH 




7 — - - - - _ 

ofdige Calapp 



rboofdige regeringe^ ijoaar van de 



Aiterum excmplum rarius eft , ac verum Calap- 2. Het t^veede exempet 



Nederlanders 



pi monftrum , quod meo etiam tempore anno 1685 
confpiciebatur ad diftantiam Bombardae verfus Auy 
ftrum, adOccidcntalem pagi Bagualae partem, in an- 
tcriore montium parte, qua! jam fruticibus, & aliis 
filveftribus occupatur plantis, ante viginti autem an- 
nos fuerat heec arbor ab hominibus ibi plantata,& uti 



ifler van een Calapp 




yeel zeltzamer^ en een 



omtrent 



rjl 



efien van de Negory 



20. jaren door menfcben banden gepl 
naars zeiden * " ' ' 



,..-,,. ^ . . beeft by in "t eerfte zyn beboorlyk fatzoen 

ejus dommi narrabant, primo ordinariam habuit for- gebad ^ook vrugten gedragen , maar is daar na in dit 



mam, atque etiam fruftus produxit, poftea autem in monfl 



hoc monftrum 'degcnerata fuit. 



I 



Ejus truncus viginti 
circiter pedes erat altus, ac vulgaris crafritiei,in cujus 
fuprcmo prater ordinariam comam triginta circiter 
alias gerebat ramificatiohes,quae inftar tot diverfarum 
arbulcularum circa veram comam difpofitse erant inftar 
brachiorumLampadum,per quatuor ftrata fupra fe in- 



De fl 



mtrent twintig voeteji 
ven beeft by^bebalven 
ol'waffe takken y devoel- 



lamp 



kruin 



ifl ge- 

oodanig 



viccm , ac radicibus fuis intricatae & connexae , atque bewaffen, dat men de re^te kruin niet bekennenkonde Hier 



pra:terca tot aliis hcrbarum gencribus concret^e , ut 
vera coma vix dignofci poffet, harum ofto vel de* 
cem trunci pedis cfafliticm habebant, ac duas trefve 
fpithamas longi erant, ad eorum ortum autem tenuio- 
res, ubi m paucas radicales cxtcndebantur fibras,quaB 
(ibi invicem intricaj:^ admodum erant. Omnes autem 
laterales dependebant , cujusvis tanien coma erat 
erc^la, perredlis ac vegetis ramificationibus ornata 

inftar 



onder "waren agt of tbien Jiuks aan baren Jl 
been dik , en twee of driejpannen lan^ . ei 



rfpronk weder fmalder 



verwa 



pen : alle bingenfe met bogten af 



takken 



fmalder waren : De andere boompjes 



wat 



i 



kens 



\ 



h 
4 



I 



i 



fi 



r 



I 



r 
J 



I 



I 



I 
f. 






i 

3 



J 



\ 



*l 



1 

% 



% 



\ 



y^ 



«' 



N 



^ 



t 



p. 



gf--J5 





\ 




> I 



11 



■ L 




I 




ont.J. 









f 






/ 



\ 



t 




} 



> 






I 



\ 



« 



t 



\ 



I Boek. IF. Hoofdjl. 



A M B 0I>? S C II E K R U Y D" B E K. 



inftar Calappi junioris , excepto quod folia. efle.nt 
breviora & anguftiora. Caeterae autem arbufculae fen- 
fim decrefcebant 5 ita ut qu^dani tantum ex germine 



»f 




feu Majang provenirentj quae cum Cceterisnumeracaj, aan te fcbouwen^ jboe die mager^ , 
numerum quinquagenarium conftitucbant: Sane non zoo veele boompies in zyn kruin dragen ik 



ider verwo?iderings 
en nitgeholde Jlam 



fine fumma admiratione confpici poterat, quo modo 
truncus adeo gracilis ^ & excavatus valeret tot arbu- 






voe- 



(ten kon: en men konde daar nit afnemen^ dat aeze zme 
boompjes met teffens, maar met 'er tyc d'een na den ande- 



fculas in lua luftinere coma atque nutrire ; hincque ren voortgekomen zyn : baren eerjlen oorjpronk <was een 



concludi poflet^arbulculashas non omnes fimul^ led 
fenlim unam poll alteram natam fuilTe. Primus earum 
ortus erat germen aliquod feu Majang, vulgaribus Ca- voore 



cheutje of Majang, dat van de gemeene Calappiis-boomen 
eenigzmts gelyk , dog in de Imgte dieper gejireept , mn 



en met een krul, en mn biUten uit vler of vyf phtte, 
p vtalkandsr kggende fcheeden , of dikke bladeren se- 



lappi arboribus quodammodo fimile, per longitudi- en op 

nem aut^m profundius ftriatum, antica parte inflexum, miakt , dewelke zig in geene takken opendeii "van binnen 

& externe ex quatuor vel quinque planis ac fibi invi- zag men geen bloeizel of fchepfel "oar^ vrug-ten y p-ehk in 

cem incumbentibus vaginis feu craflis foliis conflans, andere Alajangs^ maar een doorgaande witPcdmyt s:oed 



qua^ in nullas extendebantur ramificationes , neque 
interne juli floriferi, feu frudtuum germina confpicie- 
bantur, uti id in aliis obtinet Majaiigis. Horum ce- 
rebrum Palmyt diftum crat continuatum , album , & 
edendo aptum , ex quo veri foliorum rami propullula- 
bantJncolse ex confueto more in truncci inciliones quas- 
dam fecerant, ut primos inde polTent carpere fruftus, 
harum vero quaedam adeo computruerant , pr^efcrtim 

•■ r* • • . • _ _ _ _ /• Tl 1.^ 



om te eeten , en ^aar mt de regte en geUade taklien ge^ 
maakt ^vierden. De Inlanders badden ^ na gevononte ^ in 
den Jlam eenige keepen gemaakt, om de eeiile vrmten daar 
af te '^"'^*' "- ^^ — ' — ' • - '^ - 



balcn 



e 



en waar van er zomm^ge zoodanig ingerot 
waren^ inzondcrbeid de onderjle ^ dat men van binnen zoo 
boog men reike'n konde, gantfcb geen bsrt en maaf alleen 
de enkelde buUenfie fcbor(fe voelen konde , zynde miJTcbien 
bet bert^ na gijftnge door de nvittemieren uitgevreeten yen 
inferiores, itaut interne^ quoiifque manibus palpari die daar ookmg aanvoaren ^hehalven aan de bovenke PaU 
polTet, nulla medulla, ataue externus. tantum cortex myt, bet welk mijfcbien nog gebeel ^jjas, zondcr\ welke 
detegi polTet / medulla rorte ab albis comefla erat de boom fiie't leven kan. Daar wier den veele van de srootll 
formicis, quaeque porro reflabat, itidem computru- boompjes afgekapty en uit nieusgierigbeit verplant^ om te 
erat5excepta forte parte, quae ad cerebrum feuPa^ zien of men dit wonderlyk gejlagt onderbouden konde en 
myt erat locata, illud enim integrum videbatur , fine dewelke ook wel dry en vier maanden in Y leven bleven^ 
quo arbor crefcere ncc vivere poteft. Majorum plu- niaar daar na uitgingen , tot een bewysy dat de natiiur 
rimae detruncabantur arbufcul^e y quas curiofi tran- geen misgeboorten voortteelen wiL 
fplantabant , ut tcntarent, an ha^c mira confervari . . ~ 

poflet fpecics, quae per tres quatuorve menfes vigue- 
runt, poflea vero intericrunt, argument© , naturam 
monilra,feu abortus alere, ac propagare noluifie. 
Hinc concluderem, rationes adduci pofle, unde- 

h^c multiceps fuam 



i 



Ham 



Calappus nxc muiucevs mam . craxerit origi- 
riem, defedu nempe medullas trunci, quae vel a for- 

computruit; unde nee fu^ciens nutrimentum ad Ma- 
jang adduci potuit , ac proinde arbor nullos etiam 
profcrre fruaus,fed folummodo ramificationes folio- 



• Hier uit zoud' ik nu meinen , dat men reden geven kan, ' 

nviiar door dezen veelboofdigen Calappus -boom veroorzaakt 

„_.,.., , zy » namentlyk door 't gebrek van 't bert dts flams . 't 

micis albis fuit conrumpta.,_vel per cadentes pluyias welk of door witte mieren verteerd, ofddor *t indringen-> 

de regenwater verrot is : en waar door dan geen genoeg'\ 
zaam voetzel in de Majangs konnende gebragt iverden', de- 
zehe bodm ,gevolgelyk gene vrugten , maar ' luel tak- 
fas expUcare. Vemm quidem eft, quod inveniantur Ca- ken en bladeren beeft konnen mortbrengen. W'el is <waar • 
lappi arbores, qua in trunco obliquum habent fora- dat men Calappus-boomen vind, dewelke in den flam een- 
men unum alterumve perforatum, ac tamen fuos pro- of twee doorgaande gaten bebben^ en egter vrugten dra-* 
ducunt frudus , quamvis pauciores; an autem cum gen, boewel weinige , dog zyn die egter met dezen boom- 
hac defcripta fint comparandae? quae, uti diftum fuit, niet te vergelyken, dewelke ^ als gezegt, van ondereh op 
inferiu§ nullam habebat medullam, fed ex folo cortice gantfcb geen bert beeft, maar op de enkelde fcborffe beeft > 
nutriri, ac vivere debuit. moeten leven. - 

Alter abortus provenit in Tuttekorln, ubi folum eft . Eenander misgevoas beef t men gehad op Tuttekorin, daar 
arenofum admodum, ex nuce Calappa a Dom. Roher- een zeer zandig latit is , van een Calappus-noot door de 



to Padtbrugge plantata, quas germina circa nuccm in- 
fleftebat, & in terram reclinabat, quo modo Iieec nux 



keer Robertus Padtbrugge geplant , dewelke haarfcbeu- 
tje omboog over de mot been, en weder na de aarde toe^ 



etiam verteretur, per terram tranhre debebat & ad men mogtze keeren y zoo menwildey zy mojle eengebeelen 
aliud progerminare latus, antequam reftum erigere Jlcig maken onderdoor de aarde y en op de andere zydewe-' 



polTet truncum 



der opkomen , wanneerze eerfi een regten Jlam formeerde. 



• Tales degenerationes in arbore Zagou etiam obfer- Diergelyken ontaardinge vind men ook aan den Zaguo- 
vantur, qu^, aliquando humilis, ac tenuis eft trunci, hoom, dexvelke zomtyts laa^ enmager van jlam blyft y bo- 
& fuperius in tres plurcfve dividitur comas, neque ven in drie; of meer kruinen zig verdeelt y ennoitvrug^ 

dat fruftus y nee farinofam habet ten of meeldragend merg voortbrengt : dezen memdrnen 

ond^rblyfzelSy en werden veroorzaakt^ als men denjongen 
Zagoujtruik te zeer van takken en bladeren beroofty't welk 
at te veel gefcbied rondom dezejlady daar dejlaven zonder 



etiam 



umquam 

medullam. Hae dicuntur nan^, & ortum ducunt, fi ju- 
nior Zagow truncus nimium foliis ac ramis orbetur, 
quod nimium circa banc faciunt urbem^ubi fervifine 
difcrimine filvas Zagou arboris detruncant , ac va- ondcrfcbeid de naajle Zagoe-bdffcben fcbenden y en ultkap- 



ftanc. 



pen 



t • 



Subfequente autem anno, quum ifta delinearetur Jn't volgende jaary als de voornoemde boom uitgeteikent 

arbor 5 plurimos jam dimilerat ramos , unde modo ixiierdcy badde by zyn meejle takken verlooren ^ wesbalven 

tribus quatuorve depingitur ramificationibus cum de- by maar met drie a vier afgebeeld Jlaaty nevens de af- 

pendentibus julis , ac germinibus , quorum quaedam bangende fcbeutjes y voaar van 'er zommige in bladeren zig 



m folia explicantur. 



opendoen. 



r 










T 







N W 




Z 




N 




TabuJce Tertidy 



Van de Derde Float , 



Exfaibentis Coccum monjlrofam frondibus proliferij 



F 

Ferbeeldenie een mondreufe Calapfus-Boom met vcek weelde 
rige Takken. 



\ 



I 



Toiii, L 



CAPUT 



D 



V. HOOFD. 



/ 



\ 



I 



*(J 



HERBARII AMBOI.NENSIS 



* * 



Liber L Caput V^ 



H 



CAPUT aUINTUM. 

Pinanga, Areca. 

■ 

: ufqiie dercripta fuk Pal'ma Indica Major M 

fera , nempe Cahp^"" r,iKrpnni>nr i^im nnr 



V. 



\ 



H O O 




D 






K. 



nan 



fera minor, quae eft arbor Pinanga^ uade Pi- 
^u ^r^m componitur. Haec autem Calahpo fi- 




miliima eft, fed mulco minor, a triginta ad quadra- pus 



Pinang'Bomn, Areca. 

w 

L^j "cerre is befcbreven de groote iioot dragciide Pal- 
ma Indica, te weteji de Calappa , volgt nu de k^ce- 
ne mot dragende ^'t "welk is den Pinang-boom ^t^aar 
m den Pinang of Areca bceft. Dezon is den Calap- 

vcel kleender , van dertig tot 



fiinta pedes alta, ad fummum fpithamam craHa, trun- ^eertig voeten boog 



)phet meejle eenfj 



CO eredo, 



&; cxcelfo, mftar haftae ereflae, fine ali- zeer 



fteilenfiam^ als een opgeregte pieke ^ zonder 



Calappus 



tern eft cinereus , in multos cirqulos divifus paralle- 



eenigenbogty en niet bellendey gelyk den Calappiis-boom. 



/?:27w is Ugtgraaww, afged 



los, paululum diftantes, qui truncum tamquam per parallel of e-oen-v:ydig van malkanderen ft 
annulos ambiunt , haud multum protuberantes,in una ftam ah kr in gen omgevsnof ommngen: dog 
foecie Dropinquiores, in altera vero remociores; lig- puilende , aan de ecne zoorte dieter , aan de > 



zeer tiit- 



nummagis albicat, ac pluribus fibris longitudinalibus 



eft 



Calapp 



fpongiofum, ac tenax, dein durum, atque corneura, 
& facilem per longitudinem fifluram admittens. Me- 
dulla interior quinque fexve digitos crafla, alba, mol- 
lis , & fragilis , rami in fronde undique difperfi , uti 



aan den Calappus-boom , in 
daar na bard en hoorn-agtig 



fph 



hrokkelig , de takken ftaan in den kruin rofidom uitg 
, ah aan den Calappus -boom ^ dog korter en iicei 



Calapp 



fep 



vel 0(3:0 tantum ih orbem pofiti, ac plurimum^ arcuati, 
quorum fummum erigitur, ad dimidiam longitudinem 
ramorum Calappi , ac lata bafi arborera ambientes, 
duobus pedibus longiores , & arfte arbori annex! , 



breid , als aai 

ger , te weten zes > zeve?! , 



,,. u^u^. , wiens bult opwaarts Jlaat ^ half ^.^ ...,.^ 
Calappu 



# 



omvangende 
boom zittem 



lang 



oeten . en 



lang zy groen zyn. Dezen 



Guam diu funt^ yiridesT Bafis hjEC componitur ex cralTo, niaakt, van een dikke buid^ taay^ en langdradig , van but- 

' ac longitudinalibus ex fibris ten groen. 



mtegumento 



tenaci 



alsp 



contexto, exterius viridis, interius albicans, ubi in- 

ftar membranae feparatur, interius nullum firmum ha- 

bet ncrvutfl, arbori enim applicatur, inter truncum 

vero atque exterius hoc crallum integumcntum aliud 

occurrit craffius^ involucrum inftaj f^qc^^ ex q\io Ma- 

jfl^g oritur, quod mox defcribemus. Bafis haic in fu- 

prema parte cito acuminatim definit, & a trunco re- 

clinat, verumque format ramum ultra quatuor pedes twee i^ingeren breed ^ niet rond^ ; 

loneum„ duos autem digitos latum, nee rotundum, ptis-takken; maar met ' verfcbeide 



fl 




bait 



iffcbilleny binnen heeft by geen majji' 

npant by legt tegens den boom aan, dog tiiffcbe 
en deze buitenjfe buid nx:ord nog een andere 

als een zak gegenereerdy waar nit de Majang voortkornt 

welken vcyjiraks befcbryven zullen], aan 't bovenjie eynd 

fmalt dezen voet fchielyk toe, kiiigt zig van den flam af 

formeert eerji den regten tak^ rmm vkr voeten lang 



gelyk de Calap 



neQ excavatum 

k) 



Calapp 



inzonderbeid 



dorfum; In niedio cpfta crafla longit 
fit ab utraque parte tenues pinnas , 
dent,ar6be fibijundla ufque ad fummiim 
cuti in circulum definunc. 



•, en te wederzyden een fmalle kant , daar aan de 
Jlaan, digt aan malkander tot voren toe, daarzQ 



quibus folia infi- de fpitze in een cirksl bekleeden of 



Calapp 



deorfum enimfunt angufta, ac complicata^ dein fenfim 
dilatantur quinque fexve digitos lata,tres ac trescum 
dimidio pedes longa, & in acumen abruptum definunt, 
i\f^r Innfrifudinem vero diftinfta funt tribus craflisner- 



Deze bladeren bebben een ander fatzoen , dan de Calapp 



final 



'J/ 



6 



; 



vis, quifuperiore parte, seque ac ah'i duo minores ab nuvoen 



en drie en een half voeten lank, en eindigen in een afi 
brookenfpitSy in de lengte zynze geribt met drie dikke ; 



Pwee 



ipferiore parte protuberant, efformantes_ fulcos pro- aan de onderjle zyde uitpuilen ;niakende diepeployen of 



fundos,unde folium numquam eft explicatum , fed reus 

femper comphcatuni, cujus fuprema pars fenfim in vom 

tria quatuorve acumina definit, fohum autem ipfum iii d 
eft obfcurc vircns, ab utraque parte glabrum: Ad ra- 



blad 
float, en de vo or fie fpitze f pi 

of 



chim 



Calappi 



zelfs fwart-groen y 

yfi^^^'n ^^^fi den tak altydopvoaarts, 
(Jog met baar einden nederwaarts geboogen, aiiders als in 



pendent;, qui cliaracter m iLxhons Pinanghs ramis, qui 
iR librisEuropseis depicti exhibcntur^noneftnotatus. 



Calapp 
hangeni ivelk kenteikcn i\ 



.< I 



el 



foliorum 



turn incipit crafius bafis cortex , feu integumentum 
feparari a trunco, refupinat, rufefcit, ac decidit, no- 
vum relinquens in trunco annulum, cui fuit infixujij, 
ita ut femper recensdelapfum folium fupremum trup- 
ci conftituat annuluiPr. Reliqua fuperioris rachis parS 
eft viridis, ac glabra, quee coi|iplicatas continet fo- 



Eiirop 
I oud 



defcbildery <-can den Pinansi-boom 



¥ 



f 



X 



Den 



wdu 



flam inaakt: de reft 



, zoo begifit; 4e dikke fcborffe 

vandenfim af tejcbeiden, 'hangt agter^ 

werd ros ,en valt af, nalatende een nieuvcen^ 

ftam y op deu'elke. zy geftaan beeft , zoo dat 

ft afgevaUene blad den opperften kringvan. 



liorum fuperiorum bafc^^in juqipribus arboribus tres effen,en glad,zynde t 



pedes longa, nullam lignolam materiam intus conti- He blaferen 

fed loco medulla: fimile album habet involu- 



opper 



nens, 

lapptis^ qfciod 




dicitui 



pi 



illud Pinangce 'atboris* eft iufterum-, ncc ed^do ap- 
tiim. Viridis comas fundus fenfim in fimilia explicatur 
foha, quie decidchria noVO^ effcrmant circuios, at- 
que eorum primum rudimentum eft quafi cornu ob- 
longum,'viride , ex: media fronde progerminahs , quod 
itidem germenac fimih'ter fagitta vocatur; viridis h;KC 
bafis in vetuftioribus arboribus fenfim inminuitur in 



«tL' 



i'^en nxfittf^rol , gelyk den Calafpiis^oom 
Irkyi; fioemt", zyndedat vairden Pimng-b 



boom 



allenske 



diergelyk 



deren , die afvallcnde, niewJbe kringeji inaken^ 
ftefcbepfel is een lang gram booren uit bet tnidden 

irtkomendey ^t^velk men mede eenfcbeut 
pyl noemt, ook v: or d dezen groenen vo 



breviorem molem, fed non minus quam fefquipeda- oude boorncn boc longer, hoe korter, dog nki benedcn d^ 
Icm. anderbalf voeten. 



Si arbor quinque fexve annos fit vetufta, turn yiri- Als 



dis haec bafis nunc hac , nunc vero altera parte pro- 

tuberat eo loci, ubi modo deciduum " " 



00 



hegint den groenen voet, dan aan de ecne, dan aan de an^ 



/ 



o 



nexum 



dere zyd 



J 






» » 



> 



puilm op de plaats daar bet jongfl afg 

_ vallene 



J 






\ 



s \. 



\ ■ 



ii' 



1. 






I 



i 



<■- 



) ' 



< 



^ 



\ 



i] 



'% 



1^ 



'1 



'/* 



I 



\ 



r 



% 



/ 



/. Qfck. V. Hoofifl 



AMBOINSGHE.KRUYDBOEK 



neYum, cujus medium ad fupremam partem a trunco 
tandem feparatur, ac bafi fua fupremo infigitur circu- 
lo quE fimilis eft latJE vagina, inftar planse Spathce 
Chirurgorum , fesquipedem , aut duos longa pedes , 
fexautem digitos lata, viridis, ac glabra, extcriore 
parte rotunda & protuberans, interiore autem parte 
plana, ubi trunco ncxa fuit , in cujus medio fiflura 
apparct, juxta quam aperitur, intus albicans , unde 
etiam membranaalbafepararipoteft, qus adhibetur a.n t 
ad pelhculas tenues , ex quibus volvellos Tabacca- au/f. 




geflaan heeft, ivelken buik , met bet opperfie 

fiam afzondert, en met z-vn 



et op den opperjten kmig blyftjl„^.,^ , 

fcbeede, als bet plat vaneen Chiriirgyfis Sp 



-tffer noemt , een en een half 



tenjt 



--■-(3, V..*,, U.I- t/Wi 

Jtam gezeten beeft 



ifte T.yde 'vcat 'vlak , 



rios conficiunt 



Malaicenfib 



n naai ziei , tarigs dewelke zy openberfl 
daar men ook een ' " 



iffcbillen 



..u. cuuii^iuiic, qui iviaiaiceniiDus Boncos dicuntur; 6r«fMA^Uo^ rff^m^ i-e/W; / ™^ «'" 



nat , inftar facci vacui ex fimili craiTo cortice confedli. 



amu,ixutax lacci vdcui cx iimiii crallo cortice confefti, Jcbeede nu open^eborfien -^^nT/'iLif 7 r 

&uti fupremas ramorum bafes , decidit. Ambo hi crafli eenUfrpr, .nl .Z.If^ ^ynde,-ivykt ter zyden af 
cortices tarn ramorum, quam hujus f^cci Mala cenfi l^klfVf^^^^^^^^ 

bus vocantur^,. feu Palboncos^ 'hisce ver^^^lnful r^f L'Titf£}^^^^ ^ t'^ 'S'l f^f '^' ' 
Coeroeron^i Ex hoc facco raccmus eYnn>ni* 1l^;;r.ot. ^«^ '■^'^^ j^^^^fdj^n^ ^oo '^ei van de takken- /" 

bore Ca4po , aui verus'^pS;?^^^^^^^^^ 

tis longisque pedunculis inftar Caoillorum . nnJomn.c ..« '.,-.. „:L •^iTf^'^^^J^^L^^S • ^^^^^ ^^^« 



all 
Re- 



medio communi petiolo junguntur , una parte plani , al- 
tera rotundi feu acgulofi, qualesfibiinvicemarcleac- 
cumbendo formantur, quibus adhasrent plurima albi- 
cantia, triangularia capitula , magnitudine grano- 
rum OryzjE, quse paululum aperiuntur in tria acumi- 
nata ac crafla pctala, quse continent novem albican- 

tia ftamina. Quorum tria Cimt lnno-i'r»vo i.oi;^„>o r — 

aliis, quae n 



een tros voort 



°?.'^"S^ y^^ /^ faMfw, als van 

5/ Pambon- 

-^,pw. v^wwiuciuug : mi aien zak komt 
...fo A/T.- - mkaan den Calappus-boom, zynde de 
regte Maimg, gemaakt van veek lange fieelen , als bai-' 
Ten alle aan een middeljleel Jlaande , Ln de eene zyde 
plat, aan deandere zyde rond, of bomig , zoo alsze door 
t Iggen over malkander geformeerd wfrden , hezet met 



ze, of 



^ , knopj.,^ ^ ^ ^, 

fjaar Jiegts een weinig openen in driefp 



Jiraks af y nalatende de hloote fleelen 



e vagina erumpant, gratum, fed fimul debilem fpar- 
gunt odorem, qui plurimum mane ac vefperi percipi- 
tur Poft) deciduos flores pctioli amplius extenduntur, 

aclumm3Eipforumparti,ubifinuofifunt,tuberculaquae- 
dam apparent calicibus contenta, qus fruftuum funt 
rudimenta, & totus raccmus tuncmagis eftintricatus 



eerft uit de fcbeede kruip 
dog fiappe hloenie?i-reuk % 



openen 
war als 

licffelyk 



hloeizel fpreiden bun de fleelen 



'Jionden. Naa 't af- 



Viscum Qi 



fccundi. 



yji 



•' ^'-j»--7*-*v*v»» **av *^ V Jn^ i/ i-if A^ \ fL jLaZcL ilia 



frudtus 



ji 



'I 



irudtus, tamquam huic operi haaenus inbedller cTor^Tv^^^^^^^ 



arbore confpiciuntur, quo ^...„^^ 

ftinet frudlus, alter vero femi-^adultos*?'artertius 
modo "- •" " * . - - 



ijlel, of Marefiak, dog de ecrjl 



de^ of derde troffen desjongen booms f 



e. twee- 



vcio lemi-aauitos , ac tert us men vmirtPrt nU »^,^/. o--^''-y'j»-n^,^u^t:c7ivokKO' 



provenit, & lunt oppofiti 



. • X 



}/ vier diergelyke troffen op eenen tyd dan 
vvum, um eenen voile vrugten dragende, den ti^ecden 



half 






divcrfas lapp 



Ipecies , plerumque funt magnitudinis ovi Galli- 
nacii, quaedam utrimque funt acuminatcE, hu<cuuui 
vero antica parte planch,- & obtufae, in una fpecie 



ten, in H gemeen zoo eroot, als een boender-ey, zommi/e 
agter , en voren toeirefpitll . zommige van vooren watplatl 



I 



virides. in Altera SbiSntet , folp'al fde virlS Z&7i' Tut'"" '^^ «r«"™' ""'' * "»' 



t ^ ., ' glandesQ ., ....... ...^, .;, xunu- 

lis craflis , feu fquammulis nuci araiffime jundlis & 

ita tenacibus "- "^ - " "- ' 

avelli poflint. 



fcbubben 



&L S'»«iilif!!'"' ™«.''^'V;", of 



nifi 



iftrekken 



ifiboudende , dat menze t'zajnen van den (l 



hi virides, fed 



cuntur , malaice Pinang Moeda , Mallabaris Pamg-a ■ 

qui plerumque eduntur. Horum partes funt: primo 

cxterius putamen fibrofum , femi-digitum crafTum, 

fihrT^f f^ccofum ex pluribus firmis confedlum j,,r een mive , 

fibris, qu3e inter manducandum moHqfcunt, interne draden eemaakt 

autem nux ipfa formatur fine putamine , quamdiu nenZfdbetr 

nux eft junior, moUis , fuccofa , ac fragiljs , ilicuVca" 



peze vrugten, nCggroen,do^ liolwaffen zynde I noem: 
mjon^ Pmang , opMaleyts PinangMoeda, in hual 
b^arx l>aynga ; diergelyken men in V gemeen tot bet Z 
bruikt Hare deelen zyn, eerfl van huiten een dradi^e hot 
een halve vmger dik, wit, en zappig, van vefe tayi 



kamjoen 



continetur copia , 

led feniim in earn 



geformeerd, zonder fchaal , of 



^i ca^en rC^Tl^Z '^^tjl^^ '^ZE^^S^ 



crelcit, ac tarn am Piiianga-recens ^^qm junior dicitur 



fa 



ola, fi edatur, ^waa^^: 



nux, fit adultior. 



fed a 

^ fapida, uti infra indicabiturr"si' vero 



vlees , of kern verandert , en dus ver- 

j//>errf , -yaw een zamentrekkende 

'^K^rang alleen te eeten onaangenaam , mdar 

rjt fmakelyk door byv- -""' • • - 



f 



fo 



eft crocca, 
fibrofum eft. 



ouderdom 



putamine 



Mo fc bat a 



p, en <word bairtg, met meer h- 
ii)erd als dan in de midden gef 



roodi 



'IJier droogd op 



^._....... ...ai,...uuHic ac luoiiancia ixucts Molcbate IvitiaTJm^',^''^'- "'^ ^^ wonder Scbale, dog vai de 

cuietiam fimilis eft, ^ed durior, ac peculLisform^' tT^Tf-^'I-'' V" ^'^'^^f ^n fubfiantie van een Noo- 
^infPnim r.^r..o i,^',.,.„„ „„_T_.' ^'~ Fecuiiaris tormffi, te-miifcate , en die ook zeer gelyk, dog harder, en van e'en 



ti 



qua; petiolo fuitjunfta, plans, altera autem, quae ad 



fatzVen , 'Want zy zyn alle kegel-fo^mig aan 



fummum extendi tur ,\"cuminyi.qu£Dd"m Srevio. ^ T ^^ . ''^S '"^^ ^'^ -^^^^ ^^^^"« ^^V^ 
rpc f<r am,Ai,-r.r^c .i,'^ ;,ui"_-T ' H^^^^^. ^reviO' plat: aan de andere, die na vooren zict. ^^ .1 



res, & ampliores alia oblonglores uti in quavis fp 
notabitur fpecie Subftantia autem ejus ac color, ud 



NucemMofchatavi , fed eft 
habetvenas- {irf>;fnmj«j 



gelyk by yder zoerte zal,gezegt iverden. 




fubfl 



flompe 
iverpiger ,• 



■" 



.t 



t 



fapore 



D 2 



leiyKu wei naar een Nootemujcbaat 
9jt van bmnen meer hruine adertj"' 



zstf 



t 



1 

p 



\ 



V 



V 



* 



^ 



8 



HERBARIl AMBOINENSIS 



Liber L Catv^V, 



fapore aufteras, inflar gallae Quercus, unde nec fola zeer^dmg en nmang van fmaak , fcbier ah een galnoot, 
comedicur, fed cum fubfequentibus mixta "" " j--- '--'-^ 



vocacur Pinangba-vetula, Mahice Pinang Touwa , vul- 
go Portugallis Areca. Fruftus maturi non , iici in Ca- 
\appQy decidunc, fed racemo jundi manent usque in 
fummam fenedlutem ^ quum externe fenfim cinerei 



& tunc dierbalven men hem alleen ook met eet \ maar met de on 



derftaande dingen 'oermengt^ en als dan Met byoiide Pi- 
nang : opMaleyts Piriang Touwa; in't gemeen by de Por-^ 
tugeefen Arcca* De type vrugten vallen niet van den tros 
afy gelyk die van den Calappus-boom y maar hlyven daar 



funt colon's, ac penitus exarefcunt, unde a racemo aan mit bangen^tot in't boogjie bunnes ouderdoms^yiva?!- 
avellendi funp, vol , uti plerumque fit, fimul cum toto neerze ^van buiten allengskens graauw^ en gants droog wer- 
abrumpuntur racemo 3 tamjunioreSj quamadultioreSi den^ dierbalven menze van den tros moet afplukken ^ofy 't 

ijcelk gemeenelyk gefcbiet , met den gebeelen tros afrukken 



i 



Hujus 



conftans 



nimum digitum craffis, externe nigricantibus^ inter- 
ne albis,paulo fupra terram acutis, ac fpinoGs, pr^- 
fertim in nigra Pinan^<B fpecie, quae fub terra in alias 
minores fibrillas dividuntur. Fihrjc hae radicales fu- 



zoo "wel de jongBy als de oude, 

De worteldezes booms is mede een verwerde klomp , nit 
ontelbare lange vezelingen beftaande ^ fcbaars eenpink-dik^ 
van buiten pwardagtig ^ van hinnen wit^ boven deaarde 
wat Jleekelogtig , en doornagtig , bezofiderlyk aan de 
fvoarte zoorte^ onder de aarde in andere dunne vezelingen 
zig verfpreidende. Boven de aarde fiaanze zoo verve ^ nog 



pra terram non adeo funt extenfae, nec itafrequen-; zoo veel niet bloot gelyk aan den Calappus-boom y behaU 
tes 5 ac denudatse , quam Calappi radices, excepto ven op een zandige grond ^ daar den rcgen bet zand dik- 
in loco arenofo, qui per pluvias fsepe rapitur ; quod <wils ^uoegfpoeldy 't welk voor den boom niet goed is. 



noxium efl arbori. 



funt Faufel 



cc rinanga • magis m- 

Cbrifi. a Cofla Cap. i8. 
ylvellana Indica ; nu'Ilam enim cum Corylis, feu Nu- 
cibus Avellanis habent convenientiam , forte has ita 
nominavit ex proportione , quam cum Calappi nuci- 
bus habent , uti Nux Avellana , refpeftu vulgarium 




De naamen zyn in Y Latyn Nux 

oneygentlyker y en vry vergezogt by i^nniior. a v^oita. 
Cap. 18. Avellana Indica; voantze immers gants geen 
gelykenis met een bazelnoote beeft y 't 2:3; dan^ dat by ze 

heeft naar baar proportie by een Calapp 



Nucum J 



jlrabibiLS apud Avicennam Faufel 



gelyk een haazel-noot heeft tegens een "wal-fioot. Op 



f 



&" Fufel, 

film ducentia a Fief el . Quod Finer denotat. Malaice 



Pinang , quo nomine per totam aquofae Indi^ partem 



veranderde "woorden yvoortgekomen va7iFiQfQ\ 't voelkPe 
per is ; in 't Maleyts Pinang , welke naam door gantfcb 
water-Indien bekend is. In 



rota efl: hiEC arbor. In Guferatta & Decana dicitur 
Suppariy in Goa^ & ubique, ubi lingua Portugallica efl: 
inufu, vocatur asque viridis, ac ficcata nux -^rqwa 
" ' & arbor Arequero. Sicca itidem peculiar!- 



ijoerd 

,0fl 



Giiferatten , eji Decan 

eft 



KoffoL Malabaris 



labaros audi 
vetuftam vero Areec 



Horto lib. I. Arom/Cap. 25 



Ma 



Horto Malabarico Cap 



^edroogde Koffol; in 't Mallabaars Pac^ welh 
namen gemmen zyn uit Garzias ab Horto lib. i. Arom 
Cap. 25. mxiar ik zelfs hebze van deMallabaren boren noe 
meny de jonge en groene Paynga, de oiide Areec en Pac» 



2. Figuris adfcribitur Caunga , quod ibi etiam tarn- Caunga 



labarorum cognofcere potui 



Ma- dog welken naam ik 



AraUfc 



figuur genaamd 



Pi 



booren. 
In den text van ^t zelve Capittel 



geenen Mallabaar 



Tanni'Paina & Scbalemba-Paina, e\ ^ 
quarum putamina funt perfe6ka> Paina^^dfe ^uoat^ovder 



Tanni-Paina 



iQdi adhuc mollia dicuntur Aria-decca & Adecca y ve- 

tufl:iinma ac dura Paleca. Bracmannis Madi 

quibus omnibus Unguis & nominibus nullum Caunga 



Areca 



eft 



ihtelleftu , quinam ibi defcribatur frudlus. OptimsB 



^at 



Hi 



Malab 



DoStoris Arnoldivan Syen. In 



nemp 



Tsjekani 



bis Portugallicis litterse cb pronuncianda^ funt^ ut apud 



fly feu apud Germanos tfcb. In 
in Maldiva Puay in B 
noflrates Malaicenfe 



viridis 



Moeda 



turn, 

catte ^ qu£ edendo ob mucorem non ita apta'^efl:. 



nog weeken kern^ beeten Aria-decca en Adecca, de ge- 
beele oude y en barde Paleca. By de Braminees Madi ; in 
alle welke namen geen Caunga 0/ Areec te vinden isy en 
dierbalven voor den lezer moeyelyk te radeny 
een vriigt aldaar befcbreven werdt y dog bet bejl 
gemelde Hortus geven de dnnotatien ^oor D. Arnoldus 
van Syen op bet zelvi gemaakf. In Coetcbin beetze Chaca* 
ni, en Checani, */ ^elk voy uitfpreken Tsjekani y ge* 
lyk voy in de voorreden gevoaarfcboud bebheiiy dat men in 
alle Portugeeze woorden de letters ch moet uitfpreeken ge* 
lyk de Hollanders fi y of de Duitzen baar tfch. Op Ceylon 
Hvortze genaamt Poac, in dt Maldivis Pua, in Bengak 
Goa y en in 't Sinees Binan. By onze Maleyers bebbenze 
maar dez6 driederlei namen na hadr verfcbeiden ouderdom; 
de jonge en groene noemt men Pinang Muda of Moeda, 

olwaffen y dog nog weeken kern heb* 



vetultifliraffi vero ac Cccje nuces Pinang Tua y vel quaam 
Toua. In Java 5 Jambia^& Baleya 5ofl. Macafl'era Rapo. en drc 
Amboina Hua & Hoa. In Temata viridis Hena. ficca Mx. er. 



Tsjelacatte 



Tua of Toua 




Javaansy Ji 



./ 
^ 



hs, en Balis, Boa. In 't Macajfars Rapo. In Y Amboi- 
JPare , in Banda Pua , &; in infulis ad Eurum litis Erec, nees Hua en Hoa. In 't Ternaats , de groene Hena , de 

drooge Pare , in H Bandaas Pua , en in de Zuid-oojler 
Eylanden Erec. 
Conje£lura eft, plures veteres Arabes fuum Faufel Men meenty dat de meejle oude Arabiers bun Faufel of 



r 



ixxiTufel mutuatos effc ab Indico Ao/o/ , & forfitan ita 
priraum fcripCfle ; verum cum tempore detortum fuif- 
le in Fufel, quia littera Arabica Pke & iTo/ admodum 



^fi gefcbreven 



Indifcbe 



&m dat de Arabifche 



fimiles funt Iplis difcernends pundis, fie Arabes ex Kof zeer gelyk zyn, en alleen door de pun£lat.. 
Philippus Phalaikus fecerunt tefte Hottingero Hifi. derfcbeiden , zo bebben de Arabiers van Philippus Pha- 
Orient. lib. I. Cap. III. laikur ^'' - . rr rr„ „ . 



\ 



Ut jam PinangcB fpecies enumerentur , eas dividi- 
mus in domefl:icas ac filveflres: Domefl:icas hoc in 
capite defcri()tae 5 in tres iterum difl:inguuntur fpecies, 
exceptis quibusdam varietatibus^ quae illis lubjungun- 



gemaalty zo als Hottingerus getuigt in zyn Ooflerfe 
Hifl:orie, eerjle Boeky Capittel " 



n van den Pinang te verba 
fl af in tamme y en wilde 



Capittel befcbreven^ verdeelen voy <weder 



tur. 



j^^-^ 



atque maxima harum Ipecies eft Pinanga Ca- 
Malaice Pinang Calappa , cujus frudus eft mag- 

nitudine ovi Anferini, vel paulo minor eft, atque fi 

fit 



zoorten , 
onder loop. 
I. D'ee 



verandering 



die daar 



rfley en grootfie zoorte is de Pinang Calappa 

Maleits Pinang Calappa y ijoiens vrugt is vai 

'als een ganfen-ey y ofvoat minder y ryp zyn 



J 




\ 



f 



T 

f 



I 



\ 



.\ 



!■ 



\ 



- I 



■■< 



\, 



/ 



y^ 



\ 



y 



' » 






r 



K 

L ' 

P. 
'• 



Z- 



I" 

> r 






4 



\ 



\ 



/ 



- * 



\ 



N 



I 



k 



i 



t 



\ 



• - 



I Bdek F. Hoofdjl. 



AMBdlNiSCHEKRUYDBOEK 



"% » 



20 



ftri 



mine tenui conftans, quod facile difFringiturjfub hoc 
textura fibrofa latet ex craflis acfirmis filamentis com- 
pofita. Nux interior eft dura , ejiisdemque fubftantise, gemaakt, 
ac vulgaris, multo tamen major, ad extremum acu'mi- Jubjlantu 



i[fe van buiten regt rood, vie 
dunne fcbel , dk ligt bryzeld 



ftreepen 



onder leid bet iiaerk 



Jlyve draden , of p 



nata , caeterum ovalis. Nux 
lius habet putamen, quam vulgaris, fapor'is eft dul- 
cis, 6c edendo apta, dura tamen, fi manducetur. Ar- 
boris fruncusi ramificationes , ac folia magnam ha- 
bent convenientiam cum Calappo , altior quoque cre- 
fcit, quam reliquae PinangcB rpecies,omnesque partes 
majoris funt voluminis , frudtus itidera inter ramos 



't einde een fpitsken hebbende , en voorts meeji ( 
jonge mote beeft een laeeker, en zappiger bolfi. 
gemeene , is zoet mn fmaak , en bequaam om t 
dog taai in 't kaauwen : des booms Jiam , tackn 
ren , bebben groote gelykenijfe met den Calappus 
lykfe ook veel kooger waji , dan de andere Pina^ 



Ifjle 
aan 
De 



I 



Calapp 



Hoe a Ny 



Calapp 



ijfchen de tacken uitwdjfi 



vrug 



Celebes infula circa Macaffe- by de Amhoineezen Hova-niwel 



ram ,^ ubi plerlimque filveflris eft, magisque in ufum 



quam 



Malaice Pinang po'e'ti 



5 in meerder meenigti 
nd menze op Celebes , omtrent Macajfer , alwaar zy 
■eft <wild is , en meer tot de medicyne dan tot eeten ee- 
^t nioord. ' . ^ 

^ - „^ ■ r r^ /t" '. ^.- • 2. Pinanga alba of^wf^ePrnflTzg, zn 'f Ma/«'fj Pi- 

Ipecies, & omnium ulitatilTima eft, magnitudme ovi nang-poeti, is debejtei en gebruikelykfte van alien, is 

Ananatis, feu majoris Gallinaciij obloriga & fubro- van de grootte als een enden-ey , of groot boender-ey uit 

tundainftar Pomi, &"antica parte imprelTum hab6ns den langwerpigen wat rond , als een appeltie en van 

quafi umbilicum, pallide virens circa petiolum, feu vooren met een ingedrukt naveltjej ligt-groen. omtrent 

albefcens, fi ex arbore diu dependeat , Aurantii fit defieet, of onder de kappe witagtig, aan den boom ouet 

coloris , putamen hujus fpeciei molliflimum eft , ac te- iverdende , Orangie-geel. De boljler van deze zoorte is 

nerrimas habens fibras, unde & recentes nuces tot£B, de zagtjle enfynjle van draden, laerdende de verfcbe mo- 

ficcarunivefo nucleus foluscomeditur, quae vero in- tengebeel, maar van de drooge de kern alleen, voor de 



( 



~ ^ 



ter has funt medis, hie Tsjelacatta dicuntur,quarum 
nuclei nec'duri, nee molles, fed mucaginofi, feu vi- 
fcidi funt, ac fine cavitate, non autem adeo funt grati 
faporis. Nucleus vero hie ficcatus, & a putamine de*- 
puratus ab aliis fpeciebus dignofci poteft, quod ejus 



zyn 



uaamfle gebouden om te eeten , maar die tuJTchen 



weten 



fe 



boljl 



eft 



maar kleverig , of ft 
I aangenaam niet ': dt 

Q Derd zynde kanmen 

onderfcbeiden ; zynfiibjtant 



'/ ligt'graatiw , met veel lojft 



rans 



parte convexa, in quibusdam fpeciebus magis protube- fatzoen is gemeenelyk rondacbtigy te weten aan de boven 

in aliis magis deprefta, eftbrmans mathemati- zyde verbeven rond , dog zommige booger , zommiee laser 

matijcbe figuer parabola , aan de on- 
plat , ixiclke fegt onder den Jleel gejlaan beeft 



\ 



eft 



cam figuram Parabolam , inferiorc 

quae dircfte petiolo fuit jun6la,ubi obfervatur foveo- 



la, in qua gemma albicans apparet> ex qua, 
tatur , germen prodit. Truncus eft cinereus , c 
nuli araius funt jundi , quam fubfequentis : fol 



fi 




eft 



Hujus Pinangce fap 



vel anxietatem caufl'at, quam nigra Ipedies ; in Viridi 
nuce putamen eft mollius , & edendo aptius : Hujus 
& alia varietas eft, qua Pinang Boubou, feu odorata 
dicitur , quum inter manducationem fumofum pras- 
beat odorem, fere inftar Oryzae recentis, qui ab in* 



met een kuiltje , daar men een iioit oogje in ziet , nicaar ,uit^ 



plants de jonge fcbeute voortkomt: deji, 

graauw, zyne leden Jtaan digter op malkandef, dan^de 

volgende , zyn bladefen zyn ook zoo zvoart-groen niet. 

De fmaak van deze jonge Pinang is met minder wran- 



boljler fyndi 






igt , en maakt ook zoo ligt dronken , of 



w k. ■ V w f t^w wm vvl 

dan bier loop 



noftratibus 



nog een verandering onder , namentlyk Pinang-boubOu , 
dat is riekende Pinang , dewylze in 't kawuoen een rook- 
agtigen reuk van zig geeft , fcbier als de verfcbe ryfi, de- 
lioelke de inlanders voor aangenaam , dog d'onze voor bok- 



znvarte 



MalaiCe 



agtig bouden. 



Belgice 3. Pinanga-nigra , 



Maleits Pinane-itam - Duits 



galli 



fpecie occurrant 



rotun 



pauca ad fummum mtermixta albedine, quae matura, 
eft rufFa, feu magis rubens, quam in pr^cedente; in 
Orientalibus autem regionibus rare ad maturitatem 
in arbore relinquuntur, quum potilfimum virides co- 
medantur, quamvis etiam multae inveniantur, quae Pi- 

nan^ Mabock dicuntur. Truncus ad adfpedlum etiam 

differt a Pinanga Putt vel Poeti^ internodia enlm funt 

longiora, & com^ folia funt nigriora, obfcure enim regt zwart-groen , de viortelen doomigtig^^ enfi'(mk 
virent, &^quafi nigricant: Radices plurjbus^ obfit^ meer boven de aarde ^ dan aan de voorgaande ^ en zoo men 

.i*^. r^. ^r. _i_.... .• ^j.^^ van een fcbadelyke eigenfcbap i de fchoon ge^ 

korl is lankwertiger , of meer kegelformigy uit- 
le de ,matbematijcbe figuer Ellipfls , en fiyper- 
beneden insgelyks wat plat^ met een ^lai hmtig^ 
planting bet oog of de jonge fob 



zwarte Pinang y is van vrugten kleender dan de voor- 
gaande , hebbende de groene de grootte van een klein boen- 
der-ey^ tangagtig^ en regt eekelvorinig y boewel men ook 
^el runde van deze zoorte vind^ van buiten gras-groen 
met een kleine "wittigheid by de kappe y ryp zynde rosy of 
rooder dan de vdorgaande, men laatze in de Oofierfcbe ge- 
vceften zelden ryp <Wordeny maar eetze meejl groen, boe- 
wel 'er veel onderloopen^ die men Pinang-mabok noemd: 
den Jlam in H aanzien verfchilt ook van dfn Pinang Put! 
ofpoetiy want de tuffcben leeden zyn langer^ en bet loof 
aan de kruin is zwarter van aanzien^ zynde de btaderen 



fpinis y ac fupra terram funt magis elevate, quam m 
prascedentibus, & uti dicurlt, malignae qualitatis. Nu- 
cleus purificatus eft magis bblongus, ac figurae ma- 
gis conicae, Ellipfin& Hyperbolem Mathematicorum 
efFormans, ab inferiore parte feflilis, foveoTa plana 
notatus, ex qua, fi fuerit plantatus, gemma feu ger- 
men prodit , ejus fubftantia eft magis fufca y inter 
manducandum 



bole. 



& aufterior 



gend 



fubjlqntie is bruinder^ in V kauwen droogery en wran- 
ger : dit is te verflaan , zoo als men dezelve gemee 



hoc vero eft, uti communiter ac vulgo occurnt, alias en Pinang 



onder beide zoorten van Pinang-poeti 



enim tam in Pinang Poetiy quam Pinang Utam obfcr- 

ae figurse. Ita etiam 

in utraque fpecie qualicasiiiebrian^i, atque amaritics 
invenitur. Unde charader, iSc indicium in nucleo pu- 



eft certum, ac melius dignofci 



gedaante : zoo loopt oik de eigenfcbap van b\ 
maaken en dronken te maken , onder beide geflag 
balven bet kenteiken aan den fcboon -gemaakten 
vajl gaaty zynde zy befl te onderfcbeiden aan di 



fpec 



cl 



4um 



X — ^ — 

Utam obfcure virens , ci 

i magis fibrofum ac durius 



putamen 



de gebeele 
witie zoorte ligt-groefiy en witagtig isy 
nang-ttam regt 



aan de 
'de Pi- 



ifdradig 



en 




raS' groen , wtens verfcbe bolfi 
arder in ^t kauwen is. 



^w- 




0< 




oar 



/ 



* 



( 



f 



■ I 



^^ 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber L Cam V 



Q 



aliai flint varietatcs , fed minoris mo- Tiaar zyn nog eenige andere 'veranderingen van weiniS 



mcnti 



poiiun 



helang^ die men gevoeglyk tot deze vier zoorten brenge^ 
kan 5 als ten eerfien de boekige Pinang ^ dewelke van bui- 



terne quccdam cxhibet lateraobfcurisangulisdiftindta; ten vertoont eenige zyden door donkere kanten onderfcbei- 



pericarpium , m quo continetur 

, & in fex 



den; ten Pvceeden een andere zoort die bet kelkje^ daar de 



fecundo aliq^ 

fruftus, habcc anguloj ^ n . - n - - n 

fum tcrti;£ fimilis fpccici, hujus putamen elt mol- de rejterende derde zoorte gelyk zyfide ^ de boljter is dun en 



vrugt injlaat ^ geboekt en in zes boornen beeft verdeeld; 



Ic, & inter .manducandiim fragile , uti etiam vetu- 
ftiorismicis nucleus 5 fi manducetur, dilTilit, & inftar 



kraakende in 't kauwen , gelyk ook de korl van de oude in 
't katiwen vati malkanderfpringt als glas: beide deze zoor- 
vitri frangitun Amba: hx fpeciesfaepe adeo intume- tenfwellen zomtyts zoodaiiig op ^ dat de boljler berjl; de 
fcunt^ ut putamen findatur , ultima dicitur Pinang laajte noemt men Pinang Kacbi-Ayan naa de gedaante 
Kacbi-Ayan a forma pedum gallinarumi ac Pinang joan de boender-klaauwen , en Pinang Poedn ^ om datze 



bus 



meet tot cieraat in de bruilofts-feejien dienen , dan tot bet 



inferviunt. quamcibovel.pabulo;nullibifuntfrequen- eeten^ zy valt niewers meer dan o/) NiifTalau : op Baly 



adolefcentib 



[fa la 



nitum 



I 



/?z>f:^^ Boa Tsjanguric, en ixjerd van de jonge-luiden ge- 

zogt 5 die daar vermaak in behben y om datze in 't eeten 

^ Z90 kraakt: men vint ook nog een misgeboorte vanPinan^^. 

"tur quoque Pinanga: abortus y qui oritur ^ quum nuccs daar nit oiitjlaafide^dat dezelve niet vcajfen aan 't agterjle 

non, utifolent^ exeunt autnex^funtinferioripedicu- der fieelen naar gevooonte^ maar aan't voorjle^ daar or- 

dinaris bet bloeizel flaat ^ en ahvaar dan een of twee by 
malkander groeyen , in gedaante van Pinang Itam , en 
daar en boven , omtrent bet niterjle van den zelven fteel^ 
een ander Pinangje over dvoers^ daar aan zittefide^ als een 



lor urn pcdi , fed fumma^ , e qua plerumque flores prove- 
niunt, & ubi turn ima alterave fimul excrefcit nux^ 
Pinang Itam forma, ac pra^terea, ad extremum ra- 
ccmi altera Pinanga transverfalis crefcit forma renis 



animalculi ciijusdam. 



mere van eenig gedierte. 



Tcrtia varietas peculiarem fere conflituit fpeciem, De derde veranderinge maakt fcbier een zoorte op haar 
ac referenda eft ad PinangPutiy fcuPoety^ cum cujus zelven^ en beboort onder de Pinang-piiti ^ of Poeti^ met 
Fruftibusconvenit. Rccentes., &juniores hujus fruftus <welkers vrugten zy overeenkomt: De verfcbe en jonge 
nohfunt virides, fcdalbicantcs^ inftar Ovi, undeP/-^ vrugten bier van bebben niet s gro ens ^ maar zy n wit ag- 



if^ 



tigy als een ey ^ daarom menze ook Pinang-Telloor, dat 



tamen eft tenue, cortex fuccofus, ac dulcis, ad pa- is eyer-Pinaiig noemt: de Scbaal is dun^ de boljler zappig 



bulum melius, quam uUa alia fp 



efi zoet omfe eeten ^ meer da?i aan eenige aiidere. 



■Quarta varietas peculiarem itidem conftituere vide- De vierde veranderinge wil ook een zoorte op baar zel- 



Pinang Lanjfc 



ven maken , en Met Pinang-laniTa , dragende kleene ronde 



1 _, 



vaSjtotundaSjGuarumqujEdamvixmajoresfuntglobulo nooten^ zommige nietgrooter^ dan een mutsquet^koegel ^ 
fclopetl, qusdam mediocrisLanfii. Ejus cortex exte- 'zommige als een middelbare Lanffe: bare buitenjie fcbellt 

'^ y ac per maturitatcm facillime fin- is zeer dun^ en berft zeer ligt door rypbeit^ de gebeele 



__ tenuifiimus^ 

ditur-, totum recens putamen eftmolle, fuccofum, verfcbe bolfier is week ^zappig^ en aangenaam omte eeten; 

gratique faporis. E racemo facile decidunt, quarum zy vatlen zeer ligt afvan baren tros^ blyvende maar wei-' 

pauciores remanent 5 qujE cxcrefcunt ; ultimo hce am- hig daar aan Jtaany die^oud worden; beide deze laajie 

hx fpecies raro occurrunt, acproinde tanquam cu- zoorten werden zelden gevonden ^ en dierbalven maar voor 

liofa^ habentur. Ad Pinangx. arboris abortus per- rariteiten gebouden: onder de misgeboorten van Pinang- 

tinet quoque ilia, qu^ anno 1(571 in Amboina oborta boornen beboort mede de gene^ die men anno 1671. op Am- 

fuit, quae erat arbufcula trunco dimidise fphitham^ boina albier in H Mardykers quartier gezien beeft ^ zyndi 

altitudinis, in quinque tamen intcrnodia feu annulos een boompje van flam niet booger, dan een balve-fpan ^ 

diftrnda fmt, jqusequc jam perfeftos piroferebat dog niet te min in vyf leeden verdeelt ^ en'twelk alreets 

^ ^ votwajfene vrugten droeg ^ waafvan men eenigzints de 



fruftus , cujus caufa quodam modo putatur fuifTe, 



quod arbor febulofo, & arido creyerat folo^, & in- oorzaakgijle te zyn^ dat den boom op een mullen^ en ma^ 

geren grond flond y en binnen twee jaren al eenige maalen 
verplanty ook doenmaals een groote droogte van drie maan* 
den voorgegaan was; men vind ook zomtyds Pinang Ba- 
cambar, ^f tweelingen y daar twee kernen ineenen bolfler 



fa^pius transplantata , 
quo ctiara tempore per tres menfes coelum fuic 



"Bacambar feu 

put ami 



occurrunt faep 



liggen. 



Lqchs: invenitur Pir.ajm-arhor per totam Indiam, Plaats, vien vint den Pinang-boom door gebeel Oojl- 



& omnibus in locis, in quibiis occunit Calappus y Ion- Indien^ op all e plaatlen, daar^den Calappus^boom wajl ; 
eius tamen a mari remota crefcere potelt , quam dog by kan veel verder van de Zee-kant groeyen ^ dan den 



Calappus, minori autem invcnicur quantitate, quam 
ilia, &: in quibusdani etiam regionibus omnino deefl. 



CalappiiS'boom y maar groeit of wajl evenwel in veel min- 
der quantiteit y dati den Calappus y en in zommige la'nt- 



uti in Cormandella & in Bengala, ataue quum ejus fcbappengantfcbniety gelyk als op Cormandel y en in Ben- 
nucibus^ feu frutlibus deftitui ibi nolunt, exficcapi gahy en om dat men egter zyne nooten of vrugten aldaar 

. .._.._„ . .. ^. _ _ _ . ^ ^.^^ ^^^, mijfen en kaiiy zoo werd dezelve gedroogt nadeze 

plaatzen vervoerty en ook daar mede door gebeel India een 
grooten bandel gedreven. 

.Dewitte zoorten vint men in ie wefterlyke deelen van 
Indien y ja zelfs op Java niet , of immers zeer weinig , maar 
vry veel en ookfmakelyk in de MoluccoSy ende de Ooflerfe 



hodie in illas transportantur terras , atque cam iis 
per totam quoque Indiam excrcetur mercatura. 



fp. 



non occurnt. 



vcro fapor 
quibus in J 



J 



- . . Eylanden, van u'aar dezelve naar Java over ^ebragt is: 

Tn Auflralibus porro Sinac provinciis reperitur, fed voorts vint menze ook in de Zuidelyke Provincie van Sina, 



laro ac pauca quanh'tate. 

Pinangjs arboris propagatio feq 

N 

runt , 



fit modo: 



dog fcbaars en zeer ijoeinfg. 
De voonplantlnge des Pinang-booms gefcbied aldus : de 



a 



quae longum per tempus aroon junttic tue- oude nooten, die aan den boom oud geworden zyn,begraaft 
c proin funt vetufliflnn^, fovea totse quan- men met boljler en al in een kuiltie^ met een ijoeinin aarde 



- . "men met boljler en al in een kuiltje , met een iveinm aarde 

t:z abfconduntur , pauca tett^ terra, donee germina toegedekt, tot dat de nieuwe fcbeuten uitkomen , de Ml 

o'ver dag met bet een of "t ander voor debitte der Zonnetoe- 
dekkende, daar na neemt men deze uitgejcbooten nooten, 
en verplantze op een rye random de biiizen , of daar men 
een vdandeli?ig vM bebben , want den ordentelyken jlant 
van dezen boom geeft hem by na een zoo grooten cieraat^ 
ah' men in It alien aande Cyprejje-bbomen ziet: zy wajfen 



ifla 

calorem obtegitur , turn germinantes hae nuces tol- 
r.mtlir, & in orbem circa jedes plantantur, aut am- 
bulacrum fi inde formarc velimus in ordinem , jufta 
enim arboris loc^jtio ipfi tantum dat ornamentum. 



f( 



CyprefTus 



baajliger op dan een Calappus-boom , en vjillen in alderley 



optime tamen in locis maritimis; viri banc non fa- grand opkomen, dog lief jl omtrent deZee-kant; de mannen 



cile adfcendere poiTunt , quum tenuis , ac gracilis 




, s.. ' ^^ ^ ., c. , -onnen dezen booTh niet beeliJoelbekUmmen.om dat zynrafp- 

ejus truncus brachns non firmum fuppeditet ample- ke en dunne Jlam de armen niet genoe^ en vult ; maar de 

juvenes contra ahcriter eam^mcurrunt , ^ jongens loopendermet een vaardigbeidop, en balen den ge- 

"'" '"■"^ "■"' """"■' " * ' ~ beelen vrugtdragende tros met een ruk daar af: andere, die 



xum 



Alii 



qui 



i^^ 



! 



/ 



\ 



■ 
r 



v 






/ 



• - ■ 






I 






om/^ 



I. 



't 



,:-*-. 



( 



*., 



it 



V 






r 

■ 



r 



\ 



% 






\ 



■ 



tBoeLK.HoofdJl. 

qui non ita agiles , feu 
^ant pedibns faniculum 
lupra ad Calappum'fuit 



» *-»^ ^ -m-v t 



AMBOINSCHE'KKUYDBOEg 



' f 



^ 



funt 



i 



ac nullos ampliu^ emitdc Majanges, aut racemos fru- gene Maianshf ^ 

giferos atquc per aliquot ita vigct annos, doncc^tan- Ll rJeefkl 

dem folia fcnfira decidant , & pereat arbof i ., ^ /I .^f -?' 
Truncus Pinangce-Itam altior excrefcit, & cracilior 



31 

soo^a-iwu) niet en zyn, binden aan beiden bun voeten een 
touwtje, wcmr fhsde zy den boom'omvatteni'getyk boven 
vmi den Calappus-boom isgezegt. ~ '-^ J 

Hy begint in 't vyfde en zesde iaar naa zme tlantin? 



Jl 



tmntig a vyft 



■fiaa 



Jl 



f 



Ttdelyk vqllen at- 



eft tmnco Pinang.Poeti, numq,^m um^^ft t^ dc^^J^] 
excelfus , quam arboris Calappi. aan a..mn L 



aoemum 



.Q ^ _^^^^^ ^^. 

piuntaUt quotidiano^ipfis fine ufui, racemo'^ncxos fbr- 
vent, quos tali modo in navibus fufpendant, fmrnia- 
res autem Pmangc^ pediculi ad eorum ortum conR-in- 
gendi, vel contundendi funt, ne fuccus nucum ad 
commui 

cefcunt. 

In regionibus Portugallicis folebant virides Phicmgas. 
a racemo dccerpere , atque in ciflellis feu corbulis 
arena obtegere , tali autem lege, ne ^q^q invicem tan- 

gant,unde putabant, putamen tenerius acfacilioris di- 
geftionis fore. ' .- 

- Pinangites 'feu Mejlka Pinang eft lapillus ma^nitu- 
dinis ViciiE y vel grani Tritici, albus mftar dendritis 



aU den Calappus-boom. 



im fcbiet 
moiir we 



V^ 



s 



2^72^ 



nuttig 



om 



Jled 



defcbeep 



baafi 



booft 



op 






ap van 



Portiigeefe kmden pi 




roene Pinang 



van de fteelen af te breeken , in korfjens of 

en dan met zand zoodanig te bedekkcn , dat de'eene de an- 

dei-e met raaks, en waar door men meent, dat de bolfler 

korter, sn malzdr zoude ivorden 

' PinangUes of Meftica Pina 



Calappari^; fplendens itidem, qui invdi^tur in Ma cTllrfTf. ''^"^'f^'t terwe-korl.en 
ta PinangjE veneris , atque annulis iSs ZlJ^rinr y'^fP^'-^''^' mede met een zmnetje , enp'i 
bus- di^imvum o -n J^n^r^f^rl., . '^i' Y^'W^"- ^^de tn een cog of matta van den oude Pina, 



Jl 



, ,.«. . ^ - annulis inditus vulg 

bus , digitorum ornaraento infervit , & curiofitatis 

gratia geftatur. * 

^ Altera Pinangites ex Macaflcra ad me translata eft 

nriT>n nr rnlnrr^ \7t^t-nfY-x> XHt,^^^^ • 



band en 



Jlegte tlngen gevat 



forma ac colore vetuftaj Pinang^ nucirek o-Ta ctiam h.'/ J" 1' T"^"^'^," " "^3' '^^n Macajfer toege- 

excreverat , coloris tamen mals fufc & ooad nn? -A ' T ^''^''^^^' ' '"^ 'f^'"" ^^' '^« '''^' ^"'^"5 ' "^^^ 

busdam notata maculis, por^o tarn dura Travis ^ac ''!f ^y''}^%'''^ '^^h.H^ruindcrmn coleurfnm ee- 

^-.i-.v.Mo ,-^a.„ c;i:^:„ T-i-'J. ^'" ""^'*' gravis, ac mge donkere n,ibies .midspndpn-yAnhnr^ n„.n».. ,^%...* 



e non erat excava- 
qualis. Aurum ad 



Jlipjes y midsgaders zoo bard , fi 
-Jteen : aan de onderjle zyde nxas b 



illam exploratum nTirum prcebebat?n plana parte foe- l.^%3' f^' "^^I ?r ' *''^'"^^ ^' 
ftaculum : purilHmum enim vidnti & rVh^m f^^rn f.ifl ! ' 1? J?'^-^^. ^^" '^onderlyke vertooning op 



op ge- 



aurum appArebat elegantcr luteum , inpurum vero ac 



jnixtum, erat ruffum , & 



fyne goud tan drie-en-thvinlig 




cupreum quodammodo. 



candidOm, fed ad cuprum veraens 



Jirgentum 



toonde zig fcboon 

rdSy en donker mii cbteur . Het 

d»g fcbeen med€ wat koperagtig 



•war ook ivef blank 



■* T 












O 



' i 



1 

Tabid (S Qt 








T 



Fail de vlerde PL 





N 




> 






t 

denotat, in qua fui 



L 

Littera A. Pinangb^ Comam & Spatbam 
clus occlufus eft. 

B. tottim ^y^-ixh^t racemtm fruglferuin.' 

C. C. Bijias integras fiftunt Pinang« mces 
& rotundamr 

f5. D. Bi7ios earum nticleo^. 

E. per medium' dijJeBvn exhibet nucem. 

l\Flores prxbet racemojos ,'y^x out in racemo proee^ 
G. Florem tribus ec 



yft aan de kroon 



« * 



B. 



de vru;>t voortkomc. 
Too'it aan dai 



„,, ^J- ^"o'jf aan am ganichen vrugcdraagcnden tros. 

oilongam ncnipc c. C. vemnt twee heele Nooten, ten la.)ge namemlyk, m 



een rondc. 
D. D. der zdver twee kerns. 
£. legt open een opgefnedc Noot. 



H. ^.«„„, exhibet „™» . quod in .c„e,u,„ excrefcit folium. S Z^'T kLTn Sfl "t'lfj A'f .r*: 



groeyen* 






o 








AT 




O. 





N M ERK 





G 




H. Malab 



7 & 8. optinie fub nomine Cauis^ga eft exprefla .' qucV a plu' 
nbus ahis infupcr auftonbus efl denominata . ac obiter ctlam 



— - — 7 — -—f --— -*^^^ 

Indie a ^ minora p 



Muf 



rficolure Nuci Mo 



fcbatce fimlis, cujns plurima Synonyraa & auflores a C^fft 
C^fHme/. m Fl. Malab, p. 50 rccenfentur. uri & in 5«m; 

nV' ^'t-P'^^'''^'- & i83.Notandum autem eft, quod 5.m. 
Dale tnFbartn.p. 386. Palwam vocet , cujus fuccus infpif- 

S! -.^J'^. .^'^'''' ^"^?"''^'' Teu C^fivn^ OiJ?rm(jrttw , ubi varias au- 



Dezs P I U A ic G-B o o Mwrt in de Hort. Malab. cerftc jdeel 
Tab. 5,6. 7 «i 8. zesr wel onder dendam van Caunga om of- 
gebeeldt, dtwtlke daar enboveh van andere Scbryvtrs mede be- 
noemt en kortelyk befcbreven is , gelykze van de ProfcO". Herman 
in zyn Muf. Zeylan pag. 51. genaamt wert Indiaanze kleinder 



vrucbt 



Kern .gelykende na de Not emu f coat ^ 



efi 



benamhgen en fcbry ,«...«...„ -.w*., «*.« a^wwi jlw 

fcff. Cafp. Commelin m 23171 Flora Malab. p. 50'. a/j fn«/tf in 



G^m: « n :;^7::2r&rdrhac ^ '^' ^'''^ ^/'' '"^ ^"•^^''^^* Samuel Dale in =?« Pu mac 

..^. adM«. W.rfA''dr. ..i^o^a5?Jr^^„^^^^^^ S.A^'5-i^.^^.^r.!" '^^ Palm-boom «o.... _.,//« zap., ««- 



; 



Jpijfetrt , cAtf wrrfiXrt sjnrftf is de Terra fop 



:.. rr.;.„.;„ r/./»„ o..*: •^^^' "^^^'^^ vocatur, fie defcnbituf baaU, welke alle frv een ver^/idert bn^n d>n ,r^h»rd^ WnAnU^c 



Sues p 



223 



Hi/lor. Simpl. refurm. ,.__,. _..^. 

Mvfxi p. 199, nee non in'pomnifik 
& in /?«y. tow. 3. ^^p, ^a^. 45. 



obfervatic. 



lejcbr-j 



Med 



K. 



CA. 



di-zc op pag. 185. tfr loops onder de naam van Pinang-bOom be- • 
fcbrtven. In bn Herbal van PlHckwel ivertz! Areczgeuaam^ 
en Tab. 387. verbeeldt , en J>y Valent. in zyn Hiftor. Simpl. 
reform. Cap. 19. p. 227. befcbreven, als mede by Wormius in 
zyn Mufeum pag 199. en by PomctHiftoire de Drogues p. 
223. en tn de Append, van Iict dcrde dcel t?OT Rayus pas. 45. 

VI- 










V 



■«' 



z. 



N 



t 



I 



V 



I 



3* 



HERBARTI AMBOINENSIS 



Liber 




Cafui. VL 



/ 









• - 



PUT 



V 

Ufui , & vires Pinang 




M 



VI 



H O O 




D 






K. 



Gebruik en kragten van den Pinang 



H 



Jjus arboris'fere nullus eft ufus, nifi frudtuam, 
qui aeque virides juniores, ac adultiores come- 
duntur, atque raaiticantur, tumque juniorum', 



V 



An dezen boom heeft men fcbier anders geen ge- 
bruik , als dat men de vrugten , zoo 'wel groen , en 



jonk als oud 



udiamdiftum, nucleus mollis, ac parva ejus cavi- tendejonge, alsgezegt, nog een iveeke?! korl bebben, en 

tas iit oportet, quae pauca repleta eft lympha, vetu-. mn binnen een kleine boUigheit^daarwat'water mjcbmlt, 

ftiores'autem , quo duriores ac ficciores, immo tarn maarde oude ,boe harder en drooger,ja zoodamg dat men- 

durae ut vix dentibus confringi poffint, eo meliores ze qualyk injtukken kan byten , hoe beter datze zyn: wer- 

' ' , -. .° , • • dende als danmet ecnmes,ofzekerezoort'vaneenjcbeer. 



iunt, quae turn cultro vel forcipe cjuodam in tria aua- dende als da;^ 

tuorve difcinduntur fragmenta. lales vero vetuftae, indrieaviei^ ^„ „ . , 

ac ficcjE lis adhibentur in regionibus , in quibus recen- den gebruikt indie landen, daar men geen jonge bekomen 



fiukken gefneden 



tes conquiri nequeunt, uti in Perfia, Guzeratta , & 
Bengala , ut & in Banda , dum in hoc ultimo loco 
nulla recens Pinangae nux comparari poteft. Si has 
juniores ac recentes nuces mafticare velimus, primo 



Perji> 



^ 

laatfie plaats 



Pinang te vinden is. Als men de jonge of groene Nuoten 

fcbilt men eerfi de buitenjle groene fchil daar 



exterior viridis cortex tollitur, ac reliqua nux cum af,en de reji viet de zappige boljler en korl,fnyt 



r 

I 
I 



fuccofo putamine, & nucleo in tres quatuorve con- 
fcinditur partes ; qusevis talis pars una comeditur dofi 
cum uno alterove Siri folio , ac tanta calcis cjuantita- 
te , quanta ungue digiti obtegi poteft, quse tria ingre- 
dientiafimulconvoluta manducantur. Senes autem ve-- 
tuftas praeferunt nuces, quantum vis etiam duras,quas 
■groflb modo in mortario ligneo parvo contundunt, & 
fimili comedunt modo , ac alii juniores , atque recen- 
tes cum Siri foliis & calce , quia fibrofus recentium 
cortex illorum dentibus nimis intricatur, & mandu- 



een mes in twee a drie deelen , en neemt een deel daar van 
op eenmaal te eeten , te weten met een Siri-blad of an- 



If 



bedekken kan ^ en welke drie bezondere dingen of in 
en men aldus fzamen gerold in de mond Jteekt ^ e 
De oude lieien bouden meet van de oude Nooten 
He zoo bard zyn; want zy Jiampen die groffely 



bairige bolji 



even 



lajtig valt y ja genoegzaam b^ 



cadonem inpedit^dentefque nimis corrodit. PlurimcB derft. Nu zynder ook veele groene JSooten^^dte de eigen- 
etiam recentes fiint nuces, quse qualitatem hanc ha- fcbap hebben , datze ymand in "t eeten dmzeligy en ah 
bent, auod manducantcs inebrient , ac vertiginofos dronken maken^ even als den Tabak doet aan de gene^die- 



afficit 



adfueti 

nuces 



quo que 



quae novitianos adeo peftore oppreflbs , &. 



anxios reddunt , ut flrangulari yideantur. Q 



Mabok feu 



(qu 



Cboewel 



Ifde doen ook de oude Pinangen 
lar op de borjl zulk een benaauwt-. 
? boar fcbynen te willen verwor^ 
Pinang'Mabok of dronken Pinang 
ten meeji onder de derde of zwarte 



cie) atque hae dignofcuntur, fi recentes tranfciflse ir 
media cavitate rubentes fint. Obfervavi vero neuti 
quam diverfam banc effe fpecieni^ fed varietatem at 
que degenerationeni duarum niemoratarum fpecie 



lenmaken^ en welkers kenteken is ^ als men aande opgefne- 
dene verfcbe Nooten y omtrent de middeljle bolligbeidy een^ 
ge roodigbeit ziet. Ik bebbe ook bevonden , dat bet geen by- 



)orte op 2 

voormem 




6lf 



rum, quae hinc ipde in arboribus reperiuntur, quam- voortkomende ^ dog vint men ook gebeele boomeny welkers 



vis 



praefertim tertia: fpe- der de derde zoort. 



vrugten die quaataardigbeit bebben^ en dat voel meejt 



ciei. 



Si trans mare in alias regiones tranfportare eas ve- 



Nooten over Zee naa andere plaatzen 



limus, uti in India veteri tales naves hifce repletae in voeren wil^ gelyk in oud-Indien met gebeele /cheep 
alias mittuntur terras, tum nuces arboribus diu inhae- gefchiety zoo moet menze aan den boom ter degen laten oud 
reant, donee externe penitus aurantii fint coloris, fi- werden: namentlyk tot datze van buitenOrangie-roodzyn, 



(^uodam 
t^o funt exficcandae,'quse poftea Icrobulis inditae,* ad 



ifplukken 



navem deferuncur; Zcylahenfes autem fibrofum abji- boljler en al in korfj 



rookagtige plaats 
ipdroogen , waar naa menze dan met 



ciunt corticem, ac dcpuratas tantum devchunt nuces 
pro mlnori impedimento, & ut plures fimul transve- 

fiere polTept. ^ ^ -^i jr* '^'^ i * - ^ 

Sola Pinangse nux efui ingrata, & infipida pror- 

fus eft, acerba aufteritate os ac fauces adfl:ringens, 
unde , uti jam indicatum , Siri folia atque calx ^ vel alias 



iemmering 
DePinan 

ifmakelyk , 
'zamen trekkende , 



fmyten de bairige bolflt 
de Jcboongemaakte No 



tfcb 



'aarom 



fruftul 



quibu 



rinanga invenitur arbor, illius autem defcriptionem 



, als is gezegt ^ men de 
twee andere dingen als Siri en kalk daar by moet doen , te 
weten een en een balf blqd Siri , of anders een Jlukje van 
een vinger-lit lang van deszelfs vrugty Sirieboa genaamt^ 



inf 



exhibibemus} cum^tanta calcis quantita- (welke plant meeji in de zelfd^ 



fcberpb 



_^ _,^ Calx autem eumlnfinem. groeit, en bier naar in 't negende boeky van ons zal be- 

additur 5 ut Pinangse aufteritatem , ac iSirifacrimo- Jchreven werden:) nevens zooveelhalk^ als boven Jlaat 
niam temperet , atque ex his ambobus commixtis mnelt: de kalk werd 'er daarom bygedaany op ^-^-^ ^-' ''- 
tindlura extrahitur rubra, tria enim haec ingredien- Pinang zyne wrangigbeit y en de Siri ban 
pa femper conjungcnda funt; fi enim unum ex illis neemenyen ook idt die beide een roode koleur trekken zoude ^ 
omittatur, duo reliqua penitus funt infipida, & nun- ^want^deze dingen zoo motzakelyk moeten fzamen gevoegt 
quam rubefcunt, ita ut jure mirari nos debeamus, werden y dat zoo men bet eene daar van laaty de twee an^ 
qui fueritjUt per hominum induftriam fint excogitata dere gdhtfcb onfmakelyk zyn y en noit rood werden; zoo 

"* ' '^^" (*& Quorum fingulum dat men zig met reeden verwojideren mag y boe des men^ 



pfi eft ingratum) conjungen- fcbm verjiant uitgevondeyi beeft 



da effe. Hoec pr^eparata tali modo pafta, feu Buc- van zoo ongelyken natiiury en waar van yder in H hyzon- 



cella , Malaicenfibus Sa Katsjo , vulgo Siri-Pinang der den mont onaangenaam is y fzamen moeten gevoegt wer^ 
^ifta, ori indita, ac ben( 



rubrum 



fan 



den. Deze tcegemaakte beete 



fpuitur, & quo plurima calcis quantitas fimul ejicitur, 
reliquum porro manducatur, remanditur, atque in- 
gericur 



fit coflfumptus, quge cum exfp 



kh '^ 



paft 
vel abjici- 

tur 



^, ^ ^ ^ in 't Maleyts (Sd. Katsjo) 

wet een woort Sirl-F iuRUg gefiaamt ^ in de mond gejloo- 
ke?iy en ter,deege door pialkanderen geknout y geeft een roo- 
den zap van zig als dik bloet , dien men ten eerjten uitfpouwt , 



mede 



^fi 



V^eg 



9 



?Jl fwert geknout, berknout , en ingef'wolgeh y tot dat 

alle 



t 




t 



I 



i 



i 




I 



k 



/ 



/ 



\ 



M 



, / 



i 



I 



iBoeLFlHoofdft 



\ 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



tur 



ac Tsjappa vocatur , frullum referens 

Meo 



:pil 



zap , en fmaak uit bet kauwjel 



\ -- 



a;^:.. r • r • .• --*-*. xtx^w uamcu ju- 7ne?i aan ^we^ myi * 



Jioemd 



10672 



iltum feu tinauram illam exfpuuni:, calx enim, qugb 
copiofeiatispaftscoramircecur, tarn cito diflblvi nc- -^c. , ^^u-n 
quit, ac dentibus, gmgivis, ftomadio , & pedori men^t ijcen 
nocet , dentcsque , labia , ac totum os rubra hac- • 

tinguntur mixtura , quse partim tamen abfler^^i 
poteit, vel buccella hac paita, vel contufis carbo- 
nibus hgneis : atque hsc Siri- PinangcB manducatio 
p_er totam Indiam quotidiano eft in ufu 



ijcb 



33 

'ikc7i zy , 't 'voelk 
, gdykende ecn 
mdeels kandeleti 

- J -,, - ^ ie maal uitfpou- 

ix^ant de kalk, die daar dikwils rykelyk onderse- 

maag , en horjh 



^l , of met gejl 



blcet-root geverft . 
ifvryven kan , of 



4V 



If- 



!^IS^s^==Ms j= ;r~rr:i^^^^^ 



ribus, aclenibus^ immo etiam pueris^ quotiescum- 



vrouijoen 



que comparari poteft , ac non ...„,. 

fed etiam omnis conditionis & loci EuropseisT quciai- 

vis hoc novitiano horrendum ac naufeofum videatur, ^u;ti, uei, voor 

,11 alios videat fanguinolentum hunc exfpuere liguo- u, "joanneer h 



oude m jonge , jaa ook de kinderen, zoo dikivils 



i vT^J ^^^'''' ' fj ^'^ maarkrygen konnen , en dat met allcen by de In- 



eyjlt 



rem, ac plurima feminarum pars adeo fc deledlan- ^4-^ .^Xr^.K^^^^^^^^^^^ 
ur manducatione , ut pelvim Pmang^ ufui infervien- iooverzot, datze bet Pinan^ieAeloT^snt^ 
tern leao adftantem habeant, ut evigilantes rumina- flaap-plaatze bebben [iaan. f/f S/ ..i^S!?: 



ifzienlyk , en walgelyk 
" '"'-"''■-—' zapzietuit- 

'i^olk is daar op 



tionem banc per confuetudinem exercere poflent. 

Sapor hujus Indicse paftje primo acerrimus , ac cali- 
duseft, grato tamen aromate os afficiens, fanguinem 



Jlaap-plaatze bebben fiaan^ op 



„ s by haar 
tze y <wakker <u:erdende 



erdryf^ een kaau-^erkje mogen oefft 

/^r^ ^^^2 defe koji of Oofiindifche fmepery 
1.... .^ j^j^^^p^ ^^^ ^^^ ^^^^ aangeiiamQj'p 



caief^ciens, & vivum faciei p;^ft;;;co5or;s;!w ^^^t^ zi:^:!!A.2.z ^:t S':;:^£^2 

tiani autem pleriiinque ab pmni mebnantur Pinangae en let aangezigt een levende cokV.^^^^^^^ 

manducatione ,_ fi pnmo mcipiant ; cito tamen'ei nieunvelingfn ^Serden gemeinelykdZkn^^^^ 

adfuefcunt, quianomenOm;.g-/a;,^h.e.^rfo;>^/<..7;2- nang, als% die eerlAerenklJen LZ,^^.^^^^^^^^ 



diani gerere nee acquirere poffunt, donee publicum baalt 
hunc Indicum ritum addidicerint ' " 



'rfi leer en kaii'wen , dog ge<wennen 



nunc inciicum ritum addidicerint , atque in ufum of oudOofiindis-vaarder , 7iiet rnozenverwenen 
5?^"^?: ?!!?f .^A^""^' i'^' ^^"^ eluduntur; ac vili de- deze publyke Indifche CerenSildeeTenl 



nominatione Omwg-Bam h. e. novitiani falutantur. 
Ita ut hffic PinangjE manducafio cum Tabaci ufu ac 
fumatione comparanda fit, quum utraque mera tan- 
turn fit conluetudo, qus vix oraitti poteft, nee 
eft ulIijLis utilitatis aut neceffitatis; magnum tamen, 
meo judicio, inter Tabaci fuftioncm , ac Pinan^^se 
manducationcra eft difcrimcn ; Tabacum enim ?n- 
ratum , & adftantibus moleftum prasbec odorem 
inanga autem os refocillat, ac gratum excitat hali- 



of anders i^erdenze ^at gefopt 



pinan 



fc 



p 



daar 




unde & moris eft , ft Magn 



turn 

aliquem, primum Pinangam m.anducare, ut gratum 

edat talis halitum: nullus etiam magnse condkionis goed'en aafft 



vir in India plateas frequentabit , prasfertim Reges 



jepletas adduci 



& 



fer 
circumferri 



jubeant, 11 etiam 



ex ilhs quispiam nos mvifet , ante omnia ipfis Pi- 
nanga obferenda eft, atque tamquam reverentiae 
indicium ac ceremoniarum ritum liabent Magnates 
IndijE , li percgrinus poft falutationem tam t^iu ta- 
ceat, donee Pinangam manducaverit tumque fermo- 
nem proferat. E contra vituperationis vitio aliquis 
inuritur , fi alicui domum intranti , nulla Pinan^a 
obferatur, ac vice verfa, fi talis oblatam accipere 
recufet , exceptis diebus elcurialibus ac fobriis vel 
morbofo ftatu, ita ut neceflitatis fit illos adfuefcere 
tali Pinangs manducationi , qui quotidie magna- 
tes Indorum adire tenentur , vel cum lis colloqui fi 



deelsy een groot onderfcheid tuffcben ht 
pinang kauwen : ^ant den Tabak geeft een oyiaangenaine] 
m den omjl anders een moeyelyke reuk, maar de pinang 
jrvcrft demondy en geeft hem een aangename giur, en 
daarom is bet de mamcr , als men ieivers by <rroote beeren 
nnil fman . dat mpv. n.rfl een Siri-pimngkaau<vct , cm een 

.»-... ,2; ook en zal nienimt van aanzien 
Jtraat gaan , inzonderheid de Koningen^ 
'' * ■'" ' hunnefloet de pi?iang 



J* 



'/ 



■M 



dooze naadragen , ook wanneer iemand van baar 0ns komt 
bezoeken, zoo moct men bem vooral pinann- prefenteren 
en bet^ert voor een Jlemmigbetd ofhoffelykbeidby de In- 
landfcbe Grooten gebouden, dat den vreemdeling , naa df. 
groetemjfe, zoo lang Jiilzwyge , tot dat by een pina 
gekaawvot beeft — ' '" * - ^ 

en tegen bet voor een groote kleinagting 
als men iemand, in buis komende^ geen p 
teert, of als ' 

vaarden , 



[fi komt tefpreeken. Waar 

'eekent , 

pre/en- 

, -^--^.^^.,^ ^.^i-cc^u. aan te 

bebalven by voor^endzel van va^-dasen. of 



Indifc 



pmang 



grata i 

pere eventuras cupiant 



fufcep 



Indorum reges fuam quoque oflentant fuperbuim 
& afFeClionem per Pinangam , in recipicndo pcregri- 
jiorum legates, fi enim conUieto more bedibus cru- 
ciatim^mflexis fub tholis fuperbe & alte fedentes le- 



ten^ indien by fig ^ en zyne commijne 

aangenaam maken. 

■■ ■ , ► - 

r 

De Koningen van Indien vertoonen c 
en afeclie met den Pinang^ in 7 ontf 
a'mbajfadeurs , ^ant wanneer zv , naar ' 



•s om^aan moe* 



ga.i^ad|entum penncerprete'm ordtoariumrtSi^^^ 



\ 



cohortem m pretiofo Pinangas cratere, fubminiftra- 



■) 



'ftellen, entoeluiflerende 
tujfcben Pinang eifcben (die baar ook terjlondt door eenge 

- - Jtoet van diene?ide vrowvcen in een koflelyk pinang- 



fimulque bekken, iverd toegereikt) 



pinang 



legato ex eadem pelvi ahquam obferri jubeant , magno 

eft tall legato honori: fi peregrinus talis recufaret earn u.n gc^n^ wk eene laaien prelentcrer 

aftumere rex talis maximc indignaretur, pro vitu- gezant daar door grootelykfSerT' 

rerio haberet, ac totum le{?ation]-«?npirnHnm nnii,,,^ °,„„^.^.7,-«„ „..^--.P / Y?. ^^^^^^^ - 



'Ifde bekken 



lortiretur effectum. 



maar zoo nu een 

, dan zou- 



Circa Pinangam magnum etiam utraque in India 
tio x)blervant faftum . -- 



prptioliffim 



ac^pompam , & utraque 

Pinang 



vreemdeling iveigerde deze pinang aan te nemen 

de den Koning zig grootetyks geboond agten , en bet ge- 

beele irerk van bet gczantfcbap perykel loopen.. 

Daar izerdt ook met de pinang geen Heine pragt van heide 
de voorn. natien in Indien bedreven . to. 



Reges lUas ex auro habent, vel ex pretiof&imo quo- 



kofielykheit van bet pinang-bekken op 



yn 



\ 



.lim Hrrnn \Urrr.^/^^V"~' ' ~' "" i-^ -"-^...ixivy vjuw- pragtigjte en kragtigfie le verioonen: ae Aoningen maken 
t^fl'S"^^' P '?"''' /^,!!Senro , ac vulgus excupro bet van gout, of%efiig koflelyk bout, de mifidere vanzl 



confedas. Plerumque plana eft patina multis angulis 



omata 



ver 



gemcene-nian van hooper: bet is ord 



lakke fcbootr^*, y n,^i, i^^wy^ */vc/^c3 
ebbende ook rondoni den randt eentge 



figueren 



inpreflas, quibusPmang^pr^paratas dofes imponunt, J 

fehqu^ utiSiri, nucesPinangiE integral, ciftellaar- at: iv.^anaaKLe rmun^^vcien imeRi , en de reft nampnt 



'fi 



doczf^ 



* 



V 



/ 



/ 



34 



HERBARII AMBOINENSIS Liber I. Capiit VI. 




\ 



(fi 



doo 



ze 



quodam, ubiPinangae nux 
in medio thecJE ponuntur 



) tige 



d^aar eenfp 



J'cheere met zilvere Jl 



Hifce 



forma floris 
hsc autera Euro- 



Cals bet op een plaats is , daar men oude Pinang eet) 



fputatoria eodem ex metallo confefta, 
Lydinidis, in quam fputa ejiciunt, hsc _ 

^ r^is, qui puriora habent, & fervant fua domicilia, 
magis in ufu funt quam Indis , qui paucam Pmangae ex- 
fpuunt quantitatem. 



plaats 



zelfde 
Lych 



fpiiw-potje oft 



fpwwt 



tcda 



zwi de bloeme 



Qpianen^ (die Jindelyker op haar biiizen zyn) 



pinang 






'tfpimje?! 



Calx ipfa aliquando eft alba, aliquandoruffa, faepe De kalk is zomtyds wit, zomtyds ros, of 
i^ir^Hnm rnlnris- fi multum Curcumae, cum qua werdende met Qmcnm^ zoodanig tcegemaakt , 



crocei etiam coloris , fi multum Curcumas , cum qua 



Qok 



d^ 



ipfi fuit'mixtum, quae exSiamadefertur, rooze-rood, dewelkevanSiamkmt, dog men is ook ovcr^ - 
1^ • _n. 1 :„ r^A ^^t, iiK^nnp nrlpr* nl niet eiDeii ziTidehk op den kaU. In Hmdoten. ot^ai^a. 



praeparatur, ipU tuit mixtum, quae exoiamauciui uui, . .... .■^^^ , 

rofe inllar rubentis eft coloris , fed non ubiqiie adeo al met emn 



func de calce folliciti. 



ac Celebe 



aliqua per me- 



fcherp 



na, Java, 

plcrumque ex conchis uritur. In Siama aucemplu- 

rimum exuritur hasc calx , qu^ lagenis ac cacabisjn- 

dita, per totam circumferturlndiam, ' " . 

dicamenta rofeo infefta, uti diftum, colore, acri- 

ter tamcn haec vellicac linguam. In Moluccis , atque 

hifce Orientalibus in infulis comburitur calx ex ipecie 
cuadamCoralliifpurii,Carflng5on£adiai,albi(rimaj,& 

fra^ilis fubftantiae , quod formam habet arbufcularum bajtaard 

e'^'^antium , quodque fub aqua in rupibus marmis bros va 

crefcit, ac tanta copia, ut calcariae fornaces confici boompj'^- 
poffint, in quibusfuificiens exuritur calcishujusquan- 

titas ad arces , aliaque asdificia exftruenda ; hujus au- 'van maken k 
tern Corallii dcfcriptio infra libro duodecimo fubfeque- gemeg %yn , 
tur. ^ Haec vero calx mitiffima eft , ac Pinangs man-. 



/}■ 



IP 



?Ji uitfcbulp 



indojten^ opji 



berg-ft. 



en op verre naa 



>^uffo -^v(.*t* .^.w^ ci..^. /^.«..^. w.. i.^. meejie g 
potteji door gebeel Indien vervoert zynde^ 



edicamentenfcboo 
fcberp op 



Moluccos 



)Jlerfcbe Eilanden brant- men deze kalk uit eenf.i 



fubft 



op de Zee-klippen "wajft 



en 



ducationi aptiffima, linguam aut gingivas nullo modo 
Ixdens, uti calx Javanica, ac qu^ ex lapidibus mon- 
tanis uritur, ifta autem calx marina varias etiam ha- 
bet vires & qualitates 3 ac proindc experiundum eft, 

' - '-' ^'— fufficiat. Si quis 



dat in zulkenjnmigte ^ dat men groote kalk- ovens daar 
van maken kan^ die tol bet bouwen vangebeele Kajleelen 

aar van bier na in 't twaalfde boek de 
fcbryomge volgen zal. Dit is wel de alderjiapfie ^ en 

ijlekalk tot bet pinang-eeten ^ de tonge en bet 

s befcbadigende ^ g^lyk de Javaanfcbe^ 



-Jl 



rfcbeiSen 



^ffening leer en, hoe veelmen 'van yder Jit 



nimiam Siri fumferit quantitatem , quod nimium cale- neemen mag 



ft 



6 



facit OS , tum major Calcis porrio , ac Pinangcs adden- 



de7i mond te beet maakt , zoo moet by wat meer kalk, en 



di eft quae Siri acrimoniam, & calorem ftatim tem- pinang daar by doen, die de fcberpbeid 



perat, atque exftinguit. Si vero quis manducatione 

Pinangcs Mabok ::^ ' ' '' , . " :~^~~" " 

preflus fuerit, deglutn-e debet pauxillum falls, vel 
lucci acidi Limonum ; optimum vero eft , fi Mangs 
frudusmanducetur, fivecrudus, firemuriaticus, feu 

alius quidam acidus , vel muria conditus fruftus , qui in 
, ,..^ .. • T _.: — c^r ,.^^o<-,n^ Ut autem 



verdooft : maar als ymant door bet eeten van pi 
ac pedlore op- mabok , 



duizelig , 



op de borjl 



zoo 



Indiis 



Salg. 



fole 



moet by meat Zout ofte Zap van zuere Lemoen in0kken , 
dan bet alderbejle is een Manga genuttigd , bet z^? raaiiw, 
of gepekeld , ofte eenige andere zuere of gepekelde vrugten, 
die men in Indien Atsjaar , en in 't latyn Salgama noemd : 
om de fpeceryagtige geur van de Siri -pinang te vermeer- 



bant alia plurima ipft admifcere , uti Caryopbyll 



pi 



Gary opheT-Na 



Indicmi 



Catsia of Lycmm Indicum, tat Suratta, en 



/^ Ppo-iia adveftum . Ut h. Gatta Gambir ^ qui funt tro- mende, ook Gatta Gambir, zynde koekjes, als een boU 
ocregud du ^ , ^ , -i ^^ . ^^^{j^y^^^iii^^j^^ uitbet Zap — --'"■ ^^-^— 



foliorum, ac farina confetti, primp amari, dein gra- meel gemaakt, in 



fie vry bitter in de mond, maar. 



f am OTi praebentes dulcedinem , qui gingivis ac fauci- een aangename zoetigbeid naalatende : ook zyjize voor 
bus etiam profunt, ac labris elegantem_ adferunt ru- '^ - ' -' -'- '-"' * ^- -'- '•- - 



lipp 

I moy root : als mede Cachunde, of, gelyk wy/cbryver. 
junde en Catsjou, zymde een gemengde fubflantie 
Cardamom, Muscus, Ambra, en eenige zappen 



lift 



P 



borem: Item Cacbunde^i^M uti nos fcribimus, Catsjun- 
de & Catsjou, quae mafla eft compofita ex Cardamomo, 
Mofco, Ambra, ^c variis fuccis, quae a Portugallis 
pro Pinangae manducatione multum adhibetur, quia 
grate fpirantem excitat halitum, verum multis etiam 
naufeatn raovet , atque hinc a noftra natione non 

maeni seftimatur. . „ /-.--.»• 

In Cormandelac ora alius obtinet mos, ad antiquam Op de kuft van Cormandel is nog een andermanicr, 

Pinan^^am feu KofFel grata m , ac pro manducatio- de koff el of oude pinang tot bet eeten lekker te maken, of 

^icatam Dra;paratidam , quam nempe in mi- 



walging in de maag: en iDert daarom 



onze 



ne 



fmaak 



fnyd 



nuta confcihdunt fragmenta, qus in aqua Rofarum koffel of oude pinang in kleine brokskens , dieze dompelen 
maccrant , in qua contrita Catsja eft infufa , ilia in rooze-mcater , 't moelk met ^gevrevene Katsjo toegemaakt 
m fole dein cxficcant, atque ufui fervant, fruftula zy, droogenze als dan in de Zonne, en bewarenze zoo tot 
cnim hsc per longum incorrupta durant tempus , ac 

•vchuntur , 



ivant 



qus ori optimum praebent isoerden ook over zee gevoert^ gevende den mont een aan- 



trans mare , 

halitum, & gingivis foliditatem. 

Ut commodum , utilitas , ac vires Pinangae mandu- 
cationis elucefcant , ab experientia vulgarem indicabq 
opinionem, quae eft, utori gratum praebeat halitum, 
elegantem faciei colorem, rubentesque dentes, ac 
labia rubro inficiat colore, (rubri — "" ^— ^ " 



Om bet voordeel of de nuttigb eid ^ en kragten van bet Pi- 
nang kauvoen wat nader te ontdekken ^ zoo zal ik zeggen y dat 
deietve^ naa deondervinding enbet algemeengevoelen^ de 



%me geur geeft , een 
n lippen rood verft C 



dentes pra^terea ac gingivas depuret, quas alias per 
cibos inhserentes foetidum ori d^nt halitum , ita uc 
ejus ufusiplis conducat, acfere necefTarius fit ad de- 
purandumos, ftomachum^ue grato ac leyi adftridtio- 
fle confortaudum , & "^ '" 



albentes) ut tanden by de Indianen voor een cieraad gebouden^ gelyk ' 



3 



7/2- 



kofi daar aan kleeft 



ma a 



bruik bynaa nodig is^ om de mond tereinigeru^ demage 



eft per continuos E 



gantibus p^r mare quogue 



quum perfalina 



condimenta fcorbutus m ore^ ac gingivis oboritur. 



Iglykb 
„ .,Jtigen ,„ 
dienjlig is op 



dJiriQie tejly 
die men in Indie) 
viskoji ondervoorp 



•)r 



qui 



In re piedica varios etiam ad ufus adhibetur, in 



koji moet eeten ^ om den mond voorfcbew 



6 



omnibus enim caiibus , ubi adftridliio atque exfic- ^eeten 



catio 



beeft by ook verfcbeide geh 
waar adjlri&ie , en opdroging 



t \ 



am 



/ 



t * 



i 



' 



\ 



,"' 




^ 

I 

\ 



t 



< 

I 
\ 










% 



i 



1 

t 



f 



/ 






5 



r 



^ 



i 



\ 



\ 



/ 



% 
t 



\ 




f 



/. BoeL VL Hoofdjl. 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



$J 



ufu 



hominis , qui 




tatio conducitj & inter alia (ingulari ac ridiculo mo- 

fi prius cum aromatibus , radicibus 
inedicinalibus, vel foliis comefla fuerit, tumque ilia 
mixtura adrperguntur frons^peflus, ac venter cujusdam 

ephalalgia, febribus, vel alvi tormi- 
nibus laboraL Cuivis autem morbbproprium ac pecu- 
liare eft medicamentum , quod cum Pinanga man- 
ducant , ac corpori adfpergunt , quod tanta vi , ac 
vento ex ore emitcunt, ut cuti adtixum, ac tremens 

5 hujus autem operatio neutiquam Pinanga, 
fed tali eft adfcribenda medicamento , Siri- Pinanga 
enim additur, ut ingratus Medicamentorum tolerari 
poffet in ore guftus. Perhibent* etiam & non abfque 
ratione, per banc manducationem Medicamenti vires 
exaltari, & in cutis penetrare poros, res autem ipfa 
atque operatio fpeftatoribus eft naufeofa, quod Ma- 
laicenfibus Sumbor dicitur^ ac Sumbore hoc priEfertim 



op 



ryen 



of 



fP 



bc/proeid bet voorbooft y de borjl 



ifcbydie beladen is met booft-zeer^kcortzen^ of 



I 



pyn : bebberide^ yder ziekte zyn bczonder medicament , 'f 
"welk zy dan met den Finaiig kcntweUy en aldus op 't lig- 
haamjproeyen^ 't zelve met zoodanigen geweld en met een 



adhaereat 



'P 



moet men de working niet den Plnang, maar <ivel bet me- 
dicament toefcbry-ven y want de Siri-Pinangwer 'erf.egts 
bygedaan , om den ^ciezen fmaak der medicamenten in de 
fnond te kuniien vcrdragen. Zy zeggen ook, en niet zonder 
reeden^ dat door dit kauwcn de kragten van "t medicament 
Qpgewekt werdcn , en diep in de butt dringen y dog 't werk 
zelfs is walgelyk om aan te zien^ werdende by de 



Ma 



laicemiDus ^w/i^or aicicur^ ac caumDore noc priEiertim Leyers :>umD o r genaamt ^ en zime gejumberde perfc 
ad frontem infedi melius rcferunt lemures, & furias, (byzonderlyk aan 't voorbooft) gelykenbcter bulbakkei 



quam homines. 
Pinanga ex natura fua vim habet adftringendi , ex- 



tfcben 



Ifs beeft de kragten van fiyf 



ficcandi, ac quodammodo refrigerandi^ quod aufterus men te trekken^ te droogen^ en eenigziiits te verkoekn 

ejus indicat fapor in nuce vetufta;in juniore enim ha^ uiPwyzehde znlks de wr an ge fmaak y te weten in de oude 

facultates funt minores. Tn'Diarrh^ea ac Dyfenteria, Pinang: wanth 

fi quotidie vetuftse nucis contufa^ aftumatur femi-drach- der. In buihloop 

ma cum vino rubro auftero, aqua chalybcata, vel cum halve dragma vt 

Oryza codla^ Candji diCtd, y mixtae ^ qux limul itideni ad- wrangen wyn 



ijcbapp 



?Jlampt 



met roodeiz 



fte gekookt ryjt 



ftringunt, & inteftina corroborant, eadem Pinangce (CRnQji geriaamtyt welk te gelyk Ji ^ 
nux vino albo , vel aaux inco6la, optimum dat garga- jUrkty de-zelfde Pinang in witten wyn\ of 



rifma, quod firmat dentes, ac tollit catharros, qui 
dentes infeftant: Unguentis exficcantjbus itidem mi- 
fcetur ad fcabiem. Vulgus quoque putat per hujus 
manducationem dentes a putredine lervari in fcram 
ufque fenedutem, quod tamen experienti^e repug- 
nat, qui enim frequenter hanc manducant, cito funt 



mauKt ook de tanden vajl , en ver^ 
droogd de zinkingen y die daar op gevallen zyn : men fuengh 
ze ook onder de verdroogende zalven voor de fcburft ; en ds 
gemeene man gelooft , dat men door bet dagdyks Pinang- 
eeten goede tanden kan bsbouden tot in den ouderdom . dofr 

fi " 



edentuli, quod Pinanga non ita caufat, quam quidem ke Pinang-eeters zal men ordijmris vroe^ tandeloos zien: 



fibrofus junioris ac recentis cortex, qui continuo mo- 
vendo ac coriterendo dentes vacillantcs reddit, & in 

-M. -M. -M. ^^ -tf^^B^^^ ^ ^^ ^m ^ 



IJl ■ . ' - - -J 



^Jladig 



Vetufta Pinangaj nuce illud efficit calx admixta, qu3B de tanden los maakt^enhy deoudePinaiw duet bet de kalk^ 



die met de fcberpigbeid van de Siri te lange in den inond 

^jier fpcclt , eer men bet zap van dien harden Pi- 



Gum Siri acrimonia nimis diu eos arrodit, antequam 

vecuftioris ac duras nucis fuccus elici poffit, quod diu- ae w 

tiirna efficitur manducatione ; ac proinde , uti illis nang 

perfuaft ac confului, qiii in India degere, & vivei-e langer kawii'eny^n'dierhalven^ getyk ik geraden heby dat 

cupiunt 5 Pinangam edefe addifcant , fic etiam jUos een yder die in Indien vcrkecren ^vil ^ de Pinang leers 



moet 



ad modiciilm ejus ufum adhortari volo, nee adfuefcant eeten y 



If^ 



per totum diem illam conterdre inftar ruminantis dat men zig niet aanwent met den mondgedunrig herkou- 
vetul^e vacco2. Sic etiam puto illis nocere, qui A- 'voende te gaan gelyk een oudekoe; en zoo boiide ik bet ook 



ilhmatici vel Phthylid funt, atqiie 

dicunt, hifc6 p 

crimonia & calx ipfa talibus polTet adferre boni: Et 



'S$ 



dewelke 
™^ J — „. ^^..e die cia\^ ^^ v,.^^^ 
[ft zyn: "want voat zoude die fcherp 



'Jl 



nuci 



iphione dicac, hunc nempe lib. SimpL Cap 
Faufel calefacientcm tribuere virtutem. 



Cap. en kalk in zoodanigen ziekte voor baat doen? en indien bet 



345- . . , 

cum Garzia concludere debemus ^, Seraphioni veram 

Faufel nucem penitus fuifleignotam, quamvis juxta 
teftimonium Garzi(B loco citato Faufel itidem crefcat in 
locis maritimis Arabia Dofar nempe & Xael. 

'waftin 

Sinenfes diligentcr colligunt fcmi-putrida Pinanga Men 
nucis putamina, quiE in plateas vulgo abjiciuntur , at- boljlers 
que hcTC aqua abluunt, exficcant, inque varios refer- "voeggef 



waar iSy bet gene Garzias ab Orto, Arom. lib. i. Cap. 
25. Seraphio naageeft^ namentlyk dat by y lib. Simplic, 
Cap. 345. de Faufel een verivermende kragt toefcbryft^ 
zoo moet en voy medey met Garzias geleoven y dat Seraphio 



if el onbeke?it zy geweefly bo€<welzey naa 'tfcbry 
ven van den zelven Garzias, o/* de aangehaalde plaats , ook 
*wajl in de Arabifche Zeebavenen van Dofar, en Xacl. 

Sineefen naarjlig oprapen de balfverrotte 

op de fir at en 



vant ufus Medicos , ex his enim decodum pneparant, 



veelderley medicinaal gebr uik bewaren 



ijfcben 



quod propinant diuturna Diarrha^a ac Dyfenteria la- eenafkookzel 
borantibus, in quibus morbis modice re'frigerat, ac die gene y di 
leviter adftrin2;it, quae autem ipfi junguntur, nolunt gaan bebbeny daarinze matig verkoeldy en zoetjes opfioht 



to Op 



ex invidiofa ipforum natura nobis declarare , quamvis 
£gri intcrrogati mihi pronunciarunt, nihil fefe De- 
code illi mixtum detegere potuifle. • 



daar 



> ^ ^ , , , ^ „ „ ^ , 

)penbareny hoeijcd de pat 



ten my verklaart hebbeny niet anders daar onder gezien te 



bebben. 



Reftat jam, ut de noxa ac Pinangae abufu quid di- Nu is 7 tyd^ dat ^y ook van defchadelykl 



camus, ut cavere quis fibi pofTcc. Hacce enim prae- 
parataSiri-Pinanga in India multa perpetrantur fcelera, 
utiveneficia, philtra amatoria , incantamcnta, & fi- 



konnen 
Pinang y \f 



^P 



milia, multi'cfgo mifere falluntur inprimis a feminis fcbelmflitkken verrigt ^ als ver^evlng door fen^ 

' "■ kruit^ en andere betoverende dinp-em vele aierk 



Indicis, quas tamquam amicas habent, qux quodam 
artificio venenum aliquod Siri-Pinan^sB mifcent, alii 



Indifcbe 



vcro plurimas fuperftitiofas artcs, ac cantationcs hac- <u;en, ook dieze voor bare vrieiidinnen bouden^ in dcwelkt 



cc efficiunt, quae in fuperflitiofos ac diffidences per 



lykfi 



Dei confenflim fuas exercent operationes: Qusidara Pinang vueten te brengen: andere kujinen mede veete fu^ 



autem pra:parationes tali operantur modo, ut vi ve- perfiitieitfi 



en baare 



ncni mox noceant , atque Hxmoptocs , ac Phthyfes 
cauflent, alice autem poft dies immo poft annos fuam 
produnt malignitatem, ac lenta morte homines ene- 



op de kinderen des ongekofs y door Godts geben- 
en^ bare kragt hebben: vi'a?it zommige zyn zoodanig toe-' 
' ' '-^-.edoor de kragt van^tfenyn dadelykfcbade doen^ 
cant;proutDiabo]o ex Sagarum intentione id efficere bloed-fpu-wing en teering verwekken , andere 




lubet. Hinc in India proverbium, fi tales tabe confe- 

flos 



dagen §n jar en y en doe?i de menfchen een langz 

£2 



op 



aanf 



\ 



^' 



i 



y 



/ 



t\ 



I 



■v 



3^ 



J 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber L Caput VL 



aos & emaciatos conrpiciant, ut de iis ^iz^ViV. Alicuhi aan\ zoo ats H den duivel bdieft , zig Ha de qnade intentia 

Alice autem tales prjEparationeSj der toverrejjenvoegeiide; bier van kornt bet Jpreckwoord iij. 

Indien , ah men een diergslyk qtiynend en uitgeteerd me7i- 
fcbe ziet , dat men van bem zegt : Hy heeft yvers een 
PiNANG GEKRECEN. Anders dezer beeten, die zoo quaaC 



Pinangam accepit. _ . _ . 

qufE Haudita malignce funt, vim habent, ut virilem 
exftingiiant ac enervent genituram , alls autem amo- 
rem in ccrtam excitant perfonam , fi ipfis mifceant 



A 



folia debat-Goena difta, h. e. medicamemum invitum, niet toebereidzyn ^behbmnxederom de kragten yOm de man- 
ac tetrum, quo talcs alliciunt, at que etiam capiunt, 7ielykbeid te berooven^ andere tot liefde tegens een zeekere 
tamquam/qui vincere nolunt, vel kibenter plerum- ^.perjoon te verwekken^ wanneer zy daar by doen eenige 
uc capiuntur: Immo gloriantur fefe virum ab uxore bladeren^ Ocbat-Goena genaamt ydat is medicament van 
ua hac Pinangae prJEparatione ita poflc alienate, ut dwang ^ jaa ni^el vuiligheidj ^aar mede zy de vogelen van 
amorein fuum in tales convertat, vel in aliam quan- baars getyke kofinenvangen^ en die ook gemeinetyk gaarn 
dam fceminam , in ciijus nomen Pinanga talis fuit pras- gevange?! n^illen zyn. Zy beroemen baar^ datze door deze 

Unufquisque itaque moneneius fit, ut cau- rinang eenman van zyn vrouw kunnen afkerig maaken , 




parata: 

tus fit in accipicnda pra;parat32 Pinangae buccclla, ac 

bene actendat, quifnani ipfi banc porrigac. 



Confido ac credo , incantamenta nullam cxercere 



probos^qui cum vul^aribus fcor- 
nfortium vel congrefuim , ac foli 



£71 zy7i liefde doen zetten op baar^ of op een andere vrou- 
njoe^ op iviens naam de Pinang geinaakt fj*; een yder zy 
dierbalvengeimarfcboiivct ^dat l^y ivat ketirig zy in'taan- 
vaarden van de toegemaakte Pinang-bete ^ en vcel toezie, 
vit mens bant by die bekome. 

Ik gelove njoel fiiet , dat de betovering^n eenige kragten van 
baar zelven bebben konnen op ofaan Gvdt'Vreezende Men- 






pofle vim in pios ac ^ ^ ^ ^ ^ - - 

tis nullum habent confortium vel congrefTum , acfoli Jcben ^diemet de gemeene vrouvotjes geenommegang en beb- 
confiduntDeo5(hitamcninIndia rariflimi^fcdpraemo- ben^ en in baarbctrouiven op God vafl-Jlaan^ (^dog die in 
neo unumquemquepra^ tali malo^quod fieri potefl:,dum hidien dun gezaaid zyn) vlaar ik iraarfcboU'Wc een yder^ 
venenum naturale ceque probum ac ncquam afficcre voor een quaatdat gebeurlyk is ^de^wyl betJiatitiirlyk fenyn 



polTit 5 vel nocere : Hinc meo Judicio laudabilis ac can- 
didus eft mos alicui o^Qxrt Pinango-Tbecam ^Mt'^rvQ^)^' 



zoo ij^eleenvroom man als een deugniet kanjcbade doen ^ en 
daarom is bet^ myns oordeels^ eenpryfjelyke en goede maniefy 



ationcm videat, & fciat, quid, oc a quo prreparetur, datmenaan een ande^^prefenteert bet bekken Diet ongemaakte 
vel, fi ita ipfi lubet; ut ipfe illam conhciat, quod Siri-Pinangy ten eindc by zie wat by neemt ^e?} door voie?i 
etiam fecurilnmum eil , fi.mt enim nebulones adeo bet toegeviaakt ijcordt ^of^zoo bet bemlufi ^die zelfs toebe 



agiles, ut licet attendas & videas illarum pra^paratio- reide^ 't nxjelk ook wel bet zekerfle isy want daar zyn zoo 



nem 



2; J on- 



tamen venenum , quod fiab unguibus abfcon- flimme fcexen , die een Pinang ziillen toehereiden , daar 

dunt^admifcere norint. Novitiani etiam joco feu lufu men by zit en toeziet^ en egter datfenyn, 't "welk 

faspe hac Pinangae-buccella falluntur, fi loco Siri-Boa der den nagel van bun vinger verborgen bebben^ ongemerkt 

fruftulum viride longi Piperis fumatur, quod ipfi fi- daar op weten te flryken. De nieu^iSjelingen /werden uib 

millimum efl; , vel fi grana quaedam feminis Capjici In- klugt ook zomtydts met een Pinang njccl bedrocgen ^ te. 

dici y Ritsjes vulgo difti, ipfi admilceantur , utraque "vceteti als men in plaats van Siri-Boa een Jtukje groene 



ha^c in ore, acerrima, ac calidiflima totum illud in- langepeperneemtyzyndemalkanderzeergelykyofook^wet- 
flammant. _ de zaat-korrels van bet Capficum Indicum , in 't gemein- 

. . ritsjes genaamt y en ix^elke beide in demond zeer beet zyn^ 

en ongemein vinnig konien te branden. 
Inter vulgus amatorium Siri-Pifianga alium quoque, Onder betminnende volkje is ook de Sir i- Pinang nog in 



fed magis tolerabilem obtinuit abufum^quam ut litte- 
ras amat(^rias variis angulis , figuris , ac foliis drna- 



een ander^ dog verdragelyker misbruik^ dezelve doende die- 
nen voor minnebrieven , en (^tot dien einde met boekjens fi-. 



tarn, atque filo fericeo ligatam , in piftis munftoriis gutirtjes en bladeren toebereidt^ midsgaders met een zyden 
amatx pcrfouiE mittunt, ex qua opiniones fuas inter draat omwo7idenzynde)ineen gefcbildertjietisdoekje^ddbe- 
fe^Q intelligunt, five aliquid mandare feu precari ve- mindeperfoontoezendendey'voaaruitzymalkandersmetninge 
lint, atque banc artem optime norunt femm^ tarn- dan kunnen begrypen ^ 't zy datze ietsbelaflen^ of vanmal^ 
indigenae quam hybridae, quas Meflicas in India vo- kander begeren; en deze kimfi is onder de vrowwtjes ivel 
cant, quae hac in Graramatica egregie funt infi;ru£l:ae bet 7neefle bekent^zod wel by de Manders^dls by bet balf- 
& eruditce: Si vero banc mire efiormatam & ingenio- flhg^ die men in hidien Meflicen noemd ^ zytide alle in 
fe pra^'paratam alicubi inveniant ante fores, in jedibus, zoodanigen grammatica zeer vcelervaren: maarzoo zy de- 
in putciSj vel alio quovis in loco Pinangam, turn ve- ze wonderlyke gefnedene, of klugtig toebereide Pinan<ren 
hcmentcr incipiunt vociferari , tumultuare , atque a yvers vinden leggen , H zy dan voor baar deuren , in b%ar 
magis (quos Swangcs vocant) projc61;am ibi fuifle di- buiSy ofte in een put, zoo begi72nenfe gevceldig te tieren 
Cunt,ut^ali familiis noxam adferrent vel aliquod in- en te roepen^ dat dezelve van booze Menfcbeny en Tove* 
' '"'" naars (diezySwanglnoemen^aldaargelegt 2;y, om die fa- 

miliefcbade dan te doen , of baar ee7iig ongeluk toe te brengen. 

Daar vcert ook yets gemompelt , dat de wortelen van 

de derde ^ of -zvoarte zoorte van Pinang een qnade en 

fcbadelyke natuur aan zig bebben , en dat booze Menfchen 



Fortunium. 



^ 



Perhibent quoque tcrtiae feu ni^r^ fpeciei radices 
malis-nam habere naturam , atque nebulones hifce 



ali quern 
turn eft 



, atque 
interficere pofie , quod tamen 



mihi igno- 



ita ut 



pauca de hoc dicere pofiim. Di- ymand daar mede zoitden kumien vergeven^ dog't ivelk 
cunt qiioquc fi h^ in Sagueer , feu alio quovis po^- my nog onbekend is, zoo dat ik vueinig daar van kan fcbry- 
tu macerentur, atque quisjnde potet, tali vchemcn- ven. Ook zegt men als deze in Sagueer^ ofte eenige drank 

<vccrden gelegt , en ymand daar van drinkt^ datze hem een 
geweldig braken , en afga^ig zoiuJen verwekken^ jaa ook 



tern cauflare vomitum ac fcdcs , immo etiam enccari 
poiTc, fi non cito huic occurratur aliquo medicamen- 
to: Nullum porro, ut fupra jam fuit notatum, prse- 
bet arbor Pinanga ufum, nifi quod ex ejus vctufiiif- 
fimis truncis, per longltudinem fiflis,,tigilla confician- 
tur, quibus fepes ac rcdium muri conneftuntur 

multo minus funt durabilia fubfequentibus, 
quje ex Pinanga filveftri conltruuntur, ac cujus de- 
fcftu ilia modo adhibentur. , . ' 



el 



fpoeaiE'' 



te) 



autem 



Ex infcriore deciduorumramorum parte (^quse craf- 
fjE fimilis eft pelli, atque Upe vocatwO quosdam for- 
mant faccos & fitulas, quse confuendo connciuntur, 
ac quibus aquam ex putcis hauriunt; vacua hsec va- 
gina, etiam Upe^cii Oepe dicla, in gua racemus flo- 
rifer continebatur , pixidi quoque mfervit , in 



pilces & fimilia aflervantUL 



\x 



qua 
quae mittere alicui vo- 



unt. Viridis h^c Oepe interne cuticulam habet al- 



doot konnen brengen , zoo men daar tegen geen 

remedie qmame te gebruiken. Forders heeft men, 

als boven gezegt is, van den Pinang-boom geen zonder- 

hffic ling gebruik , dan dat men uit deszelfs oude ftanmen ;' in 

' de lengte gej'pleeten zynde , latten maakt, en daar msde 
alderbande wanden en beiningen van buizen fzamen bifid, 
dog die zyn op verre naq zoo durabel niet als de volgeiide 
van de ivilde Pinang-boom gemaakt, en by ijcelkers ge- 
brek zy ook maar gebruikt iverden. 

Van bet ondei-jte der afgevallene takken , (bet vcelk vcel 
een dikke huid gelykt en Upe ivert genaamt) maakt men 
ook wel eenige zakken , of emmers , dezelve tegens mal- 
kander aan 7iayende, en vmar mede men Y ivatcr uit de " 
■putten haald ; bet leege fcbuitje , ook Upe of Ocpe ge- 
naamt, daar bet bloeyzel in gezeeten heeft, verflrekt mede 
voor een dooze , ivaar in men vifcb , en diergelyke kojl 
bergen kan , die men aan yemand zenden ml. Het groena 



bam, qucB fei^arari poteft ac inflar papyri ad vol- Oepe heeft van binnen een <wit vel,' dat men kan aftrek- 

vellos tabacarios adhiben. Moncndum porro ell, ne ken, en als fyn papier tot Tabakbonkajfen gebruiken^ en 



/ 



quis 



> 



r 



^^ 



77Wet 



4 



.A 



/^ 



\ 



\' 



N 



\ 



f 



f. 



i- 



/ 









f^ 



'". 



\ 



I 



\ 



f. 



I 



\ 






/ 



\ 



I Boek, F7. HoofM 



AMBOINSCHE KRtJYDB'OEK 



r 



• * 



, » 



quis decipiatiir, nucleos yeteris ac d\irx?xnmga^ m 
jotundam pohri formam, ac poftqu^m per jioftjn in 
aqua ^ cm mfufum fuit Lignum Colubrinum macc- 
raverunc, tales vendere inpericis pro vera Hyjlricide 
feu Pedra de Porco , qUJE, fi talis nuclei Pinangae habeant 
magnitudmcm , viginti & quinquaginta inperialibus 
imrao pluris Vcnduntur ; difl-erentia autem in colore 
ac fapore confiftit, ac facile percipitur ab iis, qui veram 
antea guftaverunt: Fiftitia enim madidafifuerit fafta, 
mucilagmofa magis eft quam vera. Oblongi ficpe nu- 
clei itidem poliuntur, fitque cukrorum manubriis in- 
ierviunt, qui fine dubio pro raris itidem venduntur 
dendntis fpeciebus , ac duo tresve tales nuclei fibi 
impofiti manubrio infcrviunt. 



37 



moet jmyders ogk tot waarfchowwing dlcnen , op dat 7 
mand bedrogcii irerde^dat imn de korrehvanoude en h 



Hyp 



JIangen-bout bitter ge 
xjpen kan voor den op 




hefiaat in de koleiir en ft 



proejt u^uuoiiy ^i^i'.u i^micTKo ix:oraen; wani a 

ft jierker aan da 



V 



aen opregten. De lanbwerp 
Jleepen^ en daar uit 



w 






el ge- 



ojntyts mes'hegten gemaakt , en die 



t 



^ffel _ dan 00k <voor rare It 



ipt 



Res fumnla admiratione digna eft, quo modo vete- 
rcs Aegyptii fcntentiam fuam aliis fignificare potue- de^'dTl ZL '!.i:^^r^omienns n^aardig ding gehou- 
rint charaaeribus ex animalibus . elemenri. . nr?n 1. t'l^ JfJ' ''t^' Egyptenarcn hare memng aan andere 



een hegt gehruikt. 
Het ix:erd voor een verioonder 



Kircber 



hebben kunnen te kennen geven door bcelden , genomen van. 
gedkrten, element en , pkmt en c^ ' 



Illultrata , part. 6. Cap. 3. Sim.li quoque moSo sSncnf f Sen.'s T^Tsi/n^ uXn" IT^'c.f 'f , 'I 

turam* quae a pnmo eorum re^e Ti>f fevdec m fnhn> a t^i a j j*'^'6tfjA.c uccmc/i^ ^tactic jcprificntnge- 

quidem miuatiincs. Inter alia fc quodam reS^m ^JsiinmI!!,\iT'f'r '""A" r^'". *""'"« ?"°! "I'^''' 

km narrat . ilium fecundum fcriblndi modn"™ IZ. "I'l'^^^lyi'?"^"' =?"• .?"' ^/ '"'^■'T"' '"'^taalt hymn 



nilie defumptum ex herbarum, florum, radicum &c. 
figuris, vario modo connexis, quibus totum de agri-- 
cultura confcripferat librum ; Antiquus autem ac diF- 
' ficilis ille fcribendi mos a Sinenfibus poftea omifllis 
eft , ac in breviores mutatus charadteres , uti quoque 
mos Aegyptius Hieroglyphicis litteris fcribendi non 



Num, dat by deticeedejnanier van fc^. J 
ven badde uitgevonden , gemaakt ' van beelden der kruiden , 
bloemen , irortelen ^r; verfcbeidentlyk door malkandersn 
gevlogten , en waar mede by een geheel boek van den akker- 
bowu) zoude befchreven bebben; dog die oude en moeyelyke 
manier van fcbryven is daar naa door de Sineefc 



r4s''f=.t!3Sn^^^^^^^^^^^ 



ricntali populo certum tamen obfervo modum, quo 
fententiam fuam aliis declarare poffunt, non litteris 
vel charafteribus , fed certis quibusdam foliorum^ 
florum ac fruftuum figuris ^ quarum quaelibet pecu- 
liarem habet inter illos lignincationem ; & quamvis 
Grammatica ^pzZ^oZ/az plurimum inter amatorium vul- 

^4 j^ 



gyptifcbe manier, I'^^Hicroglyphifchc/rtferffn tefcbry 
ven^ niet lange gejlaan hecft. Dog onder de Indifc 



ijhrfc 



I 



h 



mde in hocce volui opere , ut ejus facetias demon- ije 



ftrarc 



A>.xu.iwxxi J" vw.»i.^^..J liwiii^^w jj^it.ni,icT^ VjtlcHUlIi IJ^UillCaHU 

cum carum nomine ac adtributis convenit ; cxempla 



s:el nog een 
-^ceKcri: mamer, om main.anaer bare meimng teverjlaan te 
kdnfien geven, niet door tetteren, offiguitren,maar door 
zekire bladeren, bloemen, en vrugtcn, ijoaar van een yder 
onder ^ hoar een byzonden zin of betekening beeft ; en boe- 

""rammatica Symbolica meejt onder 'r mrnne-vol- 
de vroui^en gebriiikt werd , zoo beb ilzd egter 
daar in dit iverk willen aanbalen, om bun aaf^ 



11 



fuit 



Oryza. 



tup^ 



fefe 



rcpjentur 
[axe texta 
nas repu* 



Calapl. 



zoodanige pi 
'gerf/bbap ov 



lappitS'hladercn ixjorden^ ah bovcn Capittel 
zeekere vierkante kujjens gevlogten , Catupa 



// g^' 



gevuldt 




enaamt 



Catup 



quoi^ue modo Pinanga ufurpatur ad amicitiam feu in- 
jimicitiam declarandam; ac Siri ramulus , qui folia fua 
adhuc gerit, cum praeparata Pinanga tali modo nexa^ 
tit fmgulum folium perfeftam efformetPinangam ^ mit- 
titur m boni affeftus teflimonium, ac dicitur Siri feu 



}/ zoo lojfelyk gevlogten aan een ander per) 



:o7^ 



P: 



ofi gelyk men zegt 



perfoonen 



van vriend of vydfidfcbap 
deren nog aan zyn , met 



•oodanig 



Pinange-Leleiltm^^^^ viridi componi^ gevlogten, dat yder blad eenvolkomen ? inang' uitmaakt 
turPmanga, ac tali modo decorticata, ut tripodcm ^ ■ ^ -^ ■ ■ ^ - - * 



fiat) 



(quod 



invitationem confortii denotat, ac 



of Pinang 



iffeEti 
en zoodanig gefcljilt dat by op 



fibi mutuos fore patronos. Tota porro Pinanga, cujus of vier voeten komtujlaan, O'^elk niet <u:el te befcbry 



cortex flofculis ac circulis, fimilibusque eft excavatus 

penfl 



'cen IS 







..5^....., ^^ ^... ....... w.....x„^.^ .iiw^w ^.iwp^iixLuu zonaen zynae, oeaiiit een nodtgins, tot converzatte . en dat 

fimificant animum. Sin Pmanga vero , qus nulla re- ze malkanderen dragen mlleni^wyders een geheele PinanP 

niera eft calces ab uxore mArim mifTn . rfnnrli'nm ;n_ „..•.„, r.i....rr. .. ..°. t .. _ t •'.. °,. , , p 



pleta eft calce y ab uxore marito mifla , repudium in- 
dicat. Pinan— ''■^' -.t:^.,:j ..i... r.^^.. r,. « k 



fcborjje met bloempj 
gefneeden is, en de Siri-bladeren' cp 



utipih vel fibril^, tamquam incantatahabetur, quae zynde geformeerd , beduit genegentbeidf rnaar een Siri-Pi: 

ahcubi polita elt, ut illi, qui earn comedit, noxam nang van een vrouw aan een man gezonden, daar geen 

adferat:_ Licet hx artes ndiculs videantur , ac gra- kalk in is, bediiit, datze malkanderverlaten willen. Een 

VI & ferio opere mdigns,- novifle tamen eas conducit '- ' ' 
hie loci in India illis , qui feminas frcquentare 

n? ab iis eludantur ac fallantur. 



folcnt 



^f 



'/ 



*■ ' *, 



> 



geboiiden ^ die elders geUgt is om qiiaad te doen aan die 
gene^ dieze 7itittigt ; en of nu wel deze konjljes belaggelyk^ 
en in een ernjlig werk onwaardig mogten fcbynen^ zo& 
konnenze nogtans die geenen^die bier in Jndien met bet^ 



^rouw^volk moeten verkceren 
flen om 



pajje komen 



y 



,9 



* 



,- 



'- 



CAPUT 



E3 



Yll, 



\ 



\ 



\. 



\ 



^ 



3S 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber 




Caput VII. 



. * -> 



{ 



•- 




CAPUT SEPTIMUM 

Finanga Silvejlres ; P i N a N G-U tan. 



Ilveflris Pinangjs, qucC fponte fine hominum cul 
tura oritur • varias in ^'^--^ ^- ^^i:u,,x ^^ — :. 



VII 



H O O 




D 






K 



Wilde Pinang-Boomen 



hifc 



Orizaeforriiis 



funt Pinanga Globofc 
Glandiformis , & Pii 



pof- 



V 



r 

^w rfe njoitde Pinang^^ die van zelfs zonder m 
fcben moeite of biilpe voortkomt , beb ik in deze ( 
Jlerfcbe Eylanden verfcheide zoorten aangetroffi 



)ft'gejlag 



^jlen , Pinanga Globofa , of 



of 



Primo Pinanga Globofc 



korls Pinang. 



i ryfi 



)/ ronde wilde Pinang. De Jl 



arboris truncus paulo craffior eft iilo vulgaris a me de- dtzes booms is ^at dikker dan de tamme Pinang-boom , ook 
fcriptse^ in latiores quoque divifus annulos, & candi- in wydere leden verdecld^ evener^ en witter van aanzien^ 

'en van vier tot zeven vadenien hoog^zyne tahken zyn ruim 

een vadem lank^ eri meefi doorgaans beblaad^ Jcbaars een 

'Jle zynze boven vlak gegeiit , de rcjl 



dior^ a quatuor ad feptem ulnas longus , cujus rami ultra 
ulnam funt longi, ac plerumque foliacei^ vix digitum 
crafli_, poilica parte plane finuofi^reliquaeorum pars 

dillin- 



beeft een booge rug^ te ^ederzyden met een fcberp 



protuberat , ab utraque parte acuto marginc 

guuntiir , atque ab inferiore parte dorfum arcuatuma- 

cute defmit. Ultima ac fumma folia funt anguftiffima -D^ agterjle bladeren zyn de fmaljle en kortjle^^ en^Ji 



loopt de rugge mede uit den ronden fcberp 



ac brevinima, & retro fleduntur , reliqua ab o6lode- ook agterwaarts^ de volgende zyn van agtien tot tirec en 
cim ad viginti duos pollices funt longa, trcs digitos twintig dtiimen lanky drie vingeren breeds en eindigen in 
lata , atque in acutum apicem definunt, neutiquam een fcberpe fpits ^ geenzints afgebrooken^ s:ehk aan de an- 



bbtufa feu quafi abrupta, uti inaliis fpcciebus. Nervus dere zoorten 



t 



jned 

nues coitas habet longitudinalcs^Racemusfloriferhac 
in fpecie peculiar] provenit modo^ac contra naturam re- 
liquarum Pinanga fpccierum, ^x mferiore nempe folio- 
lum ramificatione. Simplex eft racemus quinque feu fex 
pedes longus , vix digitum crafllis , ac inferiore parte ad 
ulnbs longitudinem nudus ac fruftibus deftitutus , inter- 
medium nempe duorum pedum fpatium frudtus tantum 
geritj atque extrema duorum pedum diftantia itidem 
nudaac frudibus orba, magnis tamen f^uamis^ in auibus 
exficcatorum florum reliquiae confpiciunturj obicfra. 

Fru6tus funt rotundae nuces fclopetorum globulis 
paulo majores, luprema parte obtufo ac lato apice 
ornatae^ inferiore craflis obteftse fquamis^quibus tarn- 
^uam calici adhaerent, uti in Calappi nucibus, diu lu- 
tefcentis funt coloris^ tandem Aurantii fed numquam 
^vere rubentis fiunt coloris, eft enim alba Silveftris 
Pinanga , de qua fupra Cap. 5. aftum 



aan 



' y de middel'zeniivoe Jleekt 
'fie zyde beeftze nog veele d\ 



lengte. De vrugt-tros komt aan deze zoorte op een byzon- 
dere manier voort^ en dat tegens de mode van alderbande 



denfcboot der onderfl 
7/ 



40 



fcbaar 



vin^er dik, en agter ijcel de lengte van een elle bloot en 
kaal zonder vr up- ten ^ zvndp. all/^jiehk Hr middelfte tvoee voe* 



'■Jl 



^ji 



fcbnbben 



De 



terjle met dikke fcbubhen 
jes Jlaan , gelyk aan den 
geel, dog ten laaft 



jlomp en breed fpits 
bedekt , daar aanzi 
CalappuSy zy blyv 



noit regt rooty want 't is een voilde voitte Pinanga waar 



ac fraeili putamine yerus tegitur nucleus , etiam fclo- hrokkelige boljler legt de regie kern , nog al mim zoo groot 



peti 



^ — 

tamquam altero 



.clei fubftantia eft tamquam veteris albce Pinangje, du- 
rior tamen , & amarior , atque aufterior , edulis tamen. de 
Lignum vel potius cortex digitum circiter craflus al- 



n een musquez-Kogei , aog agter met een kantigejpitf, 
og al met een dun en bardagtig vel , als met eenfcbaal 



Defubjl 



fmaak 



bicat, atque longitudina]es habet fibras , unde facile nogeten. Het bouty of veel meer de fcborjft 



m iongituamem nnai actignia exnsconnci poimnt,m 
vetuftioribus truncis ruffum eft, firmius ac durabilius 
ligno Pinangae vulgaris, quo fubfequentibus fpecicbu^ 
mt 
b 



trent een duim dik^ is langdradig en wit y dierbalven ligt 

"' ^ f " fplyten^ en beauaam totlatten^ aand^ 
flammen wat naa den roffi 



ifcrius'eft. Interior fubftantia eft medulla fungofa, durabelder dan 't tamme Pinang-bout , dog emnwel daar 
revibus conftans filamentis , uti vulgaris Pinangae. in de naajl volgende zoorten wykende : bet hlnne7ifie is een 



. . 0-, a'. ^, , ^ T, ,". - '^^i^ '^o^^^e^S^^e^/^ortedraden gelyk dat van de tamme, 

Nomen. Lmms Pinanga Silvejlns Globofa, Belgis Pi- Naam. Op 't Latyn Pinanga Sylveftris Globofa , op 't 



yiang, Mnl^iccnCibna Pinang Oet an Befaar, Ambonic6 
ilua Niiscel (dignofci taraen facile potcft a prima vul- 
jgaris fpecie Cap. 5. defcripta) aliis Hua Ewan h. e. 
montana Pinanga, Hituennbus Hwa^/a«^,Ternaten- 
fibus Hena Hena. 



Naam. Op 't Latyn Pinanga Sylveftris Globofa , op 

Duits vfiLDE RONDE PiN AUG , Op 't MaleitsFimug Oetc 

Befaar , ^wiowj , Hua Niwel , (dog is nvel te onderfcbei 

den van de eerjle tamme zoorte 3 Cap. 5. befcbreeven') b' 

andere Hua Ewan, dat is berg Pinans^ Z?v de Hituee 

fen Hua Alang Ternaat^ Hena Hena 



, Vctuft^liujus nuccs, propter lignum quod tigillis ,^ Men gehruikt (bebalven H bout tot latten) de oude nuu^- 
inferyit , defeclu vcrffi Pmangs adhibentur pro mafti- jes , by gebrek van regie Pinang om te kauwen, inzonder- 



catione, iis prasfertim in locis, ubi vera deficit. Nu- 
clei puri in grofla contunduntur fragmenta, & quam- 
vis vulgari duriores videantur , uno tamen confrin- 
guntur iftu, ac cum Siri & calce more folito mandu- 
cantur. Amare quidem fapiunt atque auftere, inter 
omnes taraen Silvcftrcs aptiftimae pro manducatione 
habentur. 

Locus, montana eft arbor, atque altiflimis Silveftri- 
bus amat adumbrari arboribus, fed in parvis lilvis ac 
hortis non invenitur. 

2i Pinanga Silveflris Glandiformis , hiEC duas habet 
varietates feu fpecies , quarum varietas in frudu plu- 
rimum conGftit. ' 

Prima fpecies itidem altiorem fed graciliorem vul^ 



op plaatfen , daar men de tamme niet en beeft. De 
fcbuongemaaktekorrelsjloot men in grove fiukken ; want boe- 
wel zy barder fcbynen , dan de tamme, zoo brokkelen 23? 
nc^tans met eenenfag , en ?nen eetze met Siri, en kafk na 
geiivoonte. Zy zyn irel 'Wat bitter , en wrang, dog egter 
bout menze voor de beq^uaamfie , om te kawwen onder alle 
de nrilde zoorten. 

Plaats, dezen boom groeit in 't gebergte, en wil 'wel 
van booge 'wout-boomen befcbadwwt zyn , maar in ligte bof- 
fen , en verlatene tbuinen en vint men bem niet. 

2. Pinanga Sylveftris Glandiformis, of eekelvormige 
ivilde Pinang , deze beeft tvcee veranderingen , of tivee 
zootten 3 <welke7-s onder fcbeid meejl in de vrugten hefiaat, 

'^ 'fie zoorte beeft mede een booger, dog ranker Jl 



gari habet truncum,_ & in amjplos diftinftus eft arti- dan de tamme, en is ook in tjoyde leden verdeelt ^ het bui- 



culos, lignum exterius ultra digitum craflum, vulga- 
ris ligno aurius eft, uti & praecedentis , fibrofum , pri- 



^fi 

- . . . n de tamme, ei 

mo albicans, dein adultiore state ruffum, ac per Ion- grof-dradig , eerjl 

gitudi- 




ifi 



•t 



ros y en in de 

length 



*. 



t 



^ 



\ 



J 



\ 



\ 



) 



\ 



\ 



\ 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



39 



/. Both VIL Hoofdji. 

gitudinem facile findendum: Rami fcptem vel ofto lengte ligt tefplyteuy de takken zyn zeven en agtvoeten 

pedes funt longi, ultra pollicem crafli, ac hirfuti uti lanky ruim een duim diky enruig ah die van Gomiico, 

Gomuto rami, ulnam circiter a parte poflica nudi ac ^ ' " ..s ., . 

fupra excavati y reliqua ramorum parte ad dorfum pro- 

tuoerante & rotunda. Folia funt oppolita, uti alio- 

rumPinan^s foliorumjduo tamen plerumque uno exor- 

tu proveniunt, raro folitarium, & ad fupremum tria, 

quasfenfimapoftica parte fcparantun Unumquodque zelden een y' en naa vooren toe driey die haaV metter tyk 

folium tres pedes eft longum^ duos latum digitos^ van agteren fepareren y 

labrum^ ac Nipa^ foliis (imile^ in medio acutum ac tijcee dingers breet ^ en'gla 




omtrent een elle van agteren blooty' of kaaly en boven ^f- 
geuty de reft van de tak doorgaans een ititfteekende rug 
bebbende , en van onderen doorgaans ront zyiidei de blade- 
renftaan aan wederzyden , ^elyk die van andere Pinan^eny 
doggemeenlyk twee by rnalkander uii een oorJpro?ik^^dog 

tyd 

yder is riiim drie voetcn laiigy 

lady midsgadcrs die van de Nipa 



gelyky hebbende in de midden een fcherpe enftyve ze 
die boven uitfteekt : In "t eerft loopenze voelfpits toe , 



enuvcey 
maar 



rmum habens nervum , qui protuberat. Primo quidem 

acute definunt base folia J fedfenfim finduntur ac tan- ^ ^ , , 

dem mutilantur: Fruftus more Pinangs provenit Tub. metter tyd fplytenze y en zyn wat afgebrooken: de vrii^t 
foliis ex angufta vagina feu Majang trunco nexa, ac kovity na de gewoonte van de Pindng^ cnder de bladerm 
f^fQ aperientc limplex provenit racemus, cujus^ fu- uit een fmalle ploffe fcbede y of Majan^ aan den kani 

ftaande; en dewelke zig openendey een enkelde tros ver- 



prema pars dividitur in plurimos breves pedunculos -, 
quibus flores infident y minores vulgaris Pinangas , 
quique omnes dnutiles decidunt. Inferior ractjmi 
'pars pedem vel duas lonsa eft fpithamas, cui fruftus 
annettuntur, aui arfte nbi auDonuntur, uti in Ari 



qui 



toonty "wiens voorfte deel zig verdeelt in veele kortefteelen 

daar'tbloeizel aanbangt y kleinder dan dat vande o-emeene 

Pinangy 't njoelk al tezamen voorniet met alyoften onnut- 

te afvalt: H agterfte des fteels voerd ah dan ono-eveer eeii 

frudlibus, inter hos tamen hinc inde parvi ac imper- voet of tvoee fpannen langy en daar groeyen de vru^ten 

fedli confpiciuntur, qui non adolefcunt. Glandium aany %ynde digt op rnalkander gedroiigeny gelyk aan de 

c.^^ ^onrt.iv,wi;«;o f^A o«nr,ii^i; ^if, ^-^ ^v^iTir^n ^ f^r. j^ron y dogtuffcben beid^nziet men bier endaar eenigeon- 

derblyfzeh y die tot geen perfedtiekonnen komen : zy zyn van 



funt raagnitudinis , fed anguloii , uti ex preffione for- 
mantur 5 ac fuperius funt acuminati. ' Diu funt virides, 

immo donee interior jam indurefcit nucleus , dein degroottealseekelenydog^athoekigyzooahzedmm^ 
intenfefuntlutei, tandem quoque rubentes, uti inter deren drukken y en van vooren met een bar de /pits: zybly 
Hnrnpftirnc; Pinnnrr- Ttam . cmuR hrpc Si1veftri<; videtiir ^en langentyd groefi , ja zelfs tot dat de binnenflekorrel al 

bartwerty daar naa ^erdenze boog-geely en ten laafle?t 



domefticas Pinang-Itam y cujus ha?c Silveftris vidctur 
fpecies , uti prsecedens ex vulgari alba fpecies ha- 



benda eft. Exterior caro fibrofaeft-, acdulce fapiens, ook root^ gelyk de Pinang-Itam ojider de tamnie ^aar 
unde avide appetitur avefpertilionibusacplittaciscri- van dit een wilde zoorte J'cbynt te zyn^ g^lyk mede de 
flatis. intus nucleus oblongus continetur mftar Oli- voorgaandezoortvandctammewitte: bet buitenfte vleefcb 



v« 



ab utraque tamen parte obtufus y atque dc- 
feftu Pinangy vulgaris ex neceffitate comedi poteft, 
quamvis amarus admodum fit^&inter edendum crepi- 
tans. Perhibent quoqueindigena^, illos,*qui nimium 
eos edunt, fiffuris plantarum pedum laborare. 



is dradig en zoet-zappig y dierbalven zeer graag ge^eeten 
^vordcnde van de vlcer-muyzen en Cacatouwcn, van bin* 
nen leideenlank'djerpigekorrely ah een Olyven-Jleeu ^ doE 
aan bcide einden ^^^at Jtompcr; en men kan bein ook ter 
mod en by gebrek van Pinang eeten; boeivel by vry voat 
bitter valt , en in 't kawwen zeer krakcnde : ook ze^gen 
de Inlanders , dut degency die bem tevecl eeten y daar%an 
fcbeuren ofkloven aan de voetzoolenkrygen. 

Plaats. Men vindze in Y wildty zoo wel omtrevt bet 
montibus crefcens, ubique enim per Vefpertilioncs ftrant y ah in ' 



Locus. Silveftris eft arbor, seque circa litus quamin 



feruntur, qui, uti didura, fruftus avide appetunt, 
ac vulgaris eft in Boera, ac circa finum Cajeli. 

Secunda varietatis fpecies vulgatior eft in Amboina 
qua3 redlum, gracilem, & altum gerit truncum, ab 
ofto ad decern ulnas longum, & in amplositidem di- 



gebergte 



^'ant ty 'tjcsrden over al ge 
zaait door de vleermuizeny die^ afs geze^rt^ de vruJten 
zoo graag eeten y en is gemcin op BoerCy ^s mede omtrent 
de bogt van Cajeli'. 

De tnx:eede zoort of veranderlhg is gemeincf in Amboi- 
hebbende een regie y rankey en booge ftavi van agt 

en insgelyks in wyde leeden verdeelt : 



na^ 

a tien vadeinen 



vifum annulos. Exterius lignum eft ruffiim, durum, bet buitenfte bout is mede ros. bart y ook moil fvoart 



neb unquam nigrefccns, ac per longitudinem facile 
findehdum, uti Bambofa. Folium itidcm a praece- 
dentihaudmultumdiffcrt, fed frudlus longiore ex ra- 
cemo dependent, qui in laterales diffinditur ramos, 
atque ex iis Olivsc-formes fruftus excrefcunfT^'ec adeo 



voerdendey en laat zig zeer regt in de longte fplyten y ge- 
lyk de Bamboezen : 't bladt verfcbild mede van 't voor- 
gaande ?iiet veely dan de vru^ten bangenaan een langere 
trosy die zig in zyd-takken latfpreid , en daar aan ban* 
gen de Olyf-formtge vrugteny hlyk aan de voorigey dog 

arftejunftifunt, magnitudinejuniorum glandium. Ma- kleinder^ en zoo digt niet op matkandery in degroottevan 

turi frudlus rubefcunt, inftar corallii, exterior caro, jonge Eekelen: de rype vrugten voerden regt rooty ah 

quae putaminis loco infervit, fragilis eft inter digitos, coraaleny bet bidtenjte vleesy dat de bolfter veil zyny is 

ac fubhac reconditur nu^j inftar ofliculi olivs, paulo 

tamen major per longitudinem ftriata, in qua parvus 

continetur nucleus mftar Pifi , ejusdem fubftan- 

ti^E ac reliquarum, fragilior tamen ac defedlu alia*^ 

rum Pinangae nucum manducationi inferviens , fub 

finem amarorem in ore relinquens. 



bryzelig onder de vingeren , en daar onder kit em nootjen, 
ah een olyven-fteen , dog wat grooter , ook in de lengte 
geftreepty en in bet zelve vind men een kleine korrely ah 
een erwte y van de zelfde fubftantie ah andere pinang y 
dog wat broffery en die mede y by gebrek van andere pi- 
nangy kan gegeeten voerdeny dog in Y laatfte laat by naa 
eenige bitter beid in de 77iondt. 

Nomen. Latinis Pinanga Silveftris glandiformis yMdi- Jyaam. /wYLaf3?72PinangaSyIveftrisGlandi-formis, 

laicenfibus Pinang-lanfa ^ quia fruftus funt racemofjp ilfa/e/fJ Pinang-Ianfa, o?n dat zyne vrugten aan een tros 

uti Lanfii fru6lus. Item Pinang Pandang. Amboi- bangen gelyk de Lanfa-vrugten : /?i?77z Pinang-Pandang, 

nenfibus Huda Kekery quia frudus funt quodammo- in Y Ambons Hua Keker, om dat zyne vrugten eenig- 

do fimiles, vel potius eodera dependent modo,uti zints gelyken '^ '' - ^ ^^^ • - 

fruflus Pandang Lant y Amboinenfibus Keker difti* 
Nibun Mera 



( . 



dicitur - Belgis 



de vrugten van 



y of liever op dezelfde manier ftaan , gelyk 
2wPandang-land, in Y Ambons Keker ge- 



quoQue 
quia lignum vctuftius ruffefcit, vera enim arbor IS!i- 



roode Nieboom , naamt; men noemd bem ook Nibun Mera, in 't DuitSy roode 



Nieboom , om dat Y bout in den ouderdom ros njoerdy 



hunedSaguaftery quae poftea defcribetur: Ternatcn- voant de r^^fe Nieboom is de Saguafter, enftaathier 
^ihMsDokkUyiiomQXi :i\i\s Nieboom arboribus commune, naa befchreven te vcorden; op Ternaats Dokku^ een naam 

^ . gemein mt andere Nieboomen. 

GebruiL Deze zoorte isde bequdamfte en gebruikelykfte 



Ufus. Hujus arboris lignum aptiflimum ac ufitatifti 

mum eft ad omnefafTerculorumactigillorum genus, quia tot allerbande latteny om dat mcnze zoo regt in de lengte 

reftum, & per longitudinem findipoteft, atque ctiam kanfplyteny en datze ook durabel zyn^ dog men moetze 

durabileeft^fumandum primo eft, antcquamufurpetur, ^uoat rooken^ eer vienze aan 't vcerk gebruikt y de hrtedfte 

latiflima tigilla & asdium tegumcnta adhibentur inter latten voerden 



^ot dak'Vcerk gen omen y tuffcben degefpan^ 

't adap aaar op te bindeny en defmallerey die 

Bilato dicuntur , quae ad ledium muro's & fepes pro meny eigentlyk Bilato noernty die men tot ^wanden aan de 



interftitia, ad Adap firmandum, & anguftiora, qua2 teny 



om 



jarvis feparandis adhibentur, hinc 6c arbores has pluri- btiizen en paggers of beiningen^ om dt erven y boudendi 
mum excifae funt, quia nullae a:des feu fcpcs fine his de gabba fzamen^ die men\ alle op eene npjte Sekapt, 



exftrui poftunt. 



Quamvis circa pagos Bagualam, & daar tnjfcben bindty zynde deze boomen fm vreeji mtge- 

Hoe- kapt^ 



4 



^ 



A 



\ 



ik 



* 



t 



^L 



/ 



40 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber L CaDut VIL 



Hoctomorim, antcaintegrsSilvs harum arborum in- kapt^ om dat men geen huis^ of pagger zonder dezelve 
veniebantur, damnum autemillud,utidid:umfuit, per kanmakeii: hoeijcel omtrent de dorpcn Baguala en HoetO' 
vefpertiliones refarcitur. Ex junioribus foliis in Ce- moeri voor dozen geheele hojjcben vol daar van gevondcn 
Icbc fila conficiunt^ ex quibus faccos cpntcxunt^ in "wierden^ dog de Jchade , als gezegt , "vcert ligt ver- 
• quibus dccei'ptos gerunt fruftus, fi modo de fubfe- zet door de vUermmfen : uitdejofigebladeren'wetenzeopCe' 
duentc'intelligendum non lit* Cerebrum prioris fpe- lebes eenige draadentemaaken ^ en daar uit zakken te voe- 
ciei pmarum cfl , ac edendo ineptum : illud autem ven , <waar inze allerhande pluk-vrugten draagen Qzoo^ 
fecunda^ eft melius, ac coquendo adhibetur, ex tali- 't maar van 't volgende faleit niet moet verftaan voerden.) 
bus autem eligcndum eft arboribus, quse fruftus non- Het Palmyt van de eerjle zoorte is wat bitter ^ en dier- 
dum dcdcrc; poft illud enim tempus amarumeft^ ac halven onbcquaam om te eeten^ maar dat van de Pvceede 

is beter, en tot kookcn bequaamjlj dog men moet het van 
zoodanige hoomen bebben die nog geen vrugten gedragen 
bebben: wa?it na die tyd valt het bitter ^ en vermindert y 



muiuitur. 



uti & illud Saguafteri arboris* 



gelyk ook dat van den Saguafier. 






_. PinangaOryzce-formls. Arbor h^c eft graciliflima, 3. Pinanga Oryzae-formis, Rys-korU-Pinang: deze 

.ac minimos gereris fru6lus inter omnes Pinangas ipe- boom is de rankjle^ en van vrugten de kleinfle onder alls 

cies, trunous enim yix cruris craffitiem habec, atque Pinang zoorten ^ HX)ant de fiam is niet boven een been 

vix altior eft juniorc Pinangae arbore , in annulos dik^ en op 't hoogfte'niet boger als een jonge Pinang- 

breves itidem diviftis, atl fummumfenfim anguftatus, boom^ mede in korte leeden verdeelt, en boven allenxkens 

plurimum exmeroconftans cortice, cujus lignum eft tocfinallende y of final toelopende^ meefl bejlaande uit een 



durum , longitudinalibus conftans fibris > ac leviter ruf- 
fum, ultra digitum craflum, quod nunquam nigre- 
fcit, ac facile per longitudinem finditur, intusque 
liabet ordinariarti fungofam medullam 

exccpta 
quoque longitudinem habent , 
cralTas ftmt: ab inferiore parte, quo usque nu^ 



ulnam ftmt 
uln^e 



longi 



baft 



enkelde fcborffe y zynde een hart ^ langdradigy enligt-ros 

hout^ ruim een vinger dik^ 't voelk iiooitfwart voerdy 

ook ligtelyk in de lengtefplyt^ en vanbinnen hebbende het 

Rami ultra ^ordinaris voofe merg. De takken zyn mede ruim een va- 



ac vagma , 



qu 



dem lanky behalven de voet enfcbeede , die mede in de leng- 
ac ultra digi- te voel een elk uitmaaken^ en ruim een vinger dik zyn: 



turn 

di ftint rami, rotundi ftmt, a Tupcriore plefumque 

mftar 



van onder en ront^ zoo ver zy bloot of kaaljlaan^ en van 



duobus dorfis protuberantes , 



& rugofi 



pel- 



boven door gaans met tvoee ruggen ^ en zoo rtiigals eenhairig 
vel: de bladeren zyn vyf en tvointig enfes entvointigdui- 



lis; Folia viginti quinque pollices & ultra ftmt Ion- menlank^ drievingers breeds glad enjlyf^ met eenbar- 
ga, tres digitos lata, glabra, aCfirma, nevwo intGY-- de middel-zenuwe ^ die boven uit fie ekt ^ blyde-y of Vgt- 
medio duro, qui protuberat Iste virens ac interius groen^ van vooren fmal ^ en zig als afgebrooken ^ in drie 



anguftus 



& tamquam in tria abrupta diviftis acu- a vier fpitfen verdeelende : bier en daar ziet men drie bla- 

mina: Hincinde tria ex uno ortu conlpiciunturftepe deren uit eenen oorfprong^ en alle digt agter malkander: 

folia fibi ar6te apoftica parte jundla. Fruftus poft to- de vrugt ftazit agter bet blad , gelyk aan de gemeene^ 

Hum excrefcit uti in vulgari fpatha, itidem vulgari zyn fphatba ^ fcbede ^ of ploffe , is mede als die van de 



limilis , verum non manu latior , & ab utraque parte 
margine digitum lato ornata, in medio theca divi- 



gemeeney dog niet breeder ^ dan een hatidt^ en dan aan 
wederzyden met een kant van een duim breet^ tuffcben 



fa tres digitos lata, cum peculiari facculo, ac fub hoc beiden een lade hebbende van drie vingeren breet] met 



pellicula locatur alba , quae flores obvolvit , qui 
oriuntur ex viginti aut viginti fex reftis filamentis. 



een byzonder zaksken , en daar onder nog een ^it vUesje , 
eer men komt op H regie bloeizel^ 't ^velk gemaakt is van 
guorum unumquodque florem arfte ambit, vulgari tvointig^ of zes en twintig regte bairen^ yder digt met 
rinangae iimilem, minoreni tamen accompofitum ex dit bloeizel bezet^ en de gemeene Pinang gelyk zynde^ dog 
tribus acuminatis foliolis , in quo quaedam continen- kleinder^ en gemaakt van drie fpitze blaadj,eSy daar in 
tur ftamina flava: faepc filamenta feu petioli laxe de- men eenige geele draatjes ziet: zomtyts hangen de bairen 
pendent, & aliquando arfte fruftus continentes. At- voatydel^ en zomtyds gedrongen vol vrugten: en dit zyn 
que hi fruftus omnium minimi^ funt vix grano Tritici de atderkleinfle PinangjeSy niet grooter dan een tarvoe^ 
velOryzjB majores cumnutamine, fedpaulorotundio- ofrys-korly met zynbolfier, dogwatronder: zy zyn van 
res: Externediupallideruntvirentesfeualbcntesfufco buiten een langen tyd hleek-groeny en witagtig^ met vcat 
intcrmixto colore, per maturitatemrubentes feu fan- bruins gemengt ^ enten laajfen bloet-reotj vanbinnen by- 
mnoi , intus fere fine nucleo , atque inftar, aliorum de- naa als zander korl^ en men kanze ook alsde andere eeten 
efliu, vulgaris comedi poftlint, fed toti ore fumendi hy gebrek van de tamme, maar men moeize geheel in den 
funt, putamen enim ac nucleus ejusdem fere funt mondtfleken^ want debolfler en kern zyn fc bier van een 
fubftantiae: Quamdiu h^EC arbor fruticofaeft, ac nul- fubflantie: zoo lang als dezen boom nogjlruikagtig is^ en 
los produxit frudlus, in fummo trunci cerebrum in- geen vrugten gedragen heeft^ vind men in 't opperjle van 




venitur cdule, vel faitem ejus fuccus, fi exfugatur. den flam een Palmyt y 't welk eetbaar isy of immers be- 



A qmam om bet zap daar uit tg zuigen. 

Nomen. Latinc Pinanga Silveftris , Oryz(B'formis , Bel- Naam : In Y Latm Pinanga'Sy Iveftris Oryz^-formis, 

gicc Ryft-korls-pinang. Malaice Pinang oetan Kitsjily in'tDuits Ryfi-korls- pinang, op Maleits Pinang Oetam 

GryzsB v 



g-falee quia frudtus funt magnitudinis grani 
^el Lachrymal Jobi , quae Malaice Salee vo- 



zoo 



Kitsjil, e/i Pinang-Salcd , om dat zyne vrugten maar 
. grootzpi ahtarwe-korh, ofdatgraan, 'tnjcelkmenLd.- 

catur. Ambonicc Hua Sod h. e. tenuis ac parva Pi- chryma Jobi, enin't MaleitsSsLlQlinoemt'^ op Anibomsy 
7ianga,Hua reite&Hua TetteE'wan h. e. Pinanga gra- Hua Soil, dat isfyne, of kleme Pinang, Hua Tette, 
cihsj.quum trunci funt adeo tenues, ut facile paucis en Hua Tette Ewan , dat is Pinang- crat, om dat de 
itb.bu.s decidi poflint. In Celebes era orientali Opojy Jtammen zoo rafik zyn, dat menze met'weinig happen of 
^l^.'^"r*__5:"^'^ ^^^"^ ^"^"^ Malaice Nibum Mera %akken om^ellenkan: op Celebes Oofl-hifl Opossy: zom- 

mige noemen hem ook in 't Maleits Nibum Mera KicsjiL' 
Plaats: men vindze op Amboina zelden, en 'wel meefi 

• /-lu-r • • V op Leitimor , in de ligte boffcben van Caju poeti , of daar 

tur, mCeicbetrequentius,necnoninprovinciisLoe- omtrent, maar nog meer vind menze op Celebes, in de 



Kitsjil nominant. 



Locus 



anora: ac 



. In Amboina raro , fed in tcnuioribus Leyti- 
: Caju-poeti Silvis vel circa ea magis invcni- 



Provintie van Loebo, en Tamboeko, als mede op Bima. 

Gebruik: bet bout van deze zooj-te ijcord alleenlyk tot dunne 
latten eebruikt, dog de Amboineezen laten de dumiefiam- 



ko, acBima. 

tjfus, Hujus arboris lignum folummodo ad tenufa 

ufurpaturtigilla, Amboinenfesverojuniorcs hujus ar- 

boris truncos adhibent,^ exteriorcm denudantes cor- men g^eel, fdTappe7id7fIeg]VdibuiUnjiVriiigt^^ 

ticem, atque ^diumteftisjnre^vmnt, ^qui per fumum en gebruikenze zoo tot bun dak-werk, daarze ook door den 

----- - - • rookzeer bardendurabelijcerden: bet oipeofcormongvan 

deze beide zoorten, gelykende ijcel een dik leer, is bequaam 



duriacmagis durabilcs fiunt, Quinam harum arborum 
fruftus edendo aptifint J fupra adfingularanotatum eft 



fpcciem : Abruptus racemus feu Rambu per duos vix omfcbeppersenkleinevatenvan temaken,KelykdievanTom- 
mteger fcrvan potcft dies , quum fruftus cum fuis boekodoen. Welke van dezevrugtenbequaamzynomte eeten 
calicibus facile deadant, relmqucntes congeriemno- ofniet, is bier boven by yder zoort srisit: den af^ebrooken 
vendecim aut vMgmti reaorum ac capitatorum pedi- tros 0/ Rambu kan men ieen tweedagen frebeel bebouden , 
culorum, quae foveola ac reliaui^ funt deciduorum vermits de Pinangjes , met kelkies , voetrn en al zeerligl 
fruftuum, & hmc fimi is eft arbuscul^E marine, qus afvallen, nalatende een quajl van ne^entien a twintig regte 
mfrn bh. to. <:,nnru. Mn.,.„,. . ..v.c ......... en gekmpte fleekn , die de kuilt j es of voet flap pen van deaf - 

gevallcne vrugten bebouden, eh daar door grootegelykeniffe 
bebben met een zeker Zee-boompje^ 't<welk by ons, lib. la. 



infra lib. 12. Juncus Marinus a nobis vocatur. 



Alia Juncus Marinus ixerd genaamt . 



Daa r 



^_ 



/ 



• , 



/ 



» 



i 






r 

t 



J- 






i 



*f- 






■■*. 



I 



V 



I 




8 



r 

r 

r 

i 






t 

i 

f 

i. 






p^ 



\ 






n 



I 



1 



r 
* 




V, 



.VI. 



T 

\ 

\ 



I -, 



.'- 



• i 




om/. 



J. 



\ 



r 



• 



I 



- V 



\ 



■ h 



I 









f 



J 



M 



I 



f 
1 



• ■ 






I 



I 



/. £«*. /^//. mofdft. 



AMBOINSCHEkRUYDBOEK 



Silveftris 



4t 



f 



?S?"^?.^ ' °^}^^^ ^" Amboma nunquam vidi , ac ibi Saleyt 
diaa eft ; Ejus truncus haud ica excelfus, nee tamcrafTus 
eft ut vulgaris, m articulos taitien divifus, qui hce 



op 



dejl 



Amboina nooitgezien^ efialdaarS^leyteenaam 



4 

i 



. ra terrain arcuacim fint elevatae , uti in Pandans 



,^oTrZij: ^:s. z±fxi':^^^^^^^^ 



Jl 



fellae funt: Rami vix digitum func craffi, ac elabri 
fuperiore parte plana fovea feu area infculpti fine 
ulla piloUtate , atque his folia pauca & amp^la/verae ruis:te 
Pinangs fimilia, junguntur, quindecim ac fexdecim re<ne 
digitos longa , quatuor aut quinque lata , in acumen " 
deiinentia, feptem coftis longitudinalibus conftantia. 



t bogeji ofbogten bloot flaan, 
geiy.t ate van de Pcuulmg zoorten , en met Jiompe pmties, 
als doorntps bezel zyn: de takken zynfcbaars een vinger 
dik en glad,boven met een vlak geutje, zander een%e 



fi 



yftien en zejl 



de 



yf breed, mnvoorenfpitstoeloopende, met zeven 



latitudinem difperfe funt. Raceraus eft Da?v-u/ in ?f » '""""""W'"^"'" * »«e i« Warf. : de trots is klecn. 



, . . Racemus eft parvus' in 

,plures capitatos ac graniferos pediculos divifus inftar 
versPinangjE, atque ex hifce dependent fruftus , eo- 
dem formati modo, ab utraque parte acuminati inftar 
Gnemonis,. qui maturi rubent&tum funt edules, inter 
dentes crepitantes, inmaturi autem funt aufteri & 
acerbi; fponte crefcit in Boero, Cajeli, ac Bela. Ex 
ejus cortice incolce fila tenuia & alba iindunt, atque 
ex lis Uteutis ac Badjus texunt , quaj funt nomina 

jplorum veftimentoruma qu^ longos durari poflunt 
per annos.. ■ • 

HituenfesSilveft'rem dividunt Pinangam in tresquo- 
que fpecies, antecedentibus fimiles, nomine autem 
difterentes. Primo nempe Hua-alan , quas prima com- 
memorata eft fpecies , cujus fruftus ctiam defeftu verae 
Pinangs eduntur, quamvis duriflimi funt , nee lignum 
etiam multum valet ad tigilla. '^ ' " ~ 



vrugten 



'IB 



5/ bangen 



gefpitjl of /pits toeUpenae geiyK unemon , rypzynde "772- 
zerood, enwanneer menze 00k eeten kan, onderds tanden 



ifi 



fph 



op Boera^ omtrent Cajeli 
iji nveten de Inlanders een fy 



/ 



Ifd 



zeer durabel zyn. 



(zynde namen van bare kleeden) 



Hi 

. -',-..'■' "••-- — '-..'. ^i.utz* J. i-uu/iy - Doom ooji 

in drie zoorten met de morgaande overcenkomende, doz 
•" de naam verjchiljende : te weten : i. Hua-alan 



tn 



bovenjlaande eerjt> 



h. e. 



Hiia 
truncus 



boewehe 



zeer bard zyn : en bet bout deugt mede niet "jeeftot latten: 
admodum gracilis facile qaedi polIitTac "tkinTs hinr ^' ^^^-^.^'^^fy'^f;' ^^P-Pmng, omdatdejlani'wegens 
minus aptus, frudlus autem fuTvix edufacaue T "^7 *.'f ^'^^ ^'.'' '/ ^^^P'"" '' ' '^ di/rbalvenmm 
h^c fecunda'fupra memoram fpecies ei?H« J. S^, tZIZ Z :'''""' jt> f\'''%''' ^^ "''« ''' '^^^'^^'• 
difta. Tertio , if«a-£i^a« tertia eft fpecifs H^^^^ ^(^nogeeten, endit is de bovenjlaande tweedezoorte Una- 
Soil quo que vo'cata, if.a-£^aL er^m^ernom^^^^^^ In irnZi' S^oil^^^^^^^^ is dejerde^zoorte, an- 
mis generale , ac Pinangam montaham denotat. Cujus ll te gener^ennam 
VJ'J'^^Vl'^'I^ gracihfllmus ac tenuiffimus eft, ejus Ve^am^nlelde 



tamen lignum eft fatis graflum ac durabile 

Cecum ac ruffum eft, tigillis & aflerculis' aptffn- 

mura J quodque paucam fungofam habet medullam» 

F 



genaamt 
y en 

dtmjl 



•pinang 



en durabel bout , bet welk ros hefierft 
uaamjl is tot latten^ enfparren. bebh 



» 



^*»«»'( 








r 

e 




T 



i 



voos merg 



^•j 



( 1 



*' 



V b 




o 



<^ f - 



I 





T 





A. 

4 



*> 



I 






N 




Tabula Qt 



r 



r J 



/ 



Van de iyfde Float 







ima cxhibet Pinangam Silveftrem gkhofc 
fruRum globofi 



Figura autem Secunda Raraum Pinanga Silvcftris Oryz(C-fomis 

feu Pinang-falie . ' 

Liu. B. ejus racemum fruftibus onuftum. 
C. & D. frv&us Jeparatos obionga & rotunda forma. 



met ronde vrugten. 



iwyft 



tumlyh 




E X P L I C A T I o 

Tabulce Sextce. 



» 



Quas exhibct folium A. Pinanga Silveftris glandi-formis. 
B. Racemum fruftibus glandi-formibus onuftum. 



o 



>'f 



De tweede Figuur vertoont een Tak van de wilde Pinang-bo^ 

met Rys-korlagtige vrugten , of Pinang-faled p,enaamt. 
B. deszelfs vrugtdiagende tros, met jonge vru^en beladen. 
C.en D. de afgezonderde vrugten langwerpig, en rond van 

fatzoen. , " * ^ 

UYTLEGGING 

+ 

i 

Van de Sesde Plaat. 

-- 

/ 

L * , 

rerbeeldende een bladt A, van de wilde Pinang-boom met Eikel- 
agtije vrugten. 

B. De Tros met dezelve vrugten hebangen. 



* 



'W^J 









T 




O 





NMERKINGE 



■ 

Variae Finangee Silveftris feu Areca fpecies defcriptx inve- 
niuntur in Ray.jom. 3. Append, p. 45. a Cawelh obfcrvat^, 

cumque hifce fpeciebus convenientes , quas conferant harum 
(dcliciarum inveftigaiore«. 

Pinanga vero Silveftris glohfa, a Falent. p. 187. fub no- 



Ferfcbeide zoorten van d 
trden hefcbreven gevonden 



Niiang 

juxta Ulam Rumphli exhibetur 



XXVI 



dewelke Camellus ontdekt beeft , waar van ; 
mtge met deze zoorten overeenkomen , ivelken de omkrzoekers 
dezg vermaakelykbeden gelieven te vergelyken. 

De Ronde of khotagtige wilde Pinang-boom is van Val 
p. 187. kortelyk onder de naam van Nibang hefcbreven, en 

UlS^^^ "'* ^^ ^"'^'^ ^' *'^^^' aftekening van Rumpl 



\ 




1 



•V 






•ii 



-I 



4 



Tm. L 



*» 



In 



F 



J« 



\ 



» 



\ . 



fc 



N 



^ , 



J 



\ 



4* 



HERBARII AMBOINENSIS 



Likr L Caput Vllh 



In Rtmphii auEtmrio Tinanga Sihejl^ 
alia ciefcribiturfpecics, 
fequenti modo. 



SaxauUs difta 



> 



( 






Finanm Oryzcs-fi 



In de vermeerderir^ ofte het hyvoegzel van 
Rumphius werd nog ten andere wilde 
Pinang-boom befchreveny of de volgeu" 
de wyze, 

^ 

Pinanga Oryzse-formis heeft een zoorte^ die op.bloote^ 



nudis & acutilTimis crefcit rupibus, hincque Saxatilis en zeer fcherpe klippen groeity en daarom Saxatilis byge- 



cognominatur. 

l^rachium circi 
quinque 



H^c 



flaamt werd: Dezelve beeft een regie Jlam^ omtrent een 
Ejus fa- kinder arm dik^ en een man hoog: deTakken zyn vyf voe- 

ten lank'y en fcbaars een pink dik^ waar van agter twee 



cram inferius duas per fpithamas nudi , rugoli inflar Jpannen plat zyn ^ wat ruig als een Haaye-veL De Bla- 

"^ pifcis pcllis. Folia rcferunt iW^iNibuny fuperiiis aeren gdyken dievan^ihniiy teweten vooren afgebrooken^ 



Lamii 
uafi 



# 



en in veelefpitzen verdedt, de 'voorjte ruim een voet lank, 
}uperioTa'ultra"pedcm funtlonga, & quinque pollices en vyf duimen breed , en bet alderworfie is drie-zydig ge- 
lata, atque horum extremum folium eft triangulare lyk een wayer. 



inftar 



'• 



^ 



Fruftus longe infra folia 
rmam habent Pinangcs 
lores. Radix ex paucis 



OryzcE-fi 



verum pau- 



fique accidat , quod 



De vriigtjes komen verre agter de bladeren uit den ft 
n gedaante als Piaanga Oryzac-formis dog wat kl 

leftaatuit weinige dikkevaezeitjes. die 



korrelig 



dat de Jiam met bet 



trunci inferior pars in rupibus decumbat, ubique la- onderfte gedeelte op de klippen legty zo fchiet by 
terales agit in terram fibras^ plurimum enim inveni- worteltjes in de gront^ want men vint bem meeft 
turin acutisfcopuIofisquemoritibusAmboinse^inpar- fcberp kli^ig - gebergte van Amboihs Ooftb---^' -- 
te Orientali poft iV^^-or}! feu paj"-" ^'-"' 
Ufus. Fruftus defeftu alioru 



pi 



fruftuum 



N 



%in men by sebrek van andere V\ 



uang eeten 



efte gebruik beftaat 




fus confifiit in moUi ejus fuperiore fubftantia cere- bwrt ofte V^lm^t^ Hwelkmen opkoolen 



bovenft 



ro feu Palmy t vocata, quoa fupra carbones aflatur. 



Kan , op-eet , tegens een zwaare 



comeditui 



Qude lieden meeft ge 



fenes 








G 




T 




O 





T 








N 




Tabula Septim 



Fan de zevende Bloat , 



s 



4 

Pirumgam SaxatUem Oryzaf'/ormefn. 

us racemum frugiferum major! eihlbet fozma , ut 



melius diguofcatur 
Quomodo radices 



' 

vk 



Fertoonende een mlde Plnang-boom , die op de Uifpen waft^ 

' tnet Ryft'Vormige vrttgten. 

A. IVylfam de vrupdragende Tros in grooter gedaaflte vet" 
beeldty op datze klaarlyk mderjcbeiden werd* ^ 

B. Fftomt , boe de wmels zig in de klippen indringen. 




-* 



t 



CAPUT OCTAVUM. 



VIII. 



H 






D 




T U RT 



Saribus. Saribu. 



De Sariboe-Boam, 



\ 




Aribus 



Pinanga affinitatem 



lulto craflior 

divifus eft articulos leu 



D 



En boom Sariboe beeft groote gelykerdffi 
fcbap met de Pinang-boom , dog den ft 



fed hi funt mag 



lappi refert , 




Ejus cerebrum quoque illud'Ca- 
etiam* comeditur. Exterius lignum 



lube 



vetuflioribus truncis corneas ell 



feu pol- 



ker en booger^ midsgaders m donkere^ en niet zoo kenne 
lyke leeden of trappen verdeelt , anders mede beel regt er 
effen^ zyn Palmy t gelykt ook naa dat van den Calappus 

Het buitenfte bout beeft di 
f een bout 



omtrent 



tiei 



gricantibus 



itudinem ex- 



aan de oude ftammen van boornagtige hardigbeit ^ met dik 



tenfis tibris arftis conftans^uti lignum fubfequentisSa- 
fmafteri feu Nibun ,nigrius tamen eft, ac, fi fuerit pOr 
litum.pro Ebeno ligno, quod refert, haberetur 



Nibun 



fwarte draaden in de lengte ftrekkenae digt doorwe 

bout van de bier naa volgende Saguafter 
)at fwarter , en men zoude bet gepoly 
bout aanzieuy *t en ware dat ^er witetgtig£ yof 




intertcxtae effent albicantes feu flav^ venas. Reliqua geele aderen doorliepen. De reft van bet binnenft 

i-*.-^*.;^*. rvirc rrnlpfnr 1nnm<i an crnfTis filamenfis. nn^ ffw.lt mpt larurp srrn^jfi draadpn^ dip. mpt pp.n drnno 



Irf 



lange grove draaden ^ die met een droog e?ifp 



uccd vx ipyusiw.i* ^^^^>r' * .^^'^*i^ "''*^" 6*^^" '"^'fe ^^^ malkander banggn; Ac^n/den^.top ^,^ 

vertice folia feu ramos-in orbem explfcaf ,*uri omnes zyne takken uit in de rondte^ gelyk alle Indiaanfcbe 



Palmae ludicas, qui lex peaes mnc longi^ quo oracnia 
crafii,ac fuperiore parte paululum excavati , inftar ca- 
iwlis , funtqiie ad latera fpinofi inftar fcrrae cralBe , ad h^ntm doQXmkgt 



voetm lankn twee ormen 



men^ zynae zes i,^>.^^„> *«/»a., *vw^w ^,fk^,i, u*^, 

weinig uitgeboltj gelyk eengeute^ rmlsgaders aan 

^' . aan't ei 



bo^en 



m rami feii pedicuu extreraum locacur 
rotundum folium forma depi<^i foils , trcs ac 
dimidio pedes latum, in o^loginca ad nona 



gelyk als een grove Jaag 



gefcbilderde 



k ftaat een groot rond mat ^ in de g^jdaante van 



half 



comutura elformant. Ous turn 



pi 



breet in zyn diameter ^ 'ueraeett in tagentig tot ne^enttg 
Jiraalen , die eerji , te Kveten in 't jonge plad , attegaar 



J 



quat 



fzamen zyn gevouwen 



boom 




wolagtige draaden tuffcben 



bicantia , ac pallide flava , dein Ixte viridia , ac quo lon- 
gius minimi radii a mediis funt remoti,eo profundius dif- 



)/ weg fi 



itagt 



fecantur, & quisque firmum habet nervum medium , de middelfte afftaan^ boe dieper zy gefneeden 



ftraalen 



qui omnes concurrences circulum formant, qui ad 
rami extremum formatun Quifque porro radius ad 
extremum in duos divifus eft apices, atque folia haec 
funt glabriora , tenuiora , ac pallide magis viridia, 

qwzffi ilia lilveftris Lontari , quseque , fi^ funt ^vni;. 



ftyve middel-zeniiwe , dewelke 



zamen 



ftotende'y een cirkeltje maaken . bet welk aan '£ uiterfti 
des taks ftaat: voorts is yder firaal aan zyn uiterfte ii 



'i^ cata. 



twee fpitzen verdeelt , 
dander^ en ligter groen 



Lontar 
ioom 



I-. 



K 




- 



I 



r 

i 









A' 



>w' 



> 





• 



* 



f 




V 

L 



} 

h 



» 



f 



» 

^ 



■ 

r 



, s 



% 



ff 



J 



i 






I 



i 



^TaS.YU. 



\ 




^ 



/ 



• I 



I 



• 



/ 



/ 









i 



i 



i 



i 



\* 



• 1 



% 



^ t 



• 



y 



SI 



4 



1 



i ' 



i 



I 



I. Boek. Fill Hoofdjl. AMBOINSCHEK R U Y D B O E K 



I 



4J 



cata, circulum fuum claudunt, quo differunt: Inter 
ramificationes ex foveolis feu germine cenues ac 
■rubentes propullulant petioli dependentes, tres cir- 
citer pedes longi , atque in his pofl florum capitula 
decidua excrefcunt fruftus rotundi , vix globulum 
fclopeti ferreum magni, gui rari flexuofis ex petio- 
lis dependent racemofi , uti arcuati petioli in Rottangae 
racemo , crocei ac cito nigrefcentes , ita ut uno die 
eleganter crocei appareant, altero autem fubfequente 
nigri fine ullo prioris coloris indicio , ac prsefertim fi 
racemus talis ampiitatus fufpendatur: Talefque ra- 
cemi aurantiis feu croceis onulli frudlibus plurimi cir- 
ca arboris verticem dependent , quod egregiura ac ju- 
cundum prsebetfpeftaculum^fi autem in nigros muta- 
ti fuerint, facile decidunt: Intus continetur nucleus 
rotundus inflar globuli Sclopi paululum acuminati , 

quo ex petiolo dependet, atque hie nucleus ficca ac -met em klein fpitsjen aan 'bet eynd, dat onder den hil 
f^arinofa tegitur c.uticula: Alius porro fub nigro ac li- Jlaat .Mekt met een droog .« m.;/ag?f5 ^Fm • " o r 
gnoio putamine, albicans & durus locatur nucleus, kit'- ' " " ' ■ ~- ^ 



boom , en aljfe gebeel open flaan , Jluitenfe haren kring , 
waar in zy mede van dezelve ver/'chillen ; tujjcben de tak- 
ken, uit eenige boozen, offcbeutjes, kmienvoort dunne 
en roodagtigejleelen,nederwaarts bangende , omtr^nt drie 
voeten lank , en daar aan isoafjen na bet knoppige bloeizely 
ronde mugten, qualyk zoo groot, ah een muj quels -kogeh 
bangende ydel en aan bogtige fteelen , met bosjens by mal- 
kander , by naa als de kromme vingers aan de rotttang-trof- 
zen , boog-geel, dog fcbielyk fwart werdende , zoo dat men- 

Jcboon-geel ziet , en den naajl- 



fwart , zonder epiig overhlyfzel 



trojTi 



ifgefneden trojfen op 



rfcbeiden random de kruin , makende eei 
dog de fwan gewordene vallen ligt af 

' yf nootjen als een pijlool 



fwarte boutagtige fchaa 



qui edendo ineptus efl. Ouamdiu hsc arbor adhuc barde korl , dog die is niet eetbaar. Zoo lange als dezi 
elt fruticofa, rami ejus a dorfo funt armati longis ac boom nog eenjlruik is, zoo zyn zyne takken op den rug ge^ 
tenuibus fpinis , inflar Sagu frutias, flaccidiores ta- loapend met dunne en laitge doornen , als eenSagu-Jlruik, 



men ac breviores , quas in vetuftioribus baud ita obfer- 



Jlapper 



vantur ramificationibus , exceptis brevibus ac cralTis ze'niet ,■ hebalven 



lpinis,qus juxta margines inftar ferras locantur, fu^ kanten ,■ als een zage, Jlaan , bruin of fwartagtis van 
fcae ac nigricantcs : Radix eft uti Pinang^ arboris, ^x koleur; De wortel is als die van denPinang-bom, te 



de korte dikke 

jlaan , bruin of p\ 



limplicibus craffis conftans fibris. 
Nomen. Arborem banc Latin e Saribum 



Wocka 



Maccaflerenfibus 



Q 



J 



nteten uit enkele dikke vezelingen gemaakt. 

Naam. Ik beb dezen boom in t Latyn genaamt Sarrbus, 
naa 't Maleytze Saribu , gelyk by eok in "t Macajfers biet. 
Op Ternaats Wocka , een naam gemeen met den wil- 
den Lontar. In 'f Javaani Saligi , op " ' '" ' " 



ac humidis crefcit locis, non autem paludofis, uti ar- Jen of 
bor Sagu , ficcis tamen [Eque bene progerminare po- boom . 
teft locis ,. immo etiam in mdntibus ; in infula Amboi- jaa z 
na non invenitur,ac raro in vicina infula Oma, atque bem i.. 
ibi in montibus. Ingcntes hujus filvae occurrunt in Ce- aldaar 



ijl in zavelagtige en vogtige plaat- 
en niet in moerajfige , gelyk den Sagie- 



Ifs in 't gebergte , op 



op drooge plaatj 




)/) bet naajl 



be eft 



en 



Henetello 



gte; groot e bojfcben 



bulofo, qui ita planus eft ac nudus , omnique gramine 
ac planta deftitutus , ut per banc filvam ambulantes 
facile aberrare poflent: nmili quoque modo in Java, 



Moluccis 



■ » 



* £ 



. Ufus. Plurimum praebet base arbor ufum rei domef- 

ticae; primo enim tenera nee expticata folia exfic- 

cantur, & aflervantur, quse loco papyri atque ad fru- 

• ftus mlngres obvelandos, qui aliis aono mittuntur. 



men op Cerams noort-zyde ; orhtr^nt Hen€teirit5^ op 
blooten zand-gront, die zoo effen en kaal , of zonder r\ 
is , dat men in dit hofcb wcmdelendef .ivel verdwalen 

de , desgelyks beeft men bem mede op Java , Celebes 
mdere Molukz'e Eylandeti. 



Van dezen boom beeft men veelderlev eebruik 



rji 



pak-papier 



be^aarty zy die- 



adhibentur.tacile enimexplicantur, atque ad lubitum in te winden, die men ymand toezenden nvil\want zv 



^ hauflra 

bus aquam hauriunt ," confici pofllint , fi radii colli- 
.gantar. Macaflerenfes plus moliminis adhibent , qui 
juniora ac convoluta in tcpida macerant aqua , ac lo- 
'41 exliccanda opponunt, quas fere ficca per japidem 



zaiMnrolkn 
men kan Vr ook met een vaardigbeit fcheppers af niaken 
als men de ftraalen fzamenbind^ om water mede tefcbep 
pen. De Macajfaren doender "Wat meer moeiten toe , nemen^ 

igeopende bladeren , dieze in "warm water 



\ 



adeo terunt ac fricant, ut polita ac glabra inflar Pa- fleeken , en <weder in de Sonne ten naafl 



SJnpnfium fint, atq 

in minuta fruflula confcilTura , pretiofum eorum fuf- 
jSmigium Dupa^ atque alia: 



sgaders als dan met een Jl 



gefneeden Tabaky baar kojlelyk 
aere dingen meer:^ 



'papier y en bier in rollenft 



a I 



Externum lignum ob corneara ac duram ejus fub- -Het buitenfle bout ijcert 



c 



Malaicenfibus & J 
nubriis telorum mifiilium , quae tragul^e dicuncur, 
conficiundis 5^ quem in finem ob ejus duritiem ac fir- 
mitateni optime conducit; Inter elaborandum pru- 
denter traftandum eft, quum plures emittat f^inulas, 
ac periculofum det vulnus; h per longi tudincm fin- 
datur, in magna facile diflilit ramenta^ fivero trans- 
verfim diffecetur, durum efl ac corneum. Juniora fru- 
tefcentis adhuc arboris folia multo moliora pra^di- 
ftos in ufus funt, iquam adultae arboris, ac diu quo- 
que diirat , antequam ex frutice fit arbor. Siccata folia 
iunt albicantia feu ftraminea,ac,fi fuerint complicata, 
diu alTervari pofTunt, fed fi in ufum adhibeantur,per 
•noftem rori exponuntur^ut fiant lenia. 



of 



fubft 



van 



y ive^ens zyne koornagtige 
de Maley'ers en Javanen 
■veel gebruikt om Jieelen tot toranen of werpjpieszen 
daar van te makeny isoaar toe bet y wegenstyne jlyvig- 
beit y zeer bequaam is: maar in bet^ijoerken moet men bet 



tfuerey fplytende 



betfplintert magt 



kapp 




et 



rfcb 



Jlruik 



men 



loopt ook al lang aan eer den Jlruik 



'zamengevouw 



fjlrooverw 



g M.r. § ma m.M* ' 9 W Ma m. 

Ex foliis porro Saribi fob's umbracula feu umbellae Vo<^t 



op 



nagt 



conficiuntur , ac ampla flabella , tumque radii ad finem fcbermen, en breede wayers , <vccrdende de flraalen 



colligantur, ac petiolus ab acutis depuratur dentibus 
feu fpinis , aui pro manubrio infervit. Incolae Oma fin- .„,, 
dunt Saribi lignum pro longis aflerculis , atque ad tigilla zel. 
illud adhibent pro adium tegumentis : Non lubenter ta- tot 
men banc concidunt arborem , quum plurimum fuas re- <ijd« 
cufent fecures. Fragmenta inde dilTecantur, quae ma- 
■num fata, pollicem cralTa , quajque nigra ac polita funt 
inftar L^aburni ligni , haec eleganter itidem funt varie- 

gata,ex fiavis venis contexta, & apta pro ciftulisfor- 

mandis. 



eynden fzaamen gebonden y c 
tanden ijcat zynde gezuivert , 



fph 



^fi 



Jleely van deze fcberp 



jp 



H&erk baarer buizen; dogzy komen ongaarne tut bet kapp 

van dezen boomy om dat by bare bylen zeer ligt doet m 

fpringen: men kan Vr ftttkken van bekomenydie een ba\ 

breed y een diiim diky en zoo fvuart en glat zyn als ebbt 

bouty ook fcboon gevlamt y met geele adertjes ^ en dienh 

F 2 t 



em 



\ 



•« 



\ 



t 



\ 



^1 



i 

* 



• 



t 



1 - 



•^ 



\ 



. i 



pandis, for 
quara " 



IIERBAJllI AMBOINENSIS Liber I. Caput Fill 



ante- m K^s^ine kofferties van te maken , maar zy 'kojien of 



Huic arbori affinis quoque eft i^icMa/a , in Maeaflera 
ns . aiise femper eft f ruticofa , ac nunguam in ar- 



Jlerkboeneuy eer menze ^la 
''^■Tot dezes booms viaagfcbap kan men ook brengen de Li 
cuala , op MacaJJer <waj[ende , *t ixielk altyt een ftrui 



P 



minores tamen ac latiores divifum quam Saribus , m 



klyft 



en breeder Jlraalen 



Saribu. tewetenin twaalf^ of 



tmltcent^k'^P^'^cTf^'^^^^^ J"""''^' """' ""'""" °^-'"<' ""' ^'^ '"^ 



Lon 



filveftri 



circiter pedes amplumeft, ac radii adeo profunde funt 
incifi, ut nullus conjungatur; qui charafter in Licua- 
la folummodo obtinet. Pediculi leu ramificationes digi- 
tum minorera funt crafTte, ad margines leviterfpinofae, 
" * non pungentes; multum in Borneo plaga Orientali 
ch in Saburcs Provintia , uti & in regionibus Man- 



feci 



gezaagt , en ais afgebrooken 
mefde wilde Lontar overeenkomen. Het blad is in zyn 
diameter fchaars drie voeten breet; en de Jlraalen zyn zoo 
4iep gejheedcn , dat daar van geene aan den anderen bangpy 
nsielk kenteykm de Licuala ook maar alleen beeft. .De 
Jleelen of takken zyn een kleine vinger dik , aan de kantm 
een iveinig gezaagt , dog niet Jteekende. Zy ijpajl veel op 
Borneos Oojt-kant in de Provintie Sabure 



dar2e,& Celebis ; atque ejus tolia adhibentur utimpra 
de Ssiribi foliis fuit diftura, ad obvolvendum Tabacum 
& Dupam. In Java ac Mandura eadera quoque inyeni- 
tur 'planta nomine Saribu nota , quae humilem habet 
truncum, cubitum altum ac crus craflum ; tarn altae au- 
tem arbores inftar CerameniE Saribi ibi non occur- 
runt, inveniu.ntwr autem ill« in Baly ac Javge parte 
Orientali. ^ . • • 

■ L 

In Rumpbii appendice bcec adduntur. 

In Horti Maiah. part. 3. Fig. i. mira defcribitur ar-. 
hox Codda-Panay Latinis Palma Indica Montana 



Mandar op 



en zyne bladeren werden 



gebruikt , ah boven van de Sariboe is gemelt , tot bet be 
linden van Tabak en Dupa. Op Java en Madura is mede 
dezelfde plants , dog alleen onder den naam van Saripoe 
hekent y om datze een lage flam krygtj van omtrent een 
cubitus boogy en een been dik^ dan zulke booge boomeni 
als den Ceramfchen Sariboe , beeft men aldaar niet , dog 
vintze nog nl op Baly^ ende de Ooft-kant van Java. 

w " 

I 

hi de Appendix van Rumphius 'vcert dit 'er hygevoegt. 



In bet derde Deel van (feHortus Malab 



tugalli 

magn? 
liusqu 



Ijabe 



quae quoad folia 



een imnd'erlyke boom Codda-Pana, in't Latyn Palmalij- 




I . voert 



Montana 



iU ros genaamt , bejchreven 



ren 




ab utrisque tantum diffejrt 



^ft 



ift beeft 



deszelfs vrugtdragende kruin komt met onze Sagou-boom 



h fit habenda fp 



V 



byzonde 



icbilt van beide zoodanig 



"t ^ 







'S 




c 

















Tabula O^aocs. 



Van ds Achtfte That 



* ;j *i 



) 



Da3B eXhibct 



Sarihum RumphU d!* Denibelke verleeJdt de Corypha met geriaderde bladeren 



van Rumphius genaamt, en 9$ bet 8. Capitt. bejcbr\ 



vm IS. 



OB 







AT 




O 



; 




AN MERKIN 




Deze Saribus komt zeer naa met de Codda-Panna H. Malab. 



<! » T. T uTis hffic Quam proxime convenit cum Codfla-Pama Deze Sanbus komt zeer naa met de Loddafanna h. maiao. 
rirVJ Tn,n 1 T i.ad 12. cuius Svnonyma dcdi in Tbef. derde Deel Tab. i. tot 12. over een, welkers benamingeik ge- 



H. Malab. Tom. 3. T. i. ad 12. cujus Synonyma dcdi in Tbef 
Zeyl. tag. i8i. qu» in Hart.Cliff. p. 4^2. Tocatur Corypha 
frondibus pinnato-palraatis , plicatis , mterjefto digitis filo ; 
m & in Royeni Fl. Leid. Prodr, ^.4. 



dewelke in ^eHortus 



Corypha 



catis, interjefto digitis filo genaamt wert, als mede in de FI. 
Leid. Pfodr. van A, V. Royen pag. 4« 



«?. 




L 



- . ■ * * 

A RB o R in Rumphli AuBua- De Licuala-Boom -ji;ert in het vyf-en-vyf- 



rio , capte Giuincfuagefimo quint o ^ btius 
fequenti defcribitur modo. 



tigjie Hooftjiuk van het AuBuarium van 
Rumphius op de volgende wyze verders 
befchreven. \ 



VLxc ed Saribus Pumila lib. i. fup 



Dit 



I. befcbrev 



poftea anno 169^. in vicina nobis 3oe 
exad' 



dewyl by anno 1594. mede op 



uem: Truncum gerit ulnam circiter altura, vix bra^ 
chium craflum , in articulos divifum inftar Nibi feu 
Pinangae Silveftris, lignum vero ejus non eft durum. 
Superms hie truncus in fex dividitur ramos, quorum 
fluisque fex ulnas eft longus, vix digitum craflus , trian- 
gularis, fupcrius piano infculptus (ulco , infenus dorio 
piano , inferior autem ejus dimidia pars ad margines ^ 
Wulares acute ferrata eft , dentesque feu fginulas Jt 
arSe jundae 



» 



bem wat uitvoerlyker befchryve', 
Hy gev^int een flam omtrent eenvademboog enfcbaars et 
arm dik , in leeden verdeelt als Mbun of wilde Pinang 
do'g van geen bard bout. Boven verdeelt by zig in 6. tak- 
^"' —^ — — '*■ vademen lank en fcbaars een pink dik f 

geut , beneden met een 

dog de agterjle belft van deze tak , is aan 



driezydig, boven met een vlakke geut , 



Jcberp gezaagt , en de tandjes of 



en in 




xpanfum , atque in radios divifum 

feparantur. Laterales hi qu; 



Jlraalen gefpl 



afgezonderd tot den agterflen oorfpot 
Jlraalen zynfmalen niet boven 2- ^in^ 
fuperius flomp als fcbielyk af gezaagt , en met vier Jly 



fcbynt een byzonder 



fi 



X)e middeljle Jlraal 



obtufi&quafidirrupti, ncrvis conftantesquatuorlongi. 

tudmalibusfirmis, qui inferiusconcurrunt;medius vero j...j .^,..,..w ..... .. .^„ ^^. w.^,. ^^ -«..., 

radius peculiare viaetur conflituere folium, viginti qua- "van mren een met breed , met 13.^ 14. ribben in de leng- 



feptemfaEplus poUices longum ,fup 



^aar van de eene aan de bomnji 



dem latum, tredecim ac quatuordecim longitudmales de onderjle zyde uitjteektywaar mede bet bladt kan gevou 

^^a-*« ^iio«.iitn una fiinprinrP & altera inferiore lUen nr^prden ah Pahipr. In rt/vn nuApr/Jmn Irvprt hv ee^ 



_ ' 



cerens coftas , quarum una fuperiore & altera mteriore 
Irotuberat parte , unde folium inftar chartae complicari 
poteft. In feneftute Majang feu furculus oritur tarn 
longus ac n^mi, qw infcriu* v^inis quibusdam eft oh- 



Pap 



Majang of uitfpruitzel zoo lank als de takken , en na bin- 
nen toe met eenige fcbeeden bekleedy uit de voorjle defzelve 
koint een enkeldinflsel voortidleinvyfkkindere,ydereen 



I 



f 



i 



\ 



\ 



w- 




t 

f 



I 



t 



* 



I 









; 



<v 









( 

\ 






! 



^' 



\ 



»» 



-^ 




;»^>' 



t 






^ff f^ 




. TZZT^. 



r 





<7/« 



Z. 




* 






J 



\ 



" J 



N 



Ifl 



/ 



y 



X 



E 



1 



I 






* *- 






V 



7. Boeh Fill 






AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



4J 



voiums, ex ejus lummo limplex oritur caulis, qui in kleine band Imk'uerdeeUzyn- dezedrasen in<x ryen ^m... 



hi tribus in ordinibus viridia habent capitula , quse in ^..,^ 
parvos explicantur flofculos, in tria acuta petala divi- degn 
fos, uti Pinangas flores. Pofl hos fequuntur frudus , zenvt 
Lauri frudlibus limiles ac tarn magni , rotundiores ve- groen 



Hisrop 



laatjt 



fpitfe 



Pinangee, longum per tempus virides, dein fufci feu Maccaffar'bhn bet meed een II 
nigricantes,guinucieum continent oblongum, du- rufibeeft, en ook daarom zelde. 



yder jiaat op 

ig 5 lange tyd 
een lankwer- 
\eftreept. Op 



riflimum longitudinaliter flriatum. In Macalfara ^.„ 
rimum fruticofa eft, dum multum ibi vexatur, ac ra- 
re hinc ibi dat fruftus,. nifi in fumma fenedtute. 

Nomen. ' Boeroncnfes earn vocant Koal , quod a Mac- 
cafrarenfibus deduxerunt, ubi proprie Licuala voca- 



' •/ 



/ 



} 



tur. 



Boeronefen geven hem den naam van Koal 

'Maccajfaren Q-ekerd hebben . dn. 



r 



MacafTara 



venitur circa Tamhocco^ in Boero quoque & regione 

Wayfama. 

VJus. Plurimus ejus ufus eft, quod ex anguftis ejus 
foliis fiftulae formentur ad Tabacum fumandum. Me- 
dius ac latiflimus ejus radius adhibetur ad fruftus alias- 



zyn eige naam is Licuala. 

Plaats. Men vhid bem op Maccajfar, en aan de Oofi- 
zyde van Celebes omtrent Tambocco , op Boero in bet 



dijirikt van Way fc 



Trunci 



Wocka 



Wocka 

nili ad yuleares' aflerculos , durn album nee durabile 
-eft. Ad 'i abaci fiftulas folia ufurpantuf non viridia. 



fed primo aauoe immerguntur, dein foil exficcantur, groen\maar domteltre eerd 



efie gebruik is dat men uit de fmalle 

n • M 7/j , JV^ .'"^^^^' ^^^ ^''^ ^«*«^ drinken. 
Demiddeljteenbreedjlejlraalijoert gebruikt em alderbande 

ur^l'^j? P'i i^'''''' ^' "^"^"^ ^ ^^^3'^ ^«^« ^nders met 
fVocka Wocka bladeren doet. Hetbout des Jlams nxert zel 

den ^ebrulH toyiegte latten , dewyl bet wit en niet dura- 

Bonkoffen neemt men de hladen ni^t 



faftarn 



fup 
turn funt eleganter alba 'ac glabra. 



en liktfe ah dan met een gladde Jleen op een heeti 
- pot uit^ebretd, zoo werdenze fcboon wit en ek 



Inter fugendum liEvis fentitur acredo, amatores au: Men ge^oeld %r in ^tmigen een UeeneTbeTp 
tern fiftuls dicunt bonum hoc elTe attributum , dum dog de lief h-'' - ~ '■ ' '•"^^''^'^'^^j^veTf 



■ acredinem 
Tabaci 



perfentian 








c 



Tabuh Nona 




T 




O 






N 




I 



\ 



Qua exhibet Corypham foliis palmatis, quae LicvALk Ruth 
pbio dicitur, 

A* FruSum. B. OJUculum denotat. ^ ^ 



ifcbap zy om de Jlerkte van den gekerfd 
niet tc gevoelen. * 

X 

UYTLE 

Fan de Neg^de Plaat , 

Dewelke vertoont de C o r y p h a met gevlngerde bladeren 

L I c V A L A van Rumphius genaamt. 
A Wy^ aan de Vrugt. B. . Het Zaadt-korreltie. " 



ea 



- I 



c 






T 



NON 





M. 



IX. H O O 




D 




T 




K. 



Lontarus Domefiica ,Palma Finaria prima , jAGEa-BooM: ofte etrjle mmtvende 



Jive J agarifera. Lontar. 

Lter Palmarum Indicarura ordo, de quo fupra 
Cap. I. fuit adum, eft viniferarum, inter quas 
plurimum excellit Lontarus , quae 'juft^e fccun- 
da Calappi arboris perfona habenda eft, ob multipli- 



A 




Palm-B 



E tweede or den van den Palma Indica , bier boven 
Cap I . gemelt , is de wyngevende . en onder de- 



I 



ejl 



den Lontar-boom^ die 



perfoon bouden 



ccm ejus ullim ac utilitatem immo tamquam ejus fa- Calappus-boom , wegens zyn veelvoudig gebruik enZtZ 

traces . ut ita dicam. habenda^ dnm nlpnimnnp fa]^c h^if ;n ..,„i „,L^ ^"-.-ri-yo. t. ._. , <^ ^curuix en nuiiiE 



trapes , ut ita dicam , habenda j dum plerumque tales 

occupat locos', in quibus Calappus baud priEiens eft. 

In AmboincE Provintia plurimum eft exotica, excepto 

auod hinc inde in vicinis infulis qu^dam obfervatjE „«« «.-«.» ,g.,r uur en aaar eemgegezien, en op dena- 

fuermt , ac multos fibi affines m Amboma relmquit, buurige %landen gevonden wordeli , en by ook veele van 

undeneceampraetenre potui.atauehmc eaadducam.' rymmnnanhnh ir, /;«,!..„••.„ ;,„,,r* ^A l., -i ,. ^^i^c yun . 



Ifs Stadbouder , de-wyl by gemeene 

' '_ ' ' Calapp_. _„ 

Amboinfcbe Provintie is by wel uitlandigfi 



dan dew^ egter bier en daar eenige gezien 




qus pauca in ea obfervavi, vel aliorum relatione at- 
cepi & addidici. Frimam itaque Viniferarum Palma- 
rum hanc hebemus. non ita acfi nihil aliud nifi vimim 



bap in Amboina beeft 
nen verby gaan ; boewel ik my bebelpen moet met bet gene 
tk aan die wetnige gezien, en uit bet relaas van andere 
geboordt en geleert bebbe. Wy ftelkn bem dan tot de 



exhiberet , hsc enim aeque ac fubfequentes fpecies eerjle onder de wyngevende Palma, niet als of 



fuos producit fruftus uti Calappus , qui nuces vo- 
cantur , fed quod ejus vinum ac faccharum pra^ci- 
puas funt partes 5 quas profert. In filveftres ac dome- 
llicasdividitur Ipecies.domefticaiterum in marem ac 



feminam, qu£ hujus capitis materies erit, ac primo men. Wy 



^ , ende de 

migende zoorten zoo wel vrugt en dragen, als den Calap- 
pus-boom y die men moten noemt , maar om dat de wyn en 
"'"'""*• " " principaalfie deelen zyn, die daar van voortko- 



feminam defer ibemus, quas vulgatiHima ac notifllma 

Wm -^ 



eft. 



Capittel zal 



^yfk 



n \ 



't welk 



befcbryven bet ^yfken als bet gmeenjley en meejl 



kent zynde. 



Lontarus femina eft arbor Calappo humilior ac^Pi- Lontar, 't njoyfken 
nanga altlor, utrifque vero craHior: Hifce in regio- lappus^ en booger dan 
nibusnoneft excelfior viginti quinque vel trigintape- diebeide; in deze Ian 
dibus, in aliis autem regionibus baud multo himilio- a dertig voeten^ maar 
rem Calappo eiT^ intellcxi. Ejus truncus infra eft co- 
niformis , h. e. mox fupra radicem duos craflus eft; 
' pedes, qui fenfim anguftatus in pedis craffitiem dc- 



bo^ger d^n vyf e? 
re uinden , verfta^ 
ipptiS'boom; de Jl 



Unit, in annulos quoque divifus , remotiores tamen toelopende 



nee den kegelvormig , dat is Jl 

n diky en dan alknskens toefmallende y of 



quam in Calappo, nee ita notabiles, qui atro-viridem 
ac mufcofum gerit corticepi, excepto fi glabrior lit 
fadus per quotidianum Tiffadorum adfcenfum: Rami 

* itidem in vertice locantur, in circulum diipofiti ^ intri- 



g wyder van malkandereny dan die van den 
ppus'boom , *en ook zoo kefinelyk niety bebbende een 

Jcborjfe y dan dewelkeglat 



cati 



donker-grbene y i 

ixitrd door bet dagelyk%e obBimmenderTieff^ 



hn 



V 



». 



y 



/ 



V 



I 



*' 



', 



r 



t' 



* ' 



_ * 



46 



HERBARII AMBOINENSIS 



f 



cati tamen, quidam cnim obliqui, ahi ereai , alii ad 
latera ponuntur , ita ut tali modo globofum efforment 
caput; Unusquisque ultra^ quatuor pedes eft longis, 

ac^lanior ell otlam CalTppi ^^"^^^.^^^P^^^Pff^^.^^f^ 
cxcavatus, ac auobus acutis margimbus , qui tenues 
continent inilar ferrse dentes , inllrudus, non ita ta- 
' men elaber ac fplendens uti in Calappo , hmc mde 
quoque dependet ramus, ita ut Lontari truncus non 
adeo fit glaber ac aequalis. Quisque ramus feu pe- 
tiolus magnum rotundum ac radiatum gent folium, 
Quatuor circiter pedes longum, & in feptuagmta aut 
oduoginta divifum radios , uti ftellis vel foil appin- 



Liber L Caput IX' 

baren oorfpronk 



ken Jlaan mede in den top , en by 
in een kring , dog vervoerdt door malkander , zommige ter 
zyden uit , zommigs fcJjuins , en zommige ojm)aarts , ma- 
kende met de hlaaeren een ronden bol , yder is lank ruim 

en wat platter dan die van den Cakppus- 
boom, boven een ijoeinig uUgebold , met tivee fcherpe ran- 
den , daarfyne tanden aan jtaan , als een zage , dog zo glad 
nog glimmend niet als aan den Calapp 



vier voeten 



ifbangende 



-fi 



9 






#' 



untu? , quique in orbem explicantur atque Umbellam flerren ,of zonnejcbild 



)f tagenfig Jlraalen 



iiinc referunt. Radii inssqualiter func fifli ac libi etiam 
diffimiles, medii enim funt longiffimi ac minus .exciii, 
totumque fere claudunt circulum, totam autem to- 



een zomberere of 
ken." De jiraaleii zyn ongelyk gefneeden 



4^ 



-fcberm 



Ifs ongelyk^ iioant de voorjle of middelft 



inflar membranse 
funt 



langjie , en minfi gefneeden , enfl 
kring 






elTent ,■ quisque 



radius in medio firmuin habet ner- perkement,gladendonker-groen,endedeJl 



M 



vum, & ab utraque parte inter accumbentes plicas 
duos minores, qui omnes in unum circulum, qui m 
folii bafi confpicitur, uti in rota omnes radn m mo- „ 
diolum terminantur , defmunt. Recens ac tenerum fo- cirkeltie 
lium eft complicatum & longum cornu, feu fpiculum een radt 
in medio vertice progerminans , externe obfcure vi- men konu 
rens, interne albicans, qui albidus color remanet, langenU 

licet fit explicatum, inter eius plicas filamenta .quae- " - 

dam confpiciuntur, quae fenfim decidunt. Folium ip- 
fum ex duobus tenuibus componitur cuticulis, inter 



jlomp, als waarenze afgebrooken, yder Jlraul heeft 



I de midden een jiy 
iJTchen leggende ploc 



fi' 



op 



defpaaken in de velge , nave , of dompe , fza- 
Hct jonge bladt is mede een fzamengevouiLen 
, fcbeut, oftepyl, en altydt in 't midden der 
nnipnde . va7i buiten donker-zroen , en van bin- 



ouas caro pauca viridis locatur, ita ut has cuticul^ fe- lange draden. 



parari poffint, ac loco papyri atque alios m ufus adhi- 
beri Inter inferiores verticis ramos alter crallus 
nrovenit caulis feu pediculus , qui acuminatam habet 
vaginam, uti in Calappo , fed magis triangularem , 



njoitagtig^'welke "witte coleur hem ook nogbyblyft^ 
blat al tdt^ebreit is^ en tujfchen de ployen Jtaan een 

if'uallen. Met bladt zelf 

iffchen 



7iig groen vleys'legt ^ zoo dat men deze velletjesvan maU 
kanuer kan afjcheiden , en die dan tot papier y en ander ge- 
bruik laaten dienen : tufjcben de oiiderfie takken van de 



dehifcens 



In 



ein andere dikke Jleel 



fiac confpicitur primo facculus ex tenui contextus toegefpitp hozi of fcbede gelyk den Calapp 
pellicula 5 in qii«^ vprum florum rudimentura 

rnr ex unico u 



dragende een 



dewelke fplytende zig ook in drie dikke 



tur ex unicQ umpiici conftans pediculo , qm in varios 
minores dividitur , fed a Calappi floribus diifert paulu- 
lum • ad Petiolorum enim extremitates fex feptemve 
confpiciuntur capi tula feu tubercula, ex quibus fruftus 
orogerminant, qui fere totumpetiolum cum laterahbus 

ad cujus extremum modo fpatium,duorum zeven knoopen , of imatten 

nni vpri funt flores mafculini : 



'ft 

dun buideken gemaakt , in 't welke legt bet regte bloeyzel 
uit een enkelden fteel beftaande , die zig in vefjcbeide tak- 
ken verdeelt , dog van "t Calappus -bloeyzel moat is verfcbiU 
lende ; want aan 't agterfte van yder jleel ziet m^n zes of 



occupant. 



torum remanet. 



t)etiolus autem medius pollicem circiter crauus eit , 
ita'ut hie racemus viginti vel viginti quatuor prefer- 



men^ en fetter den gebeelen Jieel , of bet zyie-takje be 
Jlaan y blyvende aan baar voorjle maar een einde van fwei 

nxielk bet bloeyzel ivil zyn , en baren booft 



re valcat fruftus , quod Calappi racemus non efficit , fteel is omtrent een duim dik ; zoo dat dezen tros wet 



fex 



plerumqu 



tig a vier entwintig vrugten kan voortbrengen , 't welk den 
Calappus-tros niet en doet , en zulke trbjjen ziet men in 't 

)f op 't boogfte zes en agt aan eenen 



Unus tamen altero femper adultior ac major eft. No- ^... _ .. ., 

tandum quoque eft, feminam firailes quoque petio- boom te gelyk; dog den eenen altydt grobter en volkornener 



poftea de mare 
ijentuf r^ed femel taiitum per vitam, antequam ve- 
ros dat fructus. 

Fruftus eft nux finiilis Calappo; fed minor ac rotun- 

• dior , magnitudine capitis infantis , ex rotundo-trigona^ 

utnmque 



yfj 

de diergelyk gefteelt bloeyzel voortbrengt, gelyk bier na 
van bet manneken zal gezegt voerden^ dog maar eens in 
zyn leven , te wet en eer bet de regte vrugten geeft^ ^ 
De vrugt is een diergelyke noot gelyk een Calappus , dog 
kleinder en ronder, van de grootte als een kints- booft y tiit 
den ronden wat driekantig , van agter en vooren wat ge 



parte imprefla , poftica autem. jundlae funt orbiculo drukt , en daar en boven van vooren met een kuyltje , met 
feu caliculo, qui ex fex componitur fc^uamulis , ac' '-" -~-„a. „.„j. i, .^o „,./*..« ..« r.u^f.jf.: .f u.^t. 



^fle eynd* bangenze vafi aan eenfcbooteltje^ of 



quam 



-^ 



alii infidet caliculo ex quinque fquamis confedto, qui 
racemo fixus manet , atque haec nux longitudmalit^er 

ftriata 



je 



fcbubben gemaakt , midsg 



ftriatus, in adultioribus autem ex fufco nigricans, tefyn geftreept 



Calapp 
ieren kel 
iji blyft 



vyf fcbubben gemaakt. 



tuftiflima 



trema pellicula fungofa ac fibrofa caro locatur in ju- 
nioribus albicans , uti in Calappi nucibus , in adul- 
tioribus lutea, ac ita fuccofa, ut exfugi , vel exprimi 
poflit, multis conftans fibris, uti in Mangae fruftu, 
quaeque nucleis nexa: funt. In vetuftiffimis caro hsc 

fubftantia eft ficca ac fibrofa , tenuior tamen quam in . ^..^ ^ ^, 

Calappi nucibus , qua; Cairo vocatur : In quovis fru- zyn. Jan de gebeele oude wert dit vleys tot een droog en 
a'u tres occurrunt nuclei, magnitudine femi-adultae ^ ■--- — '- ^-■-j'- j— j ~ ^^ r:.i„^^,.. ^^.*.., »*■ 

feu ovi Anferini, paululum comprefiii inftar 



bruin gemengt , maar aan de volwajjene bruin-zwart , met 
een geele weerfchyn , en die wel meeft omtrent bet voorfte 
deel , maar aan degebeel oude^ende afgevallene ijfegraauw, 
onder 't buitenfte velletje heeft men een voos en dradig 
vleys , aan 'de jonge witagtig , gelyk aan de Calappus -noo- 
ten , maar aan de volwaffene geel , en zoo zappig , dat men 
bet uitzuigen , of uitperjfen kan, dog volfyne draden, by, 

aan de korrels vajft 



Mangae 

fcroti Hircini , 



intus duobus p 



fruftus 



Tampuran 
putami 



, fynder , dan dat van de Calapp 
welk'men ook Cairo noemt. In yder vrugt vint men drie 
korls , zogroot als een balf gewajfene Mangas , of een End en 
Ey , dog wat plat , en als de klootzak van em Bok , van 
binnen met twee uitpuilende naaden, waar 



rari nequeant,ac proinde numquam poliri poflTunt. In een Calappus-Tampurang , dog 



fcbaal is dikker 



iunipre nuce putamen eft ade6 molle , ut in fuperiore 
parte digito perforari poflit, atque in hoc tunc con- 

bicans , mollis , & aquofus nucleus , cum pau - 



ifk 



J o 

boljier ofj'cbaal 



polyjien. In de jonge is de gem, fcbaal 



ca 



dat 



\ 



i 



\ * 



* 



J 



\ 



^ 



f , 



*-* 



» ^ 



>- 



\ 



\ - 



r 



I 



I BoeL IX. Uoofdft 



AMBOINSCHEKRUYDBOEK 



etn 



ca dulcefcente ac frigida lympha, qujE fimul forbilia doZ menze van boien met 

funt, inftar Liplap nucis Calappi , qu^ melius etiam daar in vim men dan een ijoit week en wateragtig 'pit , 
fapiunt.^ In adulta putamen praediftum fit ofleum uci met een weinig zoet ^ en koel water, 't welk men t'zamen 

^pfiobberen y even als bet Liplap van de Calappus- 



& interior nucleus , qui turn quoque femi-pellucidus 
efl; inflar glaciei caerulefcentis " ' ' - • • 

tus eft. 



fmaak 
gem.fchaal been-bard, als mede de binnenjl 



Trunci lignum , quod e^tcriori cortici jungitur & 
tres digitos crafllira eft, in juniore arbore albicat, in 
adulta rufefcit, craflis nigricantibus venis diftinftum. 



dan 



half doorfchynefid 



per 



rfal 



Het bout des Jlams, onJer de buitenjlefchorjfe, daa 
bet aan vajl en maar drie vingers dik is, is in de jon<r 
wit . en in de volwajfene ros , met grove zwartagtige aSe 

boomagtig, endierhalven moeyelyk om ove 



ren 



§ 



poteft, quum^ etiam egregii fit coloris per nigrlcantcs lyjlen, als wanneer bet ookfchoon van aanzienwert we 




happen, dog ligt in de lengtefply 



P 



venas , guae inter ruiFum decurrunt colorera ; Tale gens de 
autem lignum hic^ ad Orientem numquam vidi, fed 



'y\ 



Z 



Inte- 



zien 



nor reftans medulla albicat, fungofa eft, ac brevibus 
conftans ex fibris : Radix craflior ac nigrior eft quam 
Calappi , non adeo autera terrae inhaerens , unde & 
Lontarus facilius per ventos disjicitur : Arbor hcec 

vel viginti duos fi excreverit annos . fru- 



eft 

voos , 



; , die onder bet rojje daar door loop 

beb ik bier om de Ooft nog nooit 

■ftaan dat bet aan de Indoftanfc 




e- 



en met korte dradcn gcmengt ; Se woj-tel is zwarter 



dikker, dan die "oan den Calapp 
vajl ■ - 



viginti 



'pen 



dus dat, ac de ea dicitur , quod ducentos attinge- zenboom moet twintig a twee en twintigjaren oud'zyn 

re poffic annos , antequara moriatur > atque adeo ve- eer by vrugten voortbrengt y en men zegt , dat by wel twee 

getae efle naturce, ut disjedlus truncus nova protru- bondert jaren ouderdoms berelken kan^ als mede van na- 



dat germina, quae deorfum fibras agunt.radicales, ac 



fterk 



/ 



furfum novos progerminant truncos, qui frudlus qtiara den ft am weder nieuwefcheuten voortbrengt, dewelke 




erunc , fed multo rainores , 
inaricE arboris. 



vulg 



potui 



numquam 



fluam ac tarde ibi progcrmincnt, maturosquc fempcr 
truftus ex aliis petere debui regionibus ; intellexi au- 
tem per quosdam homines, in altioribus veteris Indise 
locis maturefcere a Julio ufque in Septembrim , qui 
geftivi ibi funt menfes , quum etiam fponte decidant , 
4c in Zeylana a Cinghalenfibus , qui in ufum adhibent 
fubfequentem , diligenter colliguntur. * 

praecedenti femms in omnibus fimilis 



derwaarts in de aarde wortekn Jcbieten , en opwaarts 
nieuwe ftammen geven , midsgaders ook vrugten dragen 
boe^ael veel kleinder , dan die van den ordinaris boom. * 
Haar zaizoen beb ik in Amboina mit regt kunnen on- 
derjcbeiden , dewylze aldaar niet , of zcer langzaam dra- 

m de rype vrugten beb ik van andere ptaatzen ont- 
moeten, dog uit eenige perfoonen verftaan, datzein 
len-landen van^ cud Indien ryp warden van Julius 
September, 't welk aldaar de zomer-maanden zyn - 
'erze ook van zelfs afvallen , en op Ceylon door de 

aavolgende gebruik bewaren^ 




en 



fcboon werden opgeraapt 



modo 



prope cam etiam crefcere obferv 



gelyk 



ifj 



fe 



^ 



I' 



, en waft ook onder en by bet zelve , alleenelyk daar 
rfcbille0e , dat by geene vrugten drdagt , maar in 
plaatze eenige lange en rondeftcerten , bet bloel- 



hirfutiores ac fere fquammofos , manum vel paulo lon- 
^iores , ejufdemque coloris, acplerumque duo tales juli 



Soccum of de Narrekolve 






fcbubagt 



fimul progerminant, raj"o tres, atque hi juli peculiai-es 
& proprios foos habent flores, qui funt parvi & albi- 
cantes , ex tribus fubrotundis Cochleariformibus con- 



)f wat meer lank^ zinde ook van dezelfd^ 
meenelyk twee by matkander bangende^ ofzelden drie ^en 
iezekolven bebben nog een bezond'er of eigen bloeizel^ zyn- 
' " ' *'^ bloempjes^ uit drie lep. 



llantes petalis,qui ftamina intus habent quinque, qui gemaakt , van binnen met vyf draatjes , Jlaande op 
in fquamis ad julospropullulant obliquo parallelo or- J'cbubbe aan de kolve , paralleelin fcbuinze rygen , weh 



dine , grati odoris , f<?d tarde provcnientes. Juli 
line fruftu decidunt, Progerminant quoque titi in 
inina, fed altiores in trunci vertice inter fummos 
jnos , ac nulli alii ufui infe 
cndo loco funiculi igniarii 
ni^rius eft quam feminas , 
fimi , durum itidem 



langzagm voortkomende : deze fteerten 



ib- geefs of ten onnutte af^ zy komen 



Lignum maris durius ac 
per longitudinem facile 



dan aan-'t wyfken, tujfchen de bovejifte tak- 
1 nergens toe dienftig dun om vuur daar mede 
I plaatze van lont. ■ Het bout van 't mannetje 

wyfken , in de lengte ligt 



fiflu 



ac corneum , & transverfali- fplytende, en insgelyks bart en boomag 

infert illis , kappen,ligt' 



qui illud elaboyant, per acuta ejus ramcnta. Nul 
lus ex hac arbore elicitur liquor, nifi defcdlu ac quo- 
dam in morbo , uti infra indicabitur. Ex eadem cum' 
femina oritur nuce, ita ut inter tranfplantandum & 
in juniore aetate diftingui nequeant , fed fimul illas 
excrefcerc finunt, atque hinc inde inter feminas unus 
alterve relinquitur mas, quia, ut dicitur, feminas im- 
praegnat, ac fertiles reddit, ipfique vetuftiorum ar- 
borum trunci melioris funt ufus , uti in fubfequenti- 
bus porro demonftrabitur. 

Nomen. Latine Lontarus domeftlca tarn femina, quam 
*K^ > ^ Jogarifera. Portugalli earn vocant Palmeira Bra- 

ncfl. h. e. Cocus Silveftris . Cednercmundcoi^^n^nmii. 



fplinteren : daar en wert geen drank uitgetapt, 
aan aueen by noot , of zekere ziekte , gelyk bier na zal ge- 
zegt werden; by komt voort uit dezelfde mote, met bet 
wyfken, zoo dat menze in "t planten, en in haar jonkbeid 
niet onderfcbeiden kan , maar laatze zoo met malkanderen 
opwaffen , en men leid of gedoogt bier en daar eene onder 
de wyfkens , om datze (zoo men zegt) dezelve vrugtbaar 
zouden maken , als mede om dat bet bout van de oude ftam- 

ebruikbaar is , gelyk in 't vervolg naadtr zal gezegt 



wor 



Naam, Latyn Lontarus domcfti 



quam mas , ^ T 



femina 



Portugecfen noemen 



dem aequo ac arbor Calappus humanam rcquirit cultu- waarom 



boom 



ram, vel cam fie 
minet 



by zoo wel, als den Calappus-boom ge 



ii 



if zy moeften het doen , om dat by lijg 



cant Jager-Boom & Palmeer-Boom. In lingua Indoftana 
plurima fortita fult nomina, atque in Horto Malabarico 
^P- 3- -f*^^; 9- nomine Malabarico dicitur Carimpana. 
Bracmanis 7 a/flitawiflio ; in Zeylana Talagaba: atque ex 
aliorum relatione intellexi, hancquoquearborem Ma- 
labaris vocart Panamaran: Telingibus, quae ejusdem 
liflgue fpecies eft, Tatisjitu vel Tatimanu , Tanjoe- 

* renfibus 



kpfnt , en op zig zelven gebeele boffcben maakt 



m 



Indoftan/cbe 



Jager-hoom, en Palmeer-boom, in 

namen, en wert in 



Horto Alalab. Cap. 3. Fig. 9. in 't Malabaars genaamt 
Carimpana, in.*t Braminees Talatamado, op Ceylon Ta- 
lagaba , en uit aanfcbryvens van andere beb ik verftaan^ 

' " Mallabaars ook Met Panamaran , op 



Telings ("'( we//^ een zoorte van die taal is") Taji 



M 

¥ 



I 



\ 



\ 



i 



^ 



-\ 



\ 



48 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber 




\ f 



Ca^nt IX, 



rcnfibus Ta/flwm.Ttaw , ac Decanenfibus Taarki Dizaar. o/Tatimanu, in bet Tanjoers Talawruxiara, en in bet 



Fruflum autem pcculiari nomine Malabari vocantPa- 
nagay & Tsjargay. Ad Oricntem no'ta eft Malaicenfi 



Decans Taarki Dizaar; dan de vrugt in 't byzonder noe- 
men de Malabaren Panagay, en Tsjargay, Om de Oojl 



nomine Lontar^ ac male in quibusdam libris Lantor. is by bekent met den Maleitjchen naam van Lontar, dog 
In Java dicitur Sualan. ac in Macallera Talla • unde qiialyk in zommige boeken Lantor. Op Java noemt men 



Julius Scaliger Exercit. 158. Dijlinct. 6. fuum Tal con- 
fecit. In Timora ac circumjacentibus infiilis nomina- 

tur Colj. 
Potus inde colledlus idem fortitus eft nomen ac Ca- 



hem Sualan , en op MacaJJer Talla , njoaar van Julius 
Scaliger , Exercit. 158. Diftinft. 6. zyn Tal gemaak^ 
beeft; op Timor ende de omleggende Eylanden Met by Colj. 
' De drank daar uitgetapt beeft dezelfde naam^ dls die 



lappi arboris, Latinis nempe Finiim Palmeum, juxta Por- van den Calappus -boom , te ixeten in H Latyn Vinum Pal- 
tugallicum Finbo de Palma: in Indoftana Sura & Syray meum, 72a bet Portugeefe Vinho de Palma^ in Indojlan 

Sura, en Syr.a, het geen ik boven in bet eerjle Hooftjliik 
afgeleit heb van bet Arabifcbe vooort Serab, ofte nog na- 



quod fupraCap. i. derivavi ab Arabico Serab vel pro- 
pius a rerfico Scbir ^qnod (ignilicat quemvis crafllim 



liquorem , five fyrupum, in fpccie quemvis dulcem der van bet Perjifche Schir , bet geen alle dikke zoort van 

* ' '' n-ii , _. . -. ^, , . vogt betekent y ofteSyroQpy dog in*t byzonder alle zoete 

drank , die uit de gewajfen druipt ofte uitgeperj} voert. In: 



liquorem, qui e plantis ftillat aut exprimitur. Malai- 
cenfibus Toaccay ac noftratibus Touwaky Amboinenfi- 



bus &; Timorenlibus Tiia. Saccharum rubrum, quod 'i -Ma/^r^yrj- Toacca , en byde onze Touvoaky in'tAm- 
ex hoc coquitur fucco/in Indoftana Jagara vocatur; boins y en Timorees Tua. Den bruinen zuikerydie uit dit 
quod quidam pronunciant ac Galli ScbagerayUndQ ve- ^ap wert gekookty Met in Indojtan Jagara, 't nrelk zomrni- 
teres fine dubio Saccbanim derivarunt^quod inMalai- ge uitfpreeken y ah de Franje Schagera y voaar van de 
cenfi adhuc bccurrit lingua, durum enim Saccharum oudebidten twyffel gemaukt bebben het woord S^cch^Yumy 
canthum nominant Saccar. Flavus ex fruCtibus matu- 't vcelk men ook nog in ^t Maleyts vindt ; want den bar- 
ris exprelTus fuccus, atque ad cafei confiftenciam ex- den Candy-zuiker noemenze Saccdv. Het geele zap uit de 
ficcatus Malabaris Punat & Piinata dicitur. Arboris type vrugten geperfly en tot de confijlentie van kaas ge- 
folia vocantur Ola aeque ac Calappi folia. droogty noemt men in 't Maldbaars Punat, en Punata.' 

De bladeren des booms bieten Ola, zoo wely als die van 
den CalappuS'boom. . , 

Plaats. Deze boomen vint men in menigte aan de Oofl- 
kant van Ceylon y inzonderbeit in bet koninkryk Jaffana:- 



\ 



Invenitur h^c ^rbor plurimum in Zeyl 

Jaffanap 



ac mde porro per Cormandelae oram ufque ad Ori- patnamy en van daar voorts langs de cufl Cormandel tot 

_.-*-^ ^♦-£kT-r» In Ta\7a Cf^A r\1nrimnm in Pine Or^r»n^^11 T^of_ C^ricjyn tnp Ttfim nti ^t P^dn'nt ^rrn)n _ //no* m.ppfr nnn. /JpfTplf^ 



J 

Madura 



Oriva toe. Item op 't eylant j^avay dog meefi aan deffelfs 
Ovfielykjle deel y op Madura y Balyy en voorts langs die 



traftumufqueadTimoram. InCelebe hujus quoquein- reeks van Eylanden tot Timor toe; ook beeft men groote 

gentesfuntfilvae circa GelliflTonamacManduram: Pau- bojfcben daar van op Celebes y omtrent Gellijfony en Man- 

cae occurrunt in Oriental! Ceramse parte ^atque in Am- dura: voeinige op 't Oojldeel van Ceram en in Amboina, 

boina hinc inde una tantum alterave arbor, qus etiara bier en daar maar eeney en die men ooky als een rariteit^ 



'tamquam rara & exotica colitur. 



Mirandum 



met moeite opqueekt. Het is te vervoonderen , dat deze 



\ 



uuaoii«^x"-' 7 rr r — Lontarum, tvuee voedflerejjen van Indien y te voeten de Calappus en 

tam occultam fovere invidiam atque odium, ut in Jager-boom y zoodanigen beimelyken jaloujie en baat te- 

t : — .,«i „«^ :« «^..^ /:,^.,i -j-ef^^^g ^^ns malkanderen drageny datze in een en *t zelfde land- 

IE attri- jcbapy of op eenen akker fzamen niet voillen wajfeny dog 



una eademque regione, vei uno in 



Quod tamen fummae Creatoris fapiefit 

' buendum eft, qui proficuas has & humano generi 't welk men des Scbeppers wysbeit moet toefcbryven y die 

adeo neceffarias arbores una in regione progermina- deze profytelyke en noodige boomen voor ^t menfchelyke ge- 

re noluit. Videmus enim in tota Indoljjanae ac Zey- Jlagty in een en bet zelfde landt hy malkanderen niet lyaeri 

lanae parte Occidental! Calappum abur. _^ 

crefcere, ibi autem nulla vel rara admodum occur- doflan enCeilon y den Calappus -boom overvloedig envceel- 
rit Lontarus: E contra in Zeylanae parte Oriental! 



voil^ want wy zien dat op de gebeele Wefi-%yde van In- 



L 



drig voafly dog daq,r beeft men voeder geen ofvoeinige Ja- 
ger-boomen y en die Jiaan nog altydt daar van afgezon- 



cis, ut! fupra diftumfuit, Calappus eft exotica vel dert i daar en tegen voeren de Jager-boomen bun beer- 

jrarifliima , ac i)aucae illas arbores, qua: in iftis oc- fcbappy op Ceylons Oofi-kuji en Qormandely alwaary als 

;currunt regionibus, Temper peculiar! in loco folica- gezegty den Calappus-boom uitlandifcb of dungezaayt is^ 

nx efle debent. Verum eft, mult.i polTent demonftra- en die weinige^ die men dan nog aldaar vinty moeten zig 

ri loci, ubi ambae^ hae arbores fibi mutuo junft^e ere- altyd op een ftuk lands alleen bouden: bet is vuaar , men 

fcunt, fed qua; minor! eft numero , femper languida zoude veel plaatzen konnen aanvoyzeny daar beide die boo- 

crit, fi cum aliis comparctur. Ego autem in Amboina men onder malkander fiaan y maar den mindere in 't getal 

i-^rL« a. «,i.,i.„ fL^. ^^^ ^^^^^ treuriger Jlaan y dan by zyns gelyken; en ik beb 



Lontarum 



exculta erat labore , ac tamen fterilis femper fuit, in Amhoina gezien eenen Lontar-boom ^ fcbier van een voU 
nullam aliam ob cauflTam, quam quod multis adftaret komen flature y die met groote moeiten gebavent voiert ^ 



Calappis. 



frufti 



en egter onvrugtbaar bleefy om dat by by veele Calappus- 
boomen flondt. 



us 



Vukaris Lontarus feu femina colitur vel ob Gebrnik. Den gemeenen Lontar-boom , of bet wyfken 
iiuvLuo , vel ob potum: Potus autem praecipuus wert gebaveiid , ^ om vrugten ', of om drank , daar van 
eft , quique firaili elicitur modo, uti de Calappo fuit te bebben ; dog den drank is wei 'f voornaamfie , en dewel- 
diftum; racemus nempe florifer feu Majang , Malaba- ke op diergelyken mmier getapt voert, als van den Calap- 
pus -bootnynamentlyk, bet bloeizel of de Majang, in 't Ma- 



diftus 




catur, feu duobus aflerculis, qui inftar forcipis colli- labaars genaamt Pale, nog in zynfcbeede befmten zynde, 

■ ati funt, premitur , ac poft tres dies antica feu dimi- isoert bevoorens jlerkelyk gewreven, of met twee boutjes, 

ia minor pars amputatur , ac deorfum flexa .ra- die als een tang t'zamen gebonden zyn , geknepen , en dan, 

mo annedbitur, cui appenditur ollula feuBamboes, naa verloop van drie daagen, zoofnytmen de voorfle en 

quae per noftis ftillicidium repletur, quotidie au- kleinfte b elf t daar af , bint dej} Jieel nederwaarts gebogen 

tern lamella Majangs eft abfcmdenda , donee to- aan een tak vajl , en bangt daar aan een potje of bamboes y 

tus racemus fit confumptus: Sique haec arbor plu- - ^ 

res Majangs gerit _, tlim ex uno raccmo potus , ex eenfcbyfje van de Majang affnyden y'tot datdejifieel ge- 

alio fruftus colligi polluut. Si hunc fuccum potui confumeert is; en als dezen boom meer dan een Majang 

arundmes purje feu olla; 



'f voelk dan in een nagt^ vol druipt y dog dagelyks moet men 



adhibere velimus 



an- beeft , zoo kan men voel den eenen teifferen yende andere 



'neaendae funt; Si vero faccharum inde coqui ve- kunnen vrugten dragen. Als men nu dit zap tot drinken 



limus , 



in tus 



funt 



gebruiken wily zoo moet men zuivere rieteny of potteny 



.Suram fpilTiorem reddit, ac dulcedinem confervat, daar aan bangeny maar als men zuiker daar uit kooken 
"atque hinc folebant quasdam arbores pro potu, alias wily zoo moet men de potjes van binnen een weinig met 

" "" -'*'-'*"" Potushic fere ejus- kalk beflryken y 't welk de Sura dikker maakty als mede 

bare zoetigbeit bewaart^ en daarom pleegt men byzondere 
boomen te bouden tot bet drinken y en andere tot het maaken 



faccharo 



Towak liquor ex Calappo 
lo mads lubrufFus 



* atque hinc faccharo excoquendo aptior , peculiaris van zuiker. Dezen drank is bykans van de zelfde gedaan- 
etiam eft faporis , quo facile a Calappi liquore dignofci te , ak 4^n Towa\ van den Calappus-boom getapt y dog wat 



poteft 



rojjer. 



f 



m - ^J 



i' 



I 



\ 



T 

m 



\ 






r 
-w 

? 

1^ 



\ 



/ 



( 



\ 




-- 

I Boek. iX.tioofdft 

poteft ; Quura itaque Cinghalenfes in Zeylana, & Kel- 
•lingenfes in Cormandela quotidie banc adfcendere de- 
beant arborem , pecuiiares cinfturas atque alia adjuta- 
menta hunc in linem conficiunt : ad pedes nempe la- 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



4iS 



^jfefy en veel setter , en daarom hequamer ^ om Syrcop 
an te kooken , ook van een byzondere Jmaak ^ die hem ligt 
an den^CalappuS'Towak komt te onderfcbeidih; dewyU 

efen op Zeyton en Kelll??^s lian de kufl 



•queum funis mitarlemi-circuli, quo arboresconfcen- mandel dagelyks deze boomen beklimmen moeten , loo beb- 
dunt, duplex circa corpus cingulum, cui appendent benfe byzondere gordels , en ander gereetfchap daar toe , U 
duo cultn vagma occlufi , ollulam prjEparata inple- weten : een reep van een tauw ah een bake cirkel aan d» 
tam calce, & aliam ollam in corbi ex viminibus con- voeten, ivaar mede iy de boomen bekllmmen, ecndubbel- 
tcxta in dorlo habent,in quaexltillatam colligunt 5z/- den gordel om bet lyf, ojoaar aan bangen twee mefj'en in 



Jcbeede, een potj 



^ Malabarica, atque ab aliis latius ac curiofe de- pot in een korf van gevhgten ryswerk op den ruggs , tuiar 
fcripta funt , ac proinde a me hifcQ in regionibus igno* in zy de getapte Sura vergaderen , alle baar byzondere na- 
i-o ^^^,^^n1,^,lr ^^^ bebbeude in't Mallabaars, en ook byandere wytloo- 

pig en curieus befcbreven zynde . en daarom b\ nn als on- 



ta omittuntur. 



r 



bekend en ongebruikelyk in deze qiiartieren naagelaten. 



bura tarde ac lenfim lupraignemcoquiturin fpiflum DeSm^iwert over een langzaam vuur eerji 



J -*--j™— ^-* ^'^ j^w AV* 

^^fl^^ara proprie diftum. J 



hunc Syrupum in parvas patinas leu patellas , Tam- lyk Jaga 
poerongs, Bamboes, vel fimiles efFundunt , ac in iis tam- kleine fcboi 
quam in parvos faccharinos panes cxficcant, quorum " i(?»zg daar 



mop 

pige korfjes gegooteh , en iri'den rook gedroogt , en dan 
komt daar van een bridnen boom-zuiker y dien men eigent-' 



duriores Foliis quibusdam involvunt, ac venales ofFe- 
runt, qui autem viliores ac confratli funt, Corbibus 
indunt ac cum alio arboris faccharo commifcent, 

Sagu 



Tampoeron^s , of 

'leine brootjens tt, 

bardfie in zekere hlaieren 



koopbrengen^ maar dejlegtere^ of gehrookene 
ioenze in kanajfers of korven , en vermengem 



e 



faccharum bene ac liccis imprimis locis eft aflervan- maakt wert; men moet dezen Lontar-zuiker wel, en dat 
dum^ alias enim facile liqucfcit, atque hinc ontimc op drcoge plaatfen bewarcn ^ want anders fmelt by ligt 
ex eo tales panatellae vel oblongi baculi formaiitur, weg, 'en daarom wert bet bequaamjl, en bejlgeagt dat menze 

^•' tot zulke kleine broodjes , of lankwerpige Jlokjss formeerl 

ojn dezelve alzoo te beter op drooge plaatzen te kunnen leggem 

iro bene eft Dezen Lontar-zuiker kan men van jden Sagiieers-ztii- 



dep 



diflinguendum^hoc autem efl ni 



facch 



\ 



midum, alterum vero pallide furcum, ac ficcum, dif- bruin , en vry 



onderfcbciden , tuant den laafl 



vogttg , 



dog 



den 



^Jl 



ferunt quoquc fapore , Lontari eninr faccharum ad en wat drooger ^ ook van een byzondere hnaak 



ligt - bruin , 



kofi 



den Sa^ueers-zuiker y ijoordende op Java altyt ht ko'ekjts 
of ftokjes gemaakt ; by fmaakt zomtyts <voel *wat bran- 



cdulia & ex manu vulgo comcdiiur, atque inde in ]a- 
.va femper placentulse feu Bacilli formantur. Aduftum 
faepc quidem fapit, varum hoc neutiquam faccharo^ 
fed ejus prseparationi , ae nimio igni imputandum efl. 

men ook ervaren , dat 

J. - .rr t-i. •'-•' o o- "Q o-a^^^^^ ^^^ rooden loop 

ufitatiirimum cc aptiirimurn habetur mcdicamQutis komt teveroorzaaken. maar de Inlu7iders bouden bemvoor 



men 



Jlerk vuur toefcbryven. Dojr heeft 
^ by de 7iieiiweUnpen te ^ulzi^ p-en 



\ 



\ 



commifeendum , 

gratum ac jucundum dat odorem. 

In Zevlana , ac Cormandela mae 



Jfiangi difto, cui de bequaamfl 



medicament 



de by bet drooge reuk-werkp Aflangi genaamt ^ aan bet 

re gratie of liefftlykhcit gecft. 
kuji 



guam in Java ac hifce Oricntalibus infulis , fcmi- van de vrugten, dan op Java , en deze Ooflerfche 



maturi nempe, quorum putamen hadtenus eft molle. 



half rype , die nog een vceeke fcbaal 
fnyt^ of pliikt men van de boomen ^ en kapt 



ifie bolfler daar df 



fcbaal doorboort men 



poteft, quas jucundus optimeque refrigerans eft^ ni^ lap daar uit flurpen ^ dat zeer aangenaam en 
mia autem ejus quantitas haud ingerenda eft, guum iSydogmenmoet'ernietalteveelvaninzweh 
ftomachum debHitet, ac proinde nocet. Maturi fru- 'bet de maag ook verjlapt, en dien votgendefci 



pit of lip 



ftus plus moleftiae habent. 



Poenata ex iis fiat. 



beeft 



Molles ac maturi crudi comedi om dezelve^ raauw te eeten , of om Poenata daar van te 

kan men raauw eeten • de buiten- 



poliunt, 11 exterior cortex tollatury ac hbroia caro maaken. Demurs rype 
digitis adeo prematur^ donee omnis flavus fuccus ex^ 



fie fcbelle daar aftrekkende , en bet bairige vlees m 
ftillaverit , quique reftat , exfugitur, uti in matura vinger zoodafiig drukkende ^ tot dat alle bet geele zap 

Succus hie dulcis quidem fed fimul fatuus uitkome^ en't welkvien dan daar afvu^^t. (rpl^sh qy 



dog ook voat geyl van 



Manga 



rype Mangas ; zynde njoel zoet ? „ . w -' 

[ adeo funt /wafli^, en de rejlerende CayrOy of bairige boljlery met 
fuccus per de korls , fmyt men dan weg ; dog de vrugten die nog zoo 



catur, ac fruclus, ut antea didum'^ coraeditur. 



Ad 



Julio in Sep 



ryp met en.zyn^ moet men een v:emi^ over t 
tot dat bet zap door de fcbelle been dringt , of 
fweeteri , en dan dezelve daar of irekken , 
eeten als vooren. 

Tot bet maaken van de Punata ^er 
wat meer voerks , "want naa dat de rype Vi 
van Julius tot September toe van de boomei 

kappen of kelken des fl 




nog al 
It en J die 
if V alien , 



aUluti , atque ab adh^erente banden daar afgedraayd , de buitenfle bolflers afgerukt 
i.fuerunt, tum exprimuntur, midsgaders die gcfchilde vrugten met voater afgefpoelt 



and erf 



gezuivht 



bis ac ter repctitur, ne luccus perdatur^ac fpifla fiat ter zoo lange^ tot dat al bet geele zap daar 
■ confiftentia, quam prseparatores arcuaco bacillo ab qjcelk zomtyts' ook wel twecy of drie inaal voi 



%^t.LiM.±At>^^^ ^••vM.A».«>««w A4Auxtt\^iii.l<J UU^UiaiiL^ LUlilV^UV. 

chinam ex afferculis^ confeftam pr^pararunt , 

Milake Lante Lante.M^hh^rlcQ 



op datter dog geen zap verlooren 
dikke con/iflentie voierdcy dev:elke 



mo 



? gaan^ en bet een 
namentlyk de beret- 



, , dan 9 met een kruis fl ^ 

del vocatur, in hac machina extendunt amplas pal- flers* die daar noR in mogten zyn ^ zuiveren^ beblende 



me as 




^as,in quibus tum prsparatumefl'unduntfuccum 
piirum,ut vix folia mactae conipici polTint^per ' 
Tom. L 




flell 



e men bier om de Oofl Parra Parra , in 't Maleyts Lan- 

Lante, en in 't Mallabaars Paadel no^mt. daar op 



cum' 



G 



%tH 



.V 



f 



\ 



- 1 



/ 



f 



\ 



50 



HERBARII AMBOINENSIS 



/ 



Liber L Capit IX^ 



turn cxficcandum rclinquunt diem , atquc altero dcmum uitfpreidende groote matten van veextbien en zestbien cubi- 

die reccntem fuperfundunt fucciim, quern iterum ex- ten lank, daarze dan wyders bet gem. zap zoo dik opgie- 

ficcari finunt eundem laborem toties rcpetentes, ten, dat me?i de bladeren van de matten daar door maar 

donee placenta ha:c craffitiem trium acquifiveric digi- even behnnen kan, bet zelve dien dag zoo latende droogen 

4.^^,.^ ^,i,-^.io iiKr>r r>Tpriimniif> in niiindecim vel en des anderen daass weder verfcb zap daar ever s^ieten 



torum , quique labor plerumque in quindecim 
fexdccim extcnditur dies ; per noftem autem matts 
ills complicantur , ac foliis obtecruntur . lit a ca- 



en des anderen daags weder verfcb zap daar ever gieten- 
de, en insgelyks latende droogen, het zelfde werk zoo dik- 
*wils bervattende , tot dat dezen koek beeft bekomen de dik- 



nibus ac fclibus prEcferventur , qui alias latis avide te yan omtrenP drle vingers , 't ivelk gemenelyk wel vyf- 



\ 



thien of zestbien dagen aanloopt ^ ^erdende ook fnagts de 
matte dubbelt toegevouijcen j; en met eenige bladeren bedekty 



hanc appeterent placentam. Si autem heec jaip adeo 
induraverit inllar cafei, turn in quadrata confcinditur 

fragmenta feu panes, ac cultro lenitcr a mattis tol- pm bewaart te zyn voor honden en katteh^ die daar anders 

^ ^ ^el gadinge in zouden behben ^ wanneer nu dezen koeky 

ah een kaes ^ dan fnydenze die in 



lunt , corbibusque imponunt per ftrata, ftratumque 
confpergunt aqua fale inpfsegnata. 



I 



Atque hx corbes feu* facci tripodi imponuntur 



zoo hart is geworden^ 

merkante Jlukken of brooden ^ ligten dezelve fnet eenmes 
zoetjens van de matte ^ en pakkenze in korven opmalkan- 
der f yder lage befproeyende met water ^ daar in wat zout 
in gefmolten is. . ' - ' 

n deze korven of zakken zettenze .op een drievoet ^ die-^ 




quam funiculo trabi alligant, ut per aliquot dies fu- ze met een touwtie boven aan de balk vafl fnaakeUj en dus 

mo imprtsgnetur , baud tamen nimium id fieri debet;, "'"•^^"•^ ''-"■'''" 7^^+.., i,.*,../..^ 

ne Piinata amarefcat ; funes ctiam tali modo confti- ... 

taunt, nc glires incrare poflent, atque turn abfolu- ziende^ datter geen ratten konnen by komen ^ en daar mede 

turn eft illud opus, ac pr^parata fa^pius memorata is het werk gedaan^ midsgaders ook hereidt de meergem. 



eenige dagen laaten berooken^dog niet al te zeer^ op dat de 
Punata niet bitter en vcerde , ook de towwen zooddnig ver-^ 



Punata ^Q\i,Poenata^ quam in ufum pro hyeme afler- 

H?cc omnia autem latius ac Malabaricis fuis 



Vant: 



Punata o/Poenata, diezedanvoortstothaargebruiken 

winterkojt bewaaren;Dog dit alles zal men wydloopigery 

nominibus inveniri poterunt in curiofis D. Herberti en met %yn Malabaarfcbe namen , konnen vinden in de 

d'Ja^cr fcriptis, qui fuo tempore luccm videbunt, curieuze gefcbriften van de Heer Hcvhemis d']ag(^Y ^ die 



atque ex quibus ha^c dcfifrnfi. 



te zyner tyd aan den dag Jiaan te komen 3 en nit dewel 
ke ik bet bovenjlaande ook maar hebbe geleent* 



Macaflarenfcs multo commodius hunc prseparant De Macajfaren bereiden deze vrugt vry wat gemakkely- 

fruaum,nec tantura moliminis adhibent, expreflum- ^'^^j en maaken zoo veel werks daar niet van, gietende 

que modo fuccum in amplas efFundunt patinas, atque ket mtgeperjte zap Jlegts in groote fcboot els , mengender 

Oryzae farinam admifcent, & inde multa praeparant dan wat ryjt-meel onder , en maken daar alzoo vetklerley 

edulia. Ipfis quoque in ufu funt & ^tilitatem adferunt ^^Jt '^an. Ook bebben by haar nog bun gebruik en niittig- 

fcu nuclei, qui inter Poenat« prasparationem beit de Jteenen of korls , die anders o?ider 't maaken van de 



oiTa , .-- — -xw. , 

alias abjiciuntur; efFodiunt enim amplam, nee pro- , , _, 

fundam folllim , atquc in illam officula conjiciunt ^^^^^^ ondiepe kuil , jmyten die fteenen daar in , zodanig. 



Poenata weg geworpen werden , want zy maaken een 



tali modo, nc altius, quam per tria ftrata fmt fita, datze met meerder, dan drie boog op malkander liggen, 

haecque Ola contegunt, ac fupra illam paululum ter- bedekkenze met Ola, en daar op eenweinig aarde , latenze 

rae , talique modo per pluviale tempus relinqnunt, 200 den regen tyt overleggen , en als 'er weinig regen valt, 

ac, fi pauca cadat pluvia, interdum aqua confpergunt, begieten die zomtyts met water, en danfcbieten deze flee- 

tumquc ofla ilia lon^as albicantes emittunt radices feu ?^f» ^^nge witte wortelen , of fcbeuten uit , fcbaars een 




ermma, vix digitum craflas , ulnam circiter longas, 
aflinacae albae fimiles , quas Malabaris Colengu vocan- 



vmger dik , en omtrent een elle lang , de witte Pajiinaca 
wel gelykende , en by de Malabaren Colengu genoemt 



tuT. Atque has menfe Martio efFodiunt, fupra ignem ix^ordende, en deze gravenze dan uit in de maant Maart , 
afllint , atque aquae incoquunt,& inftar Patattae edunt. bradenze over 't vuur , of kookenze in water, en etenze 



Casterum quocjue radices has in frufla difFringunt , 



gelyk als de Patattas. 

Anders rukkenze of plukkenze oo\ deze wortelen infliik- 



aliquot per dies m Sole exficcant, vel ad ignem, -do- ken , dfogenze eenige dagen, in de zonne, of by 't vuur , tot 
nee incurvatae difliliant , <\ux turn Oedi/ei vocantur: datze in'tbytenofbuigenafknappen,devoelkeze dan OedyiQl 



Atque hoc Oedijel tum magnis inditur corbibus, quae 



noemen-y en dit Oedjiel luerr als dan door. bun gedaan in 



confuuntur, quas trlpode mponunt, ac, uti Punata, groote korven, dieze t'zamen of toenaayen , op een drie 

fumo exponunt. Atque hce diflraftae atque exficcatae '^oet zetten, en zoo, gelyk de Punata, in den rook laaten 

radices cum Punata comeduntur tamquam familiaris droogen; en deze geplukte en gedroogde wortelen, weder 

cibus: OITicula , qua? non bene agunt radices, mol- '^at zynde opgekookt , kan jnen ook met dePunzt^ eeten ah 

lem ac delicatam continent fubltantiam inflar Pal- toefpys. Indejteenen, die niet wel uitfcbieten , vint men 

mytae , quamMalabari Mita vocant , ac gratus ipfis efl ook een zagte en lekkere fiibjlantie, even als de Palmyt , *t 

vidus, tumque haec olTicula ope Cafio leu acinacis in '^(^Ik de Malabaren Mita noemen, efi zeer graag eeten, 

duo diffindunt fragmenta feu partes , ut medullam kappende deze fteenen met een Caito of bouwmes in twee 

hanc acquirant. Ex iftis infuper radicibus ficcatis du- ftukken, om dit merg daar uit te konnen krygen; en, dat 

rum evellunt nervum, quern in farinam contundunt,' nog al meer is, uit de voorn. gedroogde wortelen rukkenze 

Oudijel Ma ipfis didlam, unde etiam varius praepara- ook een barde zenuwe , dieze dan ftampen tot een meet, by 

tur cibus , praefertim , qui Po^roff ipfis vocatur , qui for- fcaar Oudjiel Ma genaamt, en daar van ook verfcbeide 

mam refert radicum feu volveolorum longorum , qua- ^oort van koft of geregten weten toe te maaken, en bezon- 

Ics eodem nomine ex Oryzae farina in hifce quoque derlyk degefie , die zyPoetoe noemen , bebbende de gedaante 
conficiuntur infulis. 



van lange rollen of worften , en boedanige ook met die zelve 
' ' naam , in deze Eylanden van ryft-meel werden gemaakt. 

Oflicula autem, quae ultra^annuni in hac remanent Dekorrels nu,dewelke over bet jaar in dekuilbiyven,en 
fovea, at radices memoratas feu Colengu juflo emittunt niet by tyds de voorn. wortelen of Colengu voortbrengen, 
tempore , propullulant poftea , atque in arbufculas die f chief en daar na nog al uit, en groeyen op tot boomp- 
excrefcunt. iNUcleorum putamina exurunt pro car- jes. De doppen of fcbalen van de korrels brandenze mede 
bonibus in fabrorum ufum, quae magnum excitant totkoolenvoordefmits, en die geven wel een groote bit- 
calorem,. fed cito deflagrantur, ac breve perdurant te van zig, dog zyn van geen duurzaambeit , maar zeer 



tempus. 
Ex defcripto Lontafo mare liquor. Sura diftus, eli- 

citur , paucus admodum , ac folummodo Medico in- 

ferviens ufui : Jejuno enim aiTumptus ftomach6 pro- 



baajl verteert. 

Uyt het voorn. manneken van den Lontar-boom wert 
ook een Sura of vogt getapt, dog zeer weijiig, en alleen 
rnaar dienende tot medicinaal gebruik ; want dezelve , V 



ficuus eft illis, qui contabefcente morbo , Phthyfi , morgens nugteren gedronken , belpt die gene, die met een 



Haemoptoe, ac Efj'fcnteria laborant; expertum enim 
eft, quosdam Europajos in Zeylana habitantes , 



quynende ziekte , teering , bloed-fpouwen , en bloed-ioop be- 



qui laaden zyn , vnmers men beeft ervaren , dat zommige- Eu- 

iis decumbcbant mbrbis , atque a Chirurgis noflris ropianen, op Ceylon woonagtig , dewelke met de voorfcbre- 

incurabiles didi ac relidi erant, hocce potu cura- veziektenbezogt,envan onzemeejlers genoegzaamals ver- 

tos fuifle , ac flatim , poflcjuani afTumfiflent eum, laaten waar en , door dezen drank zyn gebolpen , en alter- 



melioris conditionis fuiite. 



Utrius- tebben. 



ftont naa bet nuttigen van de zelve eenige boats bevonden 



Het 



s 



\ 



9 



;^- 



/ 



It 



'\ 



f 



\ 






i 



» 

n 

I 



f 



/ 



i 



I 



I 



\ 



I 



/ 



ki 



t 



\ 



I 



\ 



I 



i 



\ 



n 



* 

I.Boek. IXjHoofdfi. AMBOINSCHEKRUYDBOEK. 

Utriusque fpeciei lignum j ut fupra fuit diftum , Ret bout van heide deze zoorten is , als boven £ 
Itriatum, nigrum, corneum, acpaucis flavis flriatum ge-aadert, ztvarty hoornagtig, met .ivdnlge geek 
venis & raaculatum eft, alias fimile foret Ebeni ligno pen gevkkt , anders zoude bet byna bet Ebben-bout'gelyk 
tarn colore quam pondere, maris autem lignum fern- zyn, zoo van koleur als van zivaarte , dog bet bout van 



Ji 



per nigrius ac durius eft illo fcmiiiae, acproindecertos 
in ufus ufitatius. Cinghalenfes ex utroque ciftulas con- 
ficiunt, qua; politae egregijE funt, atque a qu'ibusdam 
male pro Calappi ligno habentur. Tigill 



iLamer. D 
koffi 



if- 



■polyjl zynde eenfraay aanzien bebben, envcn 



jEdium tegumenta conficiunt, ut & cancellos fene- ^ommlge abuzivelyk voor Calappus-bout gebouden iverden; 
ix „,„ ^..„ i.„_j, . .. /- . , . ,, zy maken 'er ook van latten tot bun dak-werk , en tralien 

ijiers van baare buizen , die mede door 't polyjlen 



ftrarum. ^ ^ o-o 

nubria foranorum etiam inde° fiunt , uci antea fuit 



difl-um de Saribo, cum qua hoc lignum multum con- fcboon in't aanzUn werden; men kan'er ookjl 
venit , illud autem Saribi femper gravius , nigrius , '" 
ac Ebeno ligno fimillimum eft. Ex junioribus atque 



Toranen van maken^ gelyk bier voor ge%egt is van de Sa- 



Malaicenfes 



J 



dianis litteris, flylo lirteras infcribentes^ac juxta na- 
turales plicas illas 



iterum complicantes , quas filo Maleyers^ ook baar papier 



o ^ //T^ heeft ^ ^ 
dat van Sariboe is altyd zwaarder ^zwaiUr^ en bet Eb- 
ben-bout veel gelyker. Uit de jongc en voitagtige bladeren 
J T. 7 . , Javanen ^ Macajjaren , en andere 



perforant ac colligant, uti alii populi^ ac ubi Lon- een grifje daar opfi 



tarus non crefcit , illud ope foliorum Calappi per- 
ficiunt: Antiquioribus temnoribus mos hie toliis in- 
fcribendis multo ufitatior fuit^ fed poflquam peregri- 
Borum'aciventu ac mercatura alias papyri fpecies in- 
vedla^ fuerint, foliorum papyri fenfim in defuctudi- 
nem venerunt^ ita ut fere nufquam litters in tali 



^fi 



ift 



Jcbry 



manier van op 



gionibus vicinis. 



Malaba 



met de aankomfi , en bandel der vreemdelingen andere pa- 
pieren ingevoert zyn , zoo zyn die boom-bluderen ullenskens 
in afgang of ongebruik gekbmen , zulks men hede?isddags 
fcbier nieuvers meer brieveri op olas of bladeren fcbryft dan 



Macairarenfibus folia tec 
ulgo nemo Umbellas vcl 



fBdimantur^ ut 



op Malabaar 
ginde, 



9 



lantjcbapp 



daar 



onitrent le^- 



Macdffaren nverden deze hlideren zoo booggeagt 

ex ns dat niemand van de g^emeene man zonne-febermen 



confcftos geflare audeat, exceptis tribus primis iftius hreede boeden daar van gemaakt , dro.gm mag , dan 




Sandrabonw: Hi icaque umbellas ex Tallae folio confi- 



Jle per 
de Prins van Tello , die van Goa, en die van Sandra* 



ciunt 5 cujus^ O^hes radii nitide intexunturj ac. mar- bone. Deze dan maaken baare zonne-fcbermen 

gine Ebeni ligni circunidantur,'^ vel' etiam ex Rottan- Talla-blad^ voordende alle de Jlraalen fatzoentyk of neUn 

a ac ferico pr^texuntur, ita ut hie petafus feu urn- malkanderen gevlogten , en met een rant van Ebbm-bout 

ellafenlper lit extenfa , ac, fi geflare earn velint^ omvangen^ of ook voel met rottang en zyde gefiikt 




eft 



cuique 



difcrimine banc port tergum gerere, fed nobihl^us id 



obdudlum dezen bbet of zonne-fcberm altyt uitgebfeit float y en ah zy 
fervis non licet fine hem dragen willeny zoojleeken zyvem op een Jlok, ivieni 



overtpgen 



pcrmittitur. Eorum vicini Boegi ex iifdcm quo- 

que foliis Umbellas feu foils umbracula conficere fole- niet naadragen ^ ^. . „.. 

bant, fed longe alio confeda modo, qujEitacontexta Hare nagebuuren de Boegis pi 



ook en mogen bunnc 



zonder onderfcbeit , baar dezelve zonne-fcberm 



byzondere 



funt , ut complicari poflint. Vulgus ex hifce foliis aliam 



'fcbermen te maken^ maar op 



quoquefuppclledlilcmefFormatjUticiftcllas&capfulas dcre nianier^ en zoodanig gevlogten y dat menze k'an fza- 
ad eorum cibum affervandum , item faccos, qui Oryza men vouwen. De gemeene man maakt mede veil ander buis- 
rcplcntur &c. Ex junioribus albicantibus foliis con- raad van deze bladeren y als kistjes en doosjesy om bun 
/!._. . Ca^z/paj" feu pulvinaria , quae cofta kojlin te bewarenyals fnede zakkenyomryjl in te doen^c. 

uit dejonge ^voitagtige bladeren maakenze ook de Catupas, 
of kujjentiesy dieze met gekookte ryfl 



inplent Oryza, ac vulgo putatur, fapidiorem quoque 
fore, quam fi ex Calappi foliis fuerint confefta, ex 
iisdem itidem foliis Boegi quosdam minores faciunc 
pileos tenuiflima vel vix ullo circumdatos margine 
Tsjilo Tsjilo didlpSjquosperdiem gerunt ac plurimum 

contra pluvias. Tam arfte enim funt coritexti, ut nul- 
la penetrare ooffit pluvia. 



Calapptis-bl 



kfr 



uit dezelfde bladeren maaken 
boedekens , met beele 



fmalley of 



J 



turn 



adhibent , ex quo itidem primufn coquitur Syrupus 



Tsjilo Tsjilo gendamt y dieze door den dag dragen y en 
wel meejl tegens den regen ; vcant zy zyn zoo digt gevlog- 
ten y dat Vr geen voaater doordringen kan. 

Die van Javay Balyy Timor y en Rottbey gebruiken de 

getapte Sura^ meer om zuiker daar van te maaken y dan 

tot bet drinken , kookende daar van insgelyks eerji een Sy- 

patel- roop (Gula genaamt^ daar van , dieze dan daar na in korf- 



lis exnccant, in Timora ac Rottha tamen potui mul- jes of fcbootelties hten opdrogen, dog op 



turn infervit, qui Tua vocatur, quemque^etiam mul- 
tum expetunt J dicentes iplis asque potqi quaip cibo pro- meny en daarze 
delTe. Quotidianum in ufum cum certa aquae quantita- bun dient te gel 
te eum .commifcent, atque irfde fanefcunt ac pinguef- dagelyks gebruik 



TuA 



fpy^ 



bouden , zeggende , datze 



cunt. Huncque in vafis fervant ex Saribi foliis con- 
feftis, in quibus etiam in aedibus fuis fufpendunt, at- 
que cuique , qui illas intrat , conceditur epotare 
quantum lubet ad fitim. exftinguendam, immo etiam 
antequam aliqucm fal 
regionc 



vaatcn 



dieze maaken van blaaderen van Sariboe y daarze beni ook 

baare buizen opbangen^en een yderydie daar 



quod moris eft ifla 



rflaan 



magze vryelyk aantaflen , en zyn dorjl daar 



t "welk zoo 



Ampsim in Hort.Malab^ap. 4. Fig. 10. defcriptum, 
ac ibi pro altera Carimpanay feu Lontari fpecie habi- 
tum, nihil ahud eft, quam didus fupra Lontarus mas, 
Malaicenfibus Lontar Lacki Lacki vocatus, forma a 
femina non differens nifi eo , quod loco fruftuum 
]on.s;os gerat julos , ac cujus flores in difto Hi^rio 
Malaharico accurate & ample defcriburitur , quo le- 
ftores ablego, ut qui hifce in regionibus ignotus eft. 
In didlo autem HortOyTneo quidem judicio, notari de- 
buiflet, quod hi mares inter feminas relinquantur 

ad eas 



beleeft 



gejlelt 



Malab 



befcbre 



na of Lontar is anders niet dan bet bovengenoemde manne* 
ken van den Lontar-boom ^ in Y Maleyts Lontar Lacki 
Lacki genaamt , in gedaante van bet voyfken niet verfchilr 



fl 



p 



'oopig luert bejcbreven 



gemelden 



I 



den lezer dan- ook naa toe moet ijcyzen, als zynde in deie 
knden onbekent. Bog in gemeldentlono baade ,myns oor- 

G 2 deels. 



\ 



\ 



K 



-^ : 



t 



« 



t 



t 



/ 



^ 



/ 



4 



\ 



.' 



\ 



J* 



HERBARII AMBOINENSIS -Mber l CaputlX, 



^ M 



inprze 



fe 



medicinalem inde elici potum Sura didcum. 

4 

Aluid nigrum invenitur lignum , Lontaro mari fimi- 
le^ quod ex Sabura & PaJJtra^ locis in Bornea plaga 
Orientali fids, defertur, ac dicitur Caju Boelhn^ (J{i\od 
politum efi: nigrum, ex rubro reflettens, fine llriis 



reddendas , acque deels^ wet mogen Oiangemerkt Jiaan ^4at nten deze mannct 



jesonderdewyfjistoel(\at yom dezehe yrugtbaar te mahn^ 
en dat men een visdicinale Sura, daar van tapt. ^ . 

Daar is nog een ander zuvyt bout ^hetmaniietje van den 
Lontar "voat gelykende^en koinende van Sabure en Paifir, 
beide plafltzen.op Borncos Oojl-zyde gelcgen^en iven ge- 



iiaamt Caju Boelian, bet geen gcpolyjl znjoartis met ecu node 



( 



ruffis, quJE in Lontaro obfervantur. Inde ejus afiferes ^veerfcbyn^ zonchr r(^e firaalen ^gdykmen ^wel inhet Lon- 
graves duos circiter pedes ampli ac rnanum crafii ,qui tar-boid ziet. Men brengt bet van daar met zware planhn^ 



graves 
m aqua 



Macafl 



Men brengt bet van daar met zijoare planhn^ - 
mitrenttvcee vceten breeds en mrl een bandt dikyde'UJdke 
par- in H vcater zinken^ 't ^xjcert vee'l gchniikt tot bet booft en 



f 



longas fuerit fifllim partes, pro eorumfciopis cjeftor 
ri|S formandis, qui lunt fclopi quinque pedes longi, 
ac duos digitos lati, externe rotundi ac glabri, inter- 



voeten-eynd van de Moorfcbe graven op Mucajfer^ ahnie- 
dcy in lange fiukken zynde gezaagt , om bun Spat'rQer:in 
daar van te maaken^ 'f voelk zyn roeren van vyfvceti?i. 
lank ^ en tvoee vingers breety van bidten ront^ en gepolyji^ 



ne excavati digiti minoris amplitudine. Hifce inmittunt en van hinnen bof^ in de wyte van een pinL Hier in Jtee- 



noftratibus Spatten vocata , quorun 
tcrtii amplior exhibebitur defcriptio. 



Somp 



ken deMacaJfaren bare venynigepyltjesyhy baar luiden Sum- 
pit, en by de onze Spatten genaamt ^ dewelke siy at blafen- 
de bare vyanden in *t lyf Jpatten ; voaar van op bet eyn- 
de van 't derde boek een nader befchrynjihg zal njoerden gt- 



daan. 



i 



. 1 



i v** 



I 



I 






r 



» 












o 











N 




> Tabula Decima. 

Exhibcntis Borufjum feminam , feu Lontamm dome[l\ 

^ Palmeira Bfava'B^v^vnii. 

Liter. A. folium majori forma exprefTum denotat, i 

dignofci poffit ejus habitus^ . . 

B. Racemum junioribus fruElibus onudum. 
6. ParfeSum fruSum ad dimidii magnitudinem deli 
D. Tres ejus nucleos internes. 
£. Jidum floriferum L$ntari maris. 



o 








AT 




O. 



Fqn de Ticnde Plaat. * . 

rbeeldende bet wyfje van rf^BorulTus, of tnmme LontSiX of ] 
ger-Boora, Palnieira Brava van Rumphius genaamt. 



leeter onderfcbeiden kan werden. 

B. Een Tros met de jonge vrugten. 

C. De volwaflene vrugt in baar halt 

D. De drie korrels van de vrugt. 



deszclfs f 



%fgeteekens 



D£ vrugt of 



'H 




ANMERK IN 




a9 



> > 



. . Merito neritiffimus & accuratiflimus Rumphius in dc- 
fcrlptione hujus arboris riotavit Au^ANAH.Malab. part. i. 
Tab. la effe LouTARVumarem^ Carimpana vero /f.^ 



Malab. part. i. Tab. 9. ejus Feminam efie» ac proprie una ea* 

iemque eil arbor » eodem ex fruflu progerminans , uti Pa* hoomzyn^uitdezelve vrugt voortkomende^zoaisde?apzy^M^& 



Met rep beeft de zeer kundige en naaukeurige Rumphi 
n befcbryving aangemerkt ^ dat de Ampana H. Malab. ps 
lb. 10. is t/eLontarus mas , ^n ^^ Carimpana H. Malab 

Igentlyk 



>AYA Mas & Femina^ alisque Palmarum fpecies occur 



dierpehke Palm-Boomen eevonden v^erden 



funt , quumque utriufque L o St a r i Maris & Femince figu- wyl de Figuren ^ van de Boruflus Mas ^ Fcmina zeer f\ 

r« eleeantiffimaB in Horto Malah . funt incifs, frugiferam tan- Hortus Malab. uitgebeeldt zyn ^zozulUnwy bier alteen bet'wyfl 

turn, feu feminam huic inferam operi, quas per Rumph 11 ofte vrugtdraagende ^ door Rumphius zeer net en naaukeurig af 
curam nitidifllme ac elegantiifime fuit delineata , atque Ca 



Malab 



enver- 



fim-Pana eft,H. Malab. fubjungens , a quibus porro auftori- ders aanwyzen , by welke Scbryvers deze Heerelyke 



bus fplendidiflimae ha arbofis fuerint denominatae , vel per 

buos Charafteres naturales , quibus ab aliis diftinguuntur, 

tlcfiniti funt. A Paul^ Herm. in Muf. ZeyL pag. 49. vocatur 

Palma Indica Tal§L Talgbala difta > fruftu carnofo edu- 
li putamini inclufo 



lenoemt zyn , one ook met der zelver kenteken 



anderen onderfcbeiden voerden ^hefchreven zyn. Van Paul. Herman 
in zyn Muf. Zeyl. pag 49. wertze genaamt Palma Indica Tal 
&TALGHALA difta, fruftu carnofo eduli outamini inclufo. 



& Palma Coccifera , complicato folio, & Palma Coccifera complicato folio, fruftuminoreCommel 



fruftu minore CommeL PL Malab. p. 49. quae pro Palma Bra- Fl. Malab. p 



wi Femina Lufitanis a Ray. in Hiji. pi. p. 1366. habetur, & Ca- 
limpana Plumier. nov. pi. gen. p. 2. vocatur. 

Hujus Charafteres inter Marem & Feminam differentes de- 
finiuntur a Carol. Linn, in TtaSatu de Muf a Cliff, p- 13. ubi 
BoRUSSUs Mas & Fen^ina dicitur. Zeylanicae porro deno- 

minationes , aliique* auftores memorati occurrunt itt Tbef. 
Zeyl. pag. i8i. Porro breviter fub nomine Lontari arboris 
dcfcribitur a Faient. in Amboince defcript. pag. 183. 



befcbreven 



Lufit 



na van Plum, in zyn nov. pL gen. p. a. genaamt wert. 

De kentekens en bet onderfcbeid tujfen bet mannetje en wyfje ^ 
zyn te vinden befcbreven van Carol Linn, in zyn Traftaat over d$ 
Mufa ClifFort. pag. 13, alwaar ze BoruffUs Mas en Femina ge- 
naamt wert. De overige Zeylonze benaminge en Scbryvers bier toe 
bebprende y zyn aanjrebaalt in wivfi Thef. Zevl oae. 181. Verders 



/ 



by 



kortelyk befcbreven ondtr de naam van 



> 



t* 



I 






,^ 



i 



«i 



.1- 



-t 






V 




h. 

i 



t 
> 



I- 



4 



? 



i 



4' 



Caput 



• \ 



_ ' 



XHOOfP^ 



\ 



• 



'^ 



!S 



'f 






I 



fi 



k. 



¥ 

> 



I 



t 



^ 



I 




m pjrw 



r" ■- 



~\ 



V 



I Boek. X. Hoofdjl 



AMBOINSCHE -KRUYDBOEK. 



« 






% 



r 



\ 



^ 



/ 






1^ 

\ 



\ 



f 



\ 



\ 



1 

f 

I. 

I 

I: 



CAPUT PECIMUM 

« 

Lontartis Sihejlris, Lontar Utan, 



X. 





Q 




D 






K- 



r 

JVilde Lontar 'Boom, 



* , 




Loh 



humilior fit 



gracilior 




Ez^ ^ilde Lontar-boom verfcbilt met iket in *t 
aanzien va?i de tamme^ en boewel den Jlam ijoat 
ranker en lager is, zoo zyn egter de takken langer^ 



folia quoque majora illis domeflicce. Rami & folia en de bladeren grooter dan aan de tamme\ De takken en 



Quamdiu 



bladeren. verfchillen ook naa bun tn^eederky ouderdom: 



cofa eft, rami ejus funt quinque fexve pedes longi, want zoo lang by nog een firuik is, zyn de takken onge* 



digitum feu polhcem crafti , 



fu 



^eer j. ^ 6. voetcn lank^ een vinger of een duim dik^by 



ixoft parte excavati , atque ad latera dentati inftaf naa drie-kaiitig ^ boven met een dlepe geut ^ enaanderzeU 
fiibtilis Terras. Folium in minorcs lacinias eft divi- ver kanten klein getandt als een fyne zaag. Hetblatisin' 
fum , nee ita profunde incifum ac in fubfequcnte. minder lappen verdeelt y of zoo diep niet gefneden ^ ah aan 



In adulta arbore rami a decem ad quatuordecim pedes 
fant lonei , mediocre brachium crafti , ac canal is 



? 



[US excrevit sequalitcr magis ^ ac fere pla- 
d margines cihctus acutis, dtlris, nigris, fed 
fpinis^ omnibus deorfura reflcxis inftar ferrse 



de naajl-volgende. Aan de vol'waffene zyn de takken van 
tbien tot veertbien voeten lank^ een kleinen arm diky de 
gent is ah dan ook rneeji uitgegroeit en vlaky aan de kan- 
ten bezel met JcberpQ^ barde^ziJcUrteydog kortj doornen ^ 
alle agt^rwaarts overgeboogen y ah een grove zage. Zy 



majoris. In vertice non conjunguntur rami uti in do- Jiaan ook niet in de kruin by malkander vergadert y gelyk 
meftica^ fed a trunci medio lupra fe invicem locantur.- aan de tamme , maar 'van 't middelfie des Jtams vervol- 



Quifque ad fuum finem gerit amplum, rotund 



£ens boven 7nalkander\yder draagt aan zyn eynd een groQ\ 



radiatum inftar depifti folis folium, uti in domcftica, ront blaty gejlraalt ah een gefcbilderde Son ^ gelyk de tamme y 
majus tanien, fex feptemve habens pedes in diame- dog veel grooter y te ijceten vyf a zes voeten in bun dia- 



tro. Cujus radii inaequaliter funt incifi,tres quatuorve 
cnim lacinias efformant feu diyifionem, quae a fubfe- 



ad 



fepara 



quoqu 






mediis. ncc perfeftum formant circulum, fed ad pe- 



meter; de jlraalen zyn ook ongelyk ingekeepty want drie 
en vier maaken een fapy of verdeelingy dewelke van de 
naajl-vol^ende met een dieper keep afgefcbeiden is y en gee- 
'ne van die keepen raakt tot aan bet centrum; ook zyn de 
agterjle ftraaien altyt kortery dan de voorjley of middel- 

en Jluiten geen volkomen cirkuly maar laten een ope- 
ning by den tak: yder flraal is omtrent drie en een half 





ter tres cum dimidio pedes eft longus, ac in medio voeten lanky heeft in de midden een flyve zenuvce y baar 

cujus finis in plura ddinit einden zyn in meerder fpitzen verdeelt y dog wat fiomp als 

" 'of ze .afgebrooken waren; en de bladeren zyn ooit in "t ge- 
beel dunder , gladder y^ en in Imger Jlraalen vtrdeelt , dan 
die van de tamme. ^ 

De lappen aan de jonge bladeren , en aan de jonge firuik 
bebben aan bare kanteneen langen draaty denjoelke mettef 
tyd los raakt , afbangt , en eindelyk ook vergaat^ Het huir- 
tenfie bout is dot van den Calappus-boom Jcbier gelyk , of 
wat bruinder en harder y dog op verre naa zoo zmcart nog* 



firmum 

acumina paulul'um obtufajac ftabrupta torent, tolia 

funt tenuiora, glabriora,acmlongiores divi- 
a ra<lios, quam domefticae. ' ; ' • ' 

FolioTum juniorum laciniae ,ut& in fruticofa arbore, 

ines longum gerunt filum, quod fenfim diflbl- 
vitur, aepcndet, ac tandem quoque perit.' Exterius 
lignum Calappo fere fimile ett^ paulo tamen magis 
fufcum * ac duriiis, multo tamen minus durum ac ni- 




mechanico 
Interior m 

1 



donrefticae , adeoque nulli ufui bard niet y alsdat van de tamme Lontar y dierbalven tot 



durior tamen ac fibrofior , ad radicem non adco 



geen bouvoerk bequaaiUy bebalven zomtyds tot Jlegte latten; 
bet binnenjle is een droog en meelagtig merg , gelyk de Sa- 
gii-boom heeft ^ dog groff-dradiger enoardery by de ^ortel 



"amplus eft vcl protuberanstruncus quam domefticae, is by zoo breed y nog uitpnilende niet ^ gelyk de tamme y 



qui etiam brevius durat ac vivit. Q 

nullos producit frudus , led ft fucrit adulta, quum 

magnam ramificationtim partem demiferit, comam 

accipit ramofam inftar Sagu arboris, multo tamen mi- 

norem, non ultra cjuatuor pedes altam^ eredlam ex Sagu-boomy dog veel kleinder ,'te ^veten niet boven da vkr 

medio vcrticis, in lex circiter majores divifam ramos, voeten boogy viede over eind flaandey regt nit het midden 



zynde ook van korter duurzaambeit of hoeni zoo lang by 
nog in Y groeyen iSy draagt bygeene vrugten yWaar in den 
ouderdom y als by een groot deel van zyn takken afgewor^ 
pen beefty krygt ef gevoint by een getakte kroon als den 



qui ad bafm arde conjunguntur. Maj 



van de kruln , m omtrent in zes booft-takken verdeelt , 



multos dividuntur lateral es racemos , Pinangse fimiles, dewelke beneeaen digttegcns den hooft-Jleel aan Jiaan. De- 
hi autem funt eredli, firmi, hiriliti, ac capitati, qui _ze booft-takken verdeelen bun in veele zyde-Jleeleiiy fchier 

is producunt longe ac laxe a fe invicem depen- ^^^3;^ aan een Pinang-tros y dog deze Jleelen zyn regtyjlyf^ 
s rotundos inftar globulorum fiftulse ignivomiE, ruigy of geknopt; bier aan voaffen de vrugten die wat yda 



fruft 




h 



ficca 



impreftb 



of verre van malkander bangeny regt ront als een groot e 
mutsquet'hgel , graauw-groen , en van vooren met een 
donker kuiltjey van buiten zynze bekleet met een dun en 



cleus magnitudineglobuliftlopi,lineapiceduro, qualis droog vleiSy betwelk ligt afroty daar binnen leid een an- 
inSaribi nucleo confpicitur, fub tenui , ac lignofo norro dere ronde enbarde korly in degrootte van een pifiool-kogely 



putamme a 
meptus. Q 



dog zoTider %oodanigen harden fpitzje voor uityals men aan 
albicantes de Sariboe-korl ziety voorts kit onder een dunne en bout- 



deorlumaguntnoniias, aciurium tenuia2ermma,qu3B 
fimul cum nucleo , qui turn mollior eft ta£tus , edules 
quodammodo funt. Vefpertilioncs hos amant nucleos, 
quum ex arbore dependent , quiquc hinc inde per 
eorum ftcrcus feruntur in (ilvis, unde nov£E progcr- 
minant arborcs. Si omnes baccse deciderint, ad fum- 
Vnam pervenit arbor fenedlutem: feme! enim tantum 
gcrit frudus, ac brevi poftca pcric, uti quoque Sagu 

arbor, - 



-' 



• Nomen. Lontarui Silveftrls I.atine, Lontar UtanM^- 
Viicc. Talpetti in Cormandclas ora, in MacalTera Colil 
'& Coflh, m tXmhoirid, Macca^imiut ^iVIaanuno y\nV)OC' 
JO Sigery in Manipa Majajfa^ quidam earn quoquo vo- 



agtigefchaal een witte en barde beejl^ die tot eeten onhe- 
quaam is ; ah de korls op de aarde vallen , fcbieten/e witte 
worteltjes nederwaartSy en opwaarts dunne fcheutjesy die 
Vzaam met de korl (dewelke als dan weeker geworden is^ 
eenigzints eetbaar zyn. De yUermnizen ectcn deze korls 
graagy ah zy nog aan den boom ban gen , en zaaye?ize door 
den ufgank bier en daar in de ruigtey daar dan nieuwe 
boomen van voortkomen ; ah nil alle de b men afgev alien 
zyny zoo is den boom tot zyn I oog fie ouderdom gekomen y 
want by draagt niet meer dan eenmnal vrugten y en gaat 
kort daar na uit^ gelyk ook den Sagu-boom doet. 
JWidm^ln't Latyii Lontams Silveil:ris,f» 'tMaleytsJ.on- 
v^ix'lLitmyOpdekujlCormanddyTdX^iitUyM 

Coala,y//?2^of;2mMaccanuniit, en Ivlaanuno, opBoerOy 
Siger, opMunipaM^ii(rd:,zomiiifs:e noemen hem 00^ Woe 



c^ntWocka IVoc^a.y cum Saribu banc confundcntcs. l:a\Vocka y de^izelvcn alzoo met de Saribu conf under ende . 
Locus. In iifdcm fere crefcit reeionibus, in quihus Plaats. Hy wajl Jcbier in de zelfde landen met de tamme 

domeiEca, uti iii Java, Madura^ Timora & Celebe. Lontary ah op Jamy Madura^ Timory en Ctlebes. hi 



Is 



G3 



M and lit 



^- — 



v 



.> 



1 



« 



--*»-■ 



/ 



9 



/ 



K 



r' k 



ITT 



\ 



i' 



Si' 



nERBARII AMBOINENSIS 



Liber L Caput X, 



* 

In Mandura frequens eft , unde juniora folia in Ma- Mandiir is ze overvloedig^ van waar men de jonge blade- 
calTara venalia in forum adferuncur, & quamvis fit fil- ren op MakaJJer te koop brengt, en hoe'wel by^ wilt is, zoo 
veftris haec arbor uno tamen in loco femel mult!-, wajjm zy nogtans gaafne by malkander op eenjluk lants. 
plicata lubenter crefcit. In Amboina eft rara, frc- In Amboina iszetoeinig, dogmeer op Boero, Bonoa^en 



,^ Boei 

quam montofis locis. 
Ufus. Hujiis art) 



tarn in declivis Oma^'zoo tjusl in de vlakU als in 'i gebergte. 

« 

■ 

Gebruik. Van dezen boom zyn alleen de bladeren in ge- . 



diu arbor excrcrcit,nullos enim/uti diftum fuitjUm- bruik^ zoo langby in zyn groeyen is; nsoanty als gezegt^ 
Guam fere fruftus , nili in fumma ejus fenedtute , atque by draagt nooit vrugten als in zyn uitterjle buderdoniy en ^ 
hi nulli inferviunc ufui vel ufquam ufurpantur. Ex fo- dan zyn dezelve nog al van geen gebruik of nergens toe be- 



Macaflarcnres 



pfufas Ep 



qiiaam; van de bladeren maaken zoo wel de MacaJJareny 
als Boegk veelderley breede boeden^ en vlegten ook daar 
van kleine doosjes Epo genaamt ^ daar inze Tabak^ en Pi- 
nang bergen^ om die by bun te konnen dragen. Uit de 



zak- 



diftas. in quibus Tabacum ac.Pinangam includunc, 

quas {ecum geftant: Ex junioribus quoque foliis te- _ _ 

nuesformanturmattae^ac facci/in quibus geruntOry- jonge bladeren maakt men mede dunne viatten ^ en ook 

zam,vel,fiplurima conliedantur folia, vela pro na- ken om ryjl in te dragen^ of^zoomen'erveeleaanmaU 

vigiis, tiuae flramineos faCCos ac ftraminea vela nos kanderen naaity zeilen tot vaartuigen^ 't wdk "wy 'Jiroo- 

vocare lolemus, quum omnino ex ftramine confefta zakken^ enjlroo-zeilen noemen, want zy gelyken zeer xu^i 



Pip 

quoque 



J 



vanjlroo gevlogten te vuezen^en indiergelyke zakken wer- 
den op Java verfcbeide goederen^ als ryjtypeper, vrug* 
ten 5 ijoortelen &*c. afgepakt ; uit de zelfde bladeren , in de 



quoque fortiora conficiunt , colligando apta , ut & pro lengte gefpleten , maakt men ook eenige grove draden ^ dien- 

' retibus ac tenuius diflefta, fila pr^bent ^ ex quibus Ma- Jlig tot alderbande bint-werk , en grove netten , en nog fyn- 

calTarenVes veflimenta contra pluviam habent, Badju- der gejheeden^ gevenze een gadren^ daar de Maccajjarenba- 

^^ o ^ j-r^- — :u..^r^:-^....«-.-«-«^Knct^i,iTr;o_ re regen-rokken van maakeny^2id^]\xt6no en Cox or on ge- 

naamt y devoelke zy aandoen in de regen-maanden^ als zy 
de ryjl plajiten ; tujfchen den oorfpronk der takken^ vint 



fafce 



pi 



inftar fp 



fubllanda, feu inflar fomitis igniarii, qu^e Baro^ dicitur^ 7nen een weeke en teere fabfiantie^ als een dunne fpongie^ 
& apta eft ad navigia obfolidanda, ex fcquente autem of als gebrande tontel^'^t welk men Baroe noemty en be- 
arbore Sagu melior ac major ejus coUigitur quantitas. qiiaam is om de vaartuigen mede te breeuvoen^ dog uit den 

volgcnden Saguser-boom komt bet veel meer en ook beeter. 



Boegenfes & Boeronenfes atiquem inde eliciunt po- JJe Boegis en Boeronezen voeten mede eenige drank daar 



turn 



.onge 



Townk 



uit te tappen , dog die is veel Jlegter als under e Tovoak^ 



,feofum,ac caput gravantem. Euminfinem omnes fere brakagtig vanjmaakj en bet booft bezwarende; tot dien 
verticis detruncant ramos , detruncatum obyolvunt etndekdppenzefcbier alle detakkenvan de kruin af^ be- 
"caput foliis, ne aer accedat, 'lumque hoc feriunt, winden den kop met bladeren of dat 'er geen lugt by kome ; 



ippenden 



deze kloppenze eerjl voat , en hangen als dan een vat daar 



repletur die : Hunc autem liquorem eliciendo arbores ^aart^ '? "welk eerjt de tweede dag vol ofvervutt voert^ dan 
hae marcefcunt ac deformatae funt , uti quoque Sagti door dit tappen werden deze boomen zeer mager m onge- 

" ■' '^ '* — ^'''- ''^'- ^-^^ daany gelyk mede den Sagueers-boom. Dog die men niet 

iapt ^maar voed en bavend , njoerden vet en dik, en als dan 
kan men eenig meet uit baar merg bereiden , op dezelfdc 
manier gelyk uit den Sagueers-boom ; ook gefcbiet bet tapr 



luijt 
Clint 



eliciturpotH 



^«..u. atque farina ex earum medulla praeparari 
potelt eodem modo ac ex afbore Sagu. Alio quoque 

* modo elicitur liquor, fi nempe in vertice detruncato 
foramen per truncum perf 



pen of tyfferen nog op een (tndere manier , te weten , als 



men boven in de kaalgemaakte kruin een gat in de flam 



truditur, cui vas aliquod appehditur , qiiod alternis hoort^eengeutjedaarinjieekt^eneenvatdaaraanbangty 

ctiam repletur diebus , hoc autem non ultra, duas *t welk mede alle twee dagen eens gevult of vol wert ^maar 

tresve feptimanas continuari poteft. In Bonoa ha?.c dit tappen kan men niet bovin de twee a drie weeken conti-: 

^rhoT altior excrefcit , ac latiora habet folia quam in nueeren. Op Bonoa waft deze boom wat booger ^ en met 

aliquo alio loco , fed ejus loci iilcolse ingeniofiores breeder bladeren dan elders , en dejfelfs inwoonders zyn 

funt quam eorum vicini , atque ex ejus foliis ele- fneediger ^^^n baar gebuiiren^ om uit dejfelfs bladeren te 

gantes plures concexunt res, mter quas petafi ampli vlegten Veelderley fraye dingen^ en ondet anderen breede 

coronis ramofis ornati Ttidong difti exccllunt , quos boeden^ rnet getakte kroonen daar boven opy Tudong ge- 

fehiinae ad folem & pluvias avertendas geftant. Qua- naamt^ die de vrouwen tegen de zon.en regen dragen^ als 

'dratas quoque inde formant capfulas Totombo illis vo- mede vierkante kistjes Totombo genaamt^^ dieze dan met 

catas , quas foliis atro ac rubro colore iinprsgnatis zwart en rood gev erf de bladeren weten te doorwerken ^ en 

eleganter contexunt, ac quad depingunt,qu2E fuppcl- als te befcbilderen ^ zynde wel een bros buisraady dog zeer. 

lex quidem eft fragilis', vulgaris tameil, & apta pro gemeen en bequaam om linnen en ktederen daar in te ber- 

veftimentis ac pannis confervandis , atque hilce duo- gen^ en met welke twee dingen zj? luiden ook eertyts baar 

bus prseparatis tributum quondam folvebant regibus trybuit betaalenaan de Ternataanfchen Koningen, Uit bet 

Ternatenfibus. Ex ligno Alphurenfes longas jacula- bout maaken de Alpburezen bare lange werp-Jpietzen ^ Sa- 

torias formant haftas, Sagu Sagu diftas, quas ex ma- gu S^igu genaamd y die %3? uit debant na de vyand werpen^ 



nus, 
niat. 



hafta in ramenta difiilit , fi 



malignum adfenint 



Si quis comederit noxios pifces, Cancros,feu Fun- 
gos , turn fruftum viridis hujus arboris rami aqua con- 
tundendum eft, ac ejus fuccus expreflus aEgropropi- 



maakende een quade quetzuur^ om dat de /pits fplinterd ^ 
alffe op een been raakt. ^ 

Als ymandEegeeten heeft van eenige fcbadelyke vijfcben^ 
Crabbenyof Cambernoelien y dan moet men een ft 



r 



Celebenfi 



uitperjfen y en *t zelve den patient 



kneufen,bet zap 



aan bet braken raakt.'t Zelf- 



dra, Tocie difta, miftione venenata confpurcatus eft. de water belpt ook die geene,die een Celebifcbe 



Defeftu 



venynige pis be/pat beeft : men neemt ook by ge- 
groene takken een Jlroozak , of matte van deffelfi 



en die kneujt of 



ejus foliis contextae adhibentur, atque has. in aqua ma- Jn-ek van 
ceratas tarn diu conterunt , donee fpumefcat dqua, bladeren 
quam segro propinant. TenuiflTimae radicis fibrillas ex in 't'wai 

nac arbore , cum Sonchi Amboinenfis radice maftica- /jjfzVnt _, _^,_ ^ „ _. 

tae, ac fuccus ex his deglutitus curat Diarrhacam, zes booms met de wort el van Sonchus°Amboinicus ge- 



ft 



De dtmile vezelinsen der woirtel 



Lontaro convenire videtur Lantan 



inful 



Met den Lontar fcby 



zap ingezwolgeny geneeft den buik-loop 



amplo ac radiato folio. 



Hiftor. Cap 



Caribifcbe 



engeft 



en woonende , midsgaders befcbreven in de Hiftorie 
Gap. 6. en 'twelk zoudezyn een boom met een breet 



Silveftris Lontarus , feu arbor ipfi fimillima crefcit . Den wilden Lontar , of immers een horn den 



! ' 



t'- 



quoque 



zeer 



h, 



V 



I 



* 



• 



f 



\ 



» 



I 



1^ 



I 



% 



•!• 




m 

LBoeL X Hoofdft 



A M B ! NS G H E K R U Y D B O EK. 



quoque in infulisPhilippacis Tlnir ibidem dida,trimco 



y? 



** 



tarn craflpj ut vir cum brachiis comple6]:i nequeat, 

atque ejds medullam incolas ficcis tcmporibus in een man niefomvattcn kaj 



ijl mede in de P bilippinfcb. _ 
Y^Lir genaamt , met een zoo dikk^enj{_ 



ligneis caudicibus contundunt , ex qua panem for- 



,m imens merg de Liiooonders 
fcbrale tyden in bout a blokken jlamp ' 



ma'ntjUtihic in Amboina ex Sagou prjEparatur. Item, broot maaken : gelyk wy bier in Ambcn met de Sa^u doen ' 



fi vertex ac folia detruncentur, ac per truncnm ca- 
nalis intrudatur foramini cuidam appropriatus , potus 



. takkm afkapt, _ 
Jtam boon, en een geutje daar injieekt 



Siroop of Goela, en met nog Ian 
er ; en is bet dierbal'uen geloofiyk 



^, - ^ . , ^ ^^ -. Jcbryft , Uh. i. Exotic, 
cap. 3. yn^ers in de Mamlbas gezien behben , met een ron- 



tunc inde hauritur , qui coqucndo fit Fyrupus feu Goela, men ecu drank daar uit tapped , waai: van men met Kooken 
ac diutius coftus laccharum pr^bet rubrum. An ere- ^-'— * -''*- c--^— ^r^ ^ 

dibile itaque efljFariniferamPalmam^quam itinerarii 

Ft ancifci Drake ^ \xti Car olus Clufius Lib, i. Exoticl Cap. n^ gevende Palma^ denjcelke de^reiso^^^^^ 

fcribit, in Manilhis viderunt, rotundo vertice feu ca- Y^-^i-^ ^.7.,i r^.^^i r^i .^ ^ , „ 

pite Brallicam capitatam 2emulantem^ atque ex qui 

juxta eorum relationem panis pr^parabatur , banc 

filveftremLontarum fpuManilhenfium Tbur fulfTe po- 

tius quam avborcmSagu^ quam pbftea primuminler- 

naca vel infulis Moluccis obfervarunt. Videruht enim 

forfan primum in Manilhis ^ ac morem pr^eparandi pa- zien 

nem dem in Moluccis , ac forte putarunt unam eandem- 

que efle arborem. Quales errores in libris itinerario- 



of bol denjl 



'/ 



Manilbajcbe Yhurge-weejh zy, dan den Sagu-bcom , die 
dnar naa eerjt in Ternaten , of in de Moluccos hebben se- 




rum, atque a noflrae nationis navigatoribus commit- de boom was. Hoedanige of 



, ^«,« ^j u^uuci, ndffcbien den boom eerfi in de I 

nilhas sezien , en de manier van 't broot maaken daar tiaa 

apparent gemeint , dat bet een en dezclf- 




tuntur, quod unum eundemque cujusdam rei ufum ex 



fcheep 



natie ni'el meer 



diverfis obiervent arboribus, ac fine ulteriore indagi- vindt, namentlyk dat zy eenderley gebruiken van tvceeder- 

nc utrasque confundant, (& pro iisdem habeant, unde ley boomen aantrefcjide , zonder verder onderzoeki (Iraks 

quoque Europsis fcriptoribus fimiles cauflant erro- dezehe komen te vermengen , en voor eenen boom te bou- 

res, uti fupra Cap. 3. demonflratum fuit, dofto Sea- den 

ligero in defcribendo Coccum Indicam accidillb, * die] 



r 




den Scaliger , 
ijoedervaren is. 



befcbryv 



fcbryvers in Europ 



Hujus filvcfliris Lontari fpecies altera feu Varictas f^an dezcn ivildenLontarfcky 



videtur Javanenfium Cabang , quamvis etiam ad Saribmn 
& Licualam referri poflit. Cabang autem folia non ita 
rofunde funt diflcCla^acdiu durat^quod non nifi fo- 
ia in ipfa obfervencur : Tempore autem fit arbor tarn 
crafTa ac Calappus, duabus tanicn ulnis vix altior , 




•ji 



Javaanjcbe Cabang, boewel 

I kan reektnen } fcbi 



^f 



voeten boog, uitgebreid ah een wayer,in de gedaante van 

P gcjneedeny 



I 



neque frudtus niliin fumma profert fencftute, unde hi en blyft langejlaan, dat men niet dan bladcren 

Incolis quoque ignoti funt^ alioquiri earn compararem ziet: Dan metier tyd njocrd, bet een boom zoo dik ah een 

cum bumili Tammar arbore' iijZeylaria crefccntc. Fo^ Calappus-boom , dog niet boven de twee vadmcn hov*- /;v 

lia \\XQ itidem magni funt iifus: ex iis enim tcnuitcr draa^t niet dan in den boogjlen ouderdom zyne wutten 

diflfedis Javani faccos formantj item Tudongs feu am^ en daarom zynze de Inlanders oak onbckent , andenints 

plos pctafos, quos contra folem & pluvias gerunt : in ii$ zoud' ik bcm vergelyken by den lagenTammar-booni opCey-^ 

diverfae quoque res confervariacobvolvipoirunt,immo ' "■■■' '^- - " '• ... r j 

Malaicenfibus mos ell . in hifcc deponere prctiofum 
lapidem Hyftricitem, leu Pedra de Porco didlum, ut 
ejus vires cpnfervent, qui hunc in finem liis obvol- 
vitur foliis,'&in cilia, ex auro confcda aflervatur, Ob 
magnum foliorum ufum arbor hzec utcumquc ell fru- 
ticofa line trunco , quae raro alio m loco occurrit 
nifi circa Javanorum emporium Damak inmonteHon- 
dangh, ubi toti hujus arboris campi, feu potius lilvae 



occurrunt. 



Jon f^TQeyende, Deze bhideren 

bruik ,' want uit dezehe, aljft .^ ^., 

fneeden ,werden mede de Javaanfcbe Jlroo-zakkin gemaakt, 
ah mede de Tudongs of breede boeden, die men tegens dfi 
zon en reegen draagt;men kan ook veelderley dingen daar iw 
bewinden en bewaren, ja zelfs is bet by de Malcycrs een 
manier, datze den koflelyken Hyllricites, of Pedra de 
Porco, daar in leggen om zyne deugden te l?ewaaren; 
werdende Tot dien eynde met deze bladeren miwonden en 
VQorts in een gout cas'je bewaart ; wegens bet groot ge- 



flruik 



blyft dezen boom meefl 



Javaanfcbe koop-ftadt Dq,mak , op 




Girca Bataviam ad propugnaculum RyswykCaban 
quoque invemtur, cujus folium ultra pedem vix c 
magnum , ac proinde ineptum eft pro Tudongs , fac- 
cis &c. formandis. 

folium ex Java jufii adferri , ut cum Lon 



Hondangy daar men gebeek latter s ^ of 
boom beeft. 



Cabang , dog bet btad 



Rysivyk 



maaken 



taro-Utan feu filvellri compararem , ac plurimum cum gen, om bet met onzen Lontar-Utan 



uaam om Tudongs, zakken^c. vai 

■ • 

w 

Cabang van Java laten overbren 



frut 

folia tenuem habebant petiolum , digitum circiter 
craflUm , quinque pedes longum , profunde fulcatum , 
atque ad latera brevibus cinftum Ipinis ; In Javanepfi 
divilioncs in quatuor, quinque, fexvelacinias erant in- 

fculptae , quum Amboincnfe plurimum in tres par- 



daar mede ten meefl 



Jl 



formata 



feparatum ^ quaquc divifione ex tribus 



f^ lacinijE: ad divifionum margines tenuia gcrebant 



'' dunnen Jleel^ omtrent een vinger dik, by de vyfvoe- 
lanky diep gegeut , en aan de kanlen digt met korte 
men bezet; aan 7 Javaanfcbe waren de verdeelingen 
viery vyfy en zes lappen verdeelt, daar bet Ambonjche 
sjl indrielingen verdeelt is , ieder dricling uit Sriejlraa- 
bejlaande y en aan 't Ambovfche zynze dieper gekeept ^ 

draden 



filamenta , qua^ tempore etiam feparantur ac dccidunt. de^elke daar affcbilferen , en metier tyd obk afvalleny aan 
In utroque folia non acute definunt , Ted funt obtufa idde loopen de bladeren mede niet J pits 



& quafi abrupta. Frudtus J 

non potui,alioquin reliquam hujus notare poflem dif- 

ferentiam. 



'^^ > moar zyn 
Jlompy en als afgebrooken. DevruHen van bet Javaan- 
fcbe heb ik niet konnen krygen , anders zoude ik met nmr^ 
dn verzekertbeit daar van bebben kunnenfcbryven. 



I 



\ 



y 






< 



\ 



£XPLI 



UYT. 



^ 

« 



I 



f 



t 






r 
I 



«• 



» 



jtf 



HERBARII AMBOINENSIS 



■-. 








c 




T 




O 



t 



/ 



Tabulcd Undecimce. 



Quae exhibet Borussvm ^ foliis Palmato-peSinatis cum interjel 
fii^ , ^ /pints ad pedunculum aduncis , fruQihus racemoji 
bacciferis^ qu.'B a i2ttf»^Z?Jo Lontarus Silvejlrts, feu Lowtfl 
f/rrifi vocatur. 



fi 



fii 



frugift 



i t 



i 



o 






K V 






O. 



t 



Lcntarus haec Silvejlris a Vaknt. in Amhoinx dejcript 
184. quoque commemoratur. , ' 



M*^ 



6* 



Z./^<rr /. C^/^«^ ix 



A 



U YTL 





GI N 




Kan de Elfde Plaat. 

Dewelhe vertoont ten Borussus met Palmsge^ibyzi en kamagtige 
hlaaden , tujfen wdke draadjes veortkomen , en die aan baar fleet 
kromme doorntjes dragen , met trosagtige vrugten , bfte bezien: 
van Rumphius wilde Lontar-Boom, #/ Lontar-Uuii 
genaamt. , 

j1. JVyfl aan een blad, met zyn draacjes. 

B. Een enkelt hladt. , . 

C. Den Tros met vrugten of bezien beladen. 



A 




N MERK 




N G 




t 

Deze wilde Lontar-Boom wert rkede by Valent. in de befcbry 
ving van Ambon pag. i84» vermeldt* 



r 



i 



L 



^ 



f - 



CAPUT UNDECIMUM. 



XI. H O O 




D 




T 




K. 



Lontartis Sihejlris altera , Ihur ^/<f?^^. Z)^ tweede Wilde Lontar-boom Ihur genaamt i 



Jm Lontaro Sihejlri proxime convenit , feu ejus 
altera fpecies eft arbor Ibur didla, cujus trun- 
cus & altitudo eft inflar Ca/a/?p/, ejusque cor- 
tex eundera habet colorem, qui a^qualis magis eft^ac 




M 



?f 



ko 



flam en boogte is als die "can den Calapptis^ 
defcborjfe mede van deszelfs coleur^ dog <wat ef 



fine notabilibus annulis. Ramiffcationes ac folia prcece- fender en zonder merkelyke trappen. De takken 



ejl 



zyn de voorgaande icilde Lontar-boom gelyk , dog te takken 



res ac graciliores, eorumque margines multo longio- korter en ranker, bare ronden zyn met veels laripere door- 



ribus armati funt fpinis, in junioribus ramis femi-digi- 
tum longis, aliis intern^ediis brevioribus^ in adultio- 
ribus autem fpinx funt breviores ac latiores^ eredtae. 



gewapent 

zommige korter tujjcben heiden ^ maar aari de oude 

ftyf^ en zeerfcherp 



firmiE 5 & acutilTim^. Rami feu frondes antica parte ken zyn van vooren breeder y dan van agteren^ en ver- 



poftica 



defnuit 



ifcb 



probofcidem Gladii pifcis, quamvis fpinae , uti diftum, de doornen^ als gezegt] vjin ongelyke lengte zyn; 'de lang- 



qua^que insequaliter diftant. Folium eft etiam mag- 




fi 



Het Diaz IS inssrei^i^s proot . mnt en uit- 



num, rotundunia atque extenfum, ud illud proxime an- gebreid, gelyk dat van de voorgaande Lontar, en zo mede 
tecedentis arboris,_ atque ejus radii insqualitfir iddem deszelfs Jtraalen ongelyk gefneeden , of afgedeelt ; ijoant 



diviij, quatuor • enim feu quinque tales radii confti- 
tuunt laciniam , qui a fubfequentibus profundiore in- 
.cifione funt feparati , horumque extremum itidem 
eft obtufum & quad abruptum. Fruftus longis depen- 



Sil^efl 



f vyfjlraalen maakefi een hyzondere lap 
ifivolgende met een dieper keep afgezondert ,' 7n 
<aar eynden mede flomp ,en als afgebrooken . De 

troffi 



6 



m 



ad extremum brevi capitulo ornati , externe cinerei ac 



ydel van malkander, in de groote van een middelbaar Ey, 
dog ronder , en agter met een kort balsjen ; van buiten 

-'--ipelig, of ' ' "• 



gofi , hirfuti , m parvas quadratas divifi teflellas , verdeelt , bebbende , in ten voos merg , drie a vier bardc 

quique m fungofa medulla tresquatuorve"yiiroscond- lorrels, de^elke met een bart mergvefvuU, doe tot eeteri 

nentnucleos, qui dura pulparepleti, fed edendoinepd '"'■ - ^^ - ' •- " ' ^- ' ^ -^ - 

funt: Extcrius lignum eft corneum acdurius omnibus 
rreliquis Lontari lignis , primo ruffum ac nigris con- 
,texcum venisjin vetuftioribus vero fruncis ita durum 



Het huitenfi 



ii 



doorlopen , jnaar aan de oude ft 



eft 



eft 



_ y „ 

zeer moeyelyk. 



en zuiks mede in 't kapp 



Nomen 



Woeka- Utan 



Lontarus Silvejlris altera , Malaice Naam 



. In 'f 'Latyn Lontarus Silveftris altera ; In ' 

Woeka-Utan, Amboinees Ilmr, op Eoero\hut 
Hy wajl weinig in Amboina , en daar fl 



, Locus. Raro in Amboina crefcit , ac paucs tan turn _ _.^ ..„^ .^ .., _,_„.,.^ , ,„ ^,,,„ ^^^^^ 

ejus arbores lunt ad borealem ejus partem in Laha : maar eenige boomen aan de mort-zyde in de Laba- dmr 
•Frequendor eft mBoero, Bonoa. &Timora -—"-^ — ° * ^.„~. .* d n -^ . ^. ^- uu^ 



GebrtiiL 



op 



beeft weinig gebruik : want de 



nimis funt tragilia, quam ut ex ns aliquid texi poffit, bladeren zyn te bros om yets daar vante vlenen- alleer 



juniora tantum folia Lontari domeftica^ defedtu adhi- 
bentur ad fcribendum ; hancque a quibusdam Boerneis 
vocari audi v i TaZ^ quamvis erronee,quum hoc verum roneezen booren 



neemt men by s,ebrek van L, 



^ Maccalfarenfium 



op tefcbry 

noemen 1 aJ , 



'■eorumque nuclei non comeduntur,neque ullus ex ar- 
bore elfcitur potus, in Boero tamcn circumciditur, 
atque ex ejus medulla farina aliqua'componitur^ uti 
,ex Sagu arborc, multo tamen vilior, alias ob duri- 



dcm parum detruncatur , & hoc non facile fit nifi per 



Macaffi 



hoewel abuzieveljk ^ 'om 



5/ 



omgekapt 



ipt y maar op 



Hollandorum 




IJlegter 




confici 



Holla7idfc})€ 



botiweny of men 



<v 



etten ; bet bout I'aat 



lliorum truncorum, quod grave ac nigrum eft , adhibe- 



lengtefplyten , en tot latten maaken 



^g 



fl 



pjoaar en zvcart^ <wert tot 



tur pro manupnis i oranorum yel haltarum brevium : Jieelen van toraiien , of korte fpieszen gebruikt , en sePo 
atque fifitpolitum, pro Ebenolignohaberetur;h2cve- lyfl zynde zoude men bet voarEhhen-Lt nil-.!, ^j^l 



Manilhenfi 



cedend capite defcripta eft, atque cum Lontaro-utan, 

feu filveftri una eademque eft arbor, 



lyfi zynde zoude men bet voor Ebben-bout aanzien. D 
men moet dezen Ihur onderfcbeiden van den Manilbafcbe 



Lontar-Utan een en dezelfdi 



Cap. befcbreve?i 



1 



' t 



* • 



\ 



' 



EXPLI- 



9 



UYT' 



9 



I « 



% 



\ 
§ 



t 



\ 



p 



i- 



I 




I 






f 



» 



r 



I 




1^ 




.t 



t 



r 



I 



fc. 



*• 



\ 



i» ' 



y 



^ 



■ 



I . 



ZBoek'XIL Hoofdji. 



AMBOINSCHE KRtJYDBOEK; 



it 












O 





t 








N 




■ 






I 



4 

\ 



1 



Tabulce Duodecima. 



. ■ 



* 



QHcB exhibet Borussi>m foliis palmatis , tn profundus peBines^ 

quae a Rumpbio 



fru&ibus racemofis , oviformibu 

LoNTARUS Silveftris altera, Ihur di6ta,vocatur. 



Wofc 



fpinofi 



frugiferum juniorihis fruBih 



Majorcm fruSum Ovifi 



I 



o 





ERV AT 




O. 



1 

Fan dc Hvaalfde Plaat , 

r 

peweike vertoont een Borussus met P'almsgewyze blaaden, iri 
dicpe'kamnien verdeelt,tf« de vrugten in trofTen dragcn- 
de van een Eyformigc gedaante ", van RumphiUs twcedi 
ivilde Lontar-hom Ihur genaamt. 

A. IVyJl aan een gehecl bladt met een tuig aanh'angzel van 
Ben doornagtigen fteel. 

B. Een vrugtdragende tros met jongere vrugton heladen. 

C. De grootere vrugt in de gedaante van een Ey. 



\ 




ANMERKING. 



A. 






^ 



Lontarus hasc Silveflris, iSwr dicta, a Falent. in Amboin?e De!se Lontar-Boom^lhur genaamt ywert iy Valent.m zyn Be- 
defcriptione pag. 184. obiter dcfcribitur , ejusque Figura fchryving van Amboina ter loops pag. 184. hefcbreven en n3 



juxta Rumpbii fpecimen No. XXIV. exhibetur. 



de Figuur van Rumphius No. XXir* verbeeldt. 



i 



CAPUT DUODECIMUM. 



»' 



' 1 



Palma Indica ^uinariafecunda^ Saguerus Jive 

Gomutus: GoMUTO. 



.1 



XII 



HOC 




D 




T 




K. 



' __ 

T^'ji'eede Wyn-dragende Palm-Bpom; 

GOMUTO* 



% 



t 









I 



1 



/ 



I- 

L 



I 



^ 



I 



t 



d 

i 



\ 



? 






t 



I 



4 



* 



t 



i 






■ 






I 

^ 



H 



^ 



Acc vera ac vinifera Palma eft, quum fere fiihil 
aliud pi^beat alicujiis momenti prseter potum, " 
ac piloflim excrefcenciam feu^maflam, ex qua 




It is em nvaafagtige en ptiur wy7i'gez'e?ide Pahitr 
Boom ) vermits rnenfcbitr anders daar vannietsen 
he eft y dat van eenig belang zy^ dan drank y en een 



de J zynde met zvn zimrt-grom looff^ "wilt en droevlg in 
'J aanzien^ 00k ligt van andere Boomen te onderkcnnen: 



fila conficiuntur. Eodem fere modo ac Calappus ere- hairagtigge^mjcb y'votlar "van men touwerkmaakt : by wafi 

fcit.' Ejus autem truncus craffior eft, ac multo humi- op de manier als den Oalappus-Boom^ dog denjlam is nvat 

lior,& vix altiorPirianga,ad radicem a^qualis ncc pro- dikker y viaar 00k veel laager y en qualyk zoo boogy als een 

tuberans,cujuscoma acro-viridis cft,incompta,&ad- Pinang-Boouiy by de ix:ortel effen^ en geenfints uitpuikn' 
fpeftu triftis, unde. facile ab aliis diftinguitur arbori- 
bus. Truncus in annulos itidem quodammodo eft di- 

vifus ineequales , & hirfutos, qui pcrMufcum, pUi- denjlam is mede eem'gzints in trappen verdeilt ^ dog zeer 

Tcfque Filicum & Polypodii fpecies adeo obfefli & onsffen en'ruigvan mofcb ^als mede.mct veelderley zoorten 

concrcti funt^.ut vix dignofci poffint , antequam a^ "oan l^aaren enVo\yi^O(\mm zbcdawg hewaffcben en be- 

Tiffadoribus dcpurctur truncus; ita ut filveftri ac vili dekt^ dat -men bem'qualyk bekennen kan^ vooren al eer by 

forma baud male ebrium ajmuletur rufticum, quails ^cin de Ti§ffadoors gezuivert wei't; zoo dat by met zyn lee- 

variis confutis ac pannofis veftimehtis evigilat incom- lyke en wilde gejlalte niet qualyk een dronken Boer gelykt^ 

ptis incricatisque ritubans capillis: immo focdifliraae :^oo als die met zyn gclapte kleieren ^ en ver%varde baircn 

forma: inter omnes eft arbores. Rami in vertice fupra uit denjlaap opipringt; immers bet is de, ledykjle van ge- 

fe inviccm ac conjundti locantur, uti in Calappo, at- daante onder alle Boomen. De takken Jlaan by malkander 

que hinc inde de tranco vetuftior emarcidus depcn- boven in den top , gelyk die van den Calappus -Boom , dog 

dct:.quindecim ac feptendccim pedes funt long!, fir- bier en daar bangter een oude b^ den fiam of : 7.y zyn vyf- 

miores ac piloCores quam Calappi rami, atque majo- tbien en zeventbien voetcn lanky Jlyvcr en ruiger dan de 

res, quatuor ncmpe digitos lati , ac quatuor pedes Calappus-takken^ niet nit gebolt y maarboekigy en zonder 



longi, ad njedium hcmpe rami ; ab utraque enim par- eenige dpornen aan de kanteny te wederzyden met brecde 
te lenfim anguftantur, atque ad fuperiorem partem bladerenbezet y gelyk die van de Calappus-Boom, dog groo- 
obtufc defmunt tanquam abrupt], vel in minores api- tery te njoeten vier vingers breetyen vier voeten lanky wet 
CCS divifi, ac fupremus eft brevifllmus, latiflimus, & te verjtaan omtrent bet midden van de t at; 'want aan beide^ 
triangularis. Margines pctiolorum obfcHi funt paucis, dynden njcordenze allengskens korter y voor met een breede 
vagis, ac tenuibus fpinulis ad vetuftiora plerumque fiompe fpitfey ah afgebrookeny of in iimdere fpitzen ver- 
foua, qaa; plurima dependent ad medium circiter ab-^ deelty en bet aldervoorjte is bet alderKortfle ^ breetfley en 
nipta & intricata , lupcrne glabra, obfcure viridia driezydig; haare randen zyn bezet met iveinige ydele en 
feu nigricantia, inferue cinerea feu albicantia. fubtile doorntje^y doorgaans aan de oude bladereny en ban- 

gen de meejle nederwaarts y omtrent dc midden afgebrooken 
en door malkander verwert , aan de bovenfle zyde glaty 
. . ' ■ donker of zivart-groen y "uan onderen grys of witagtig, 

• Inter ramificationum ortum excrcfcit fpatha, uti in Tiijcben den oorfpronk der takken grodt defcbeede of 
Xalappo, qu^ dehifcens multos ac longos producit ^Yi:ii\\^ y gelyk aan den Calappus-Boom y de^elke gehorjlen 
-petiolos, omnes majori nexos feu ex eo dcpenden- zyndcyte voorfcbynbrengt veele en large Jleelenyal teza-: 
' tes : quifque vcro petiolus tres vel tres cum dimidio men aan een dikkerjleel ofte tak bangende , tcanJ yderjleel 



♦ ^ 



*: 



Jongus eft^ pedes, qui ubique continent capitula ro- 
tunda feu nuces, quse proprie funt fruftus, Mefpili 



7V lank drie en drie en een half voety langs bene)} digt be- 
zet met ronde knoppen of nooten y^t 'u:elkeygentlykde vrug- 



jnagnitudinis ex rotundo triangulares, ac fumma par- ten zyn y omtrent zoo groot als een Mi/pel^ uit den ronden 

te plani, in calice fquammofo content!, junfti majo- 'wat driekdntigy aan t voorfle eynd" watplaty en in een 

ribus petiolis. immediate , feu feffiles , ex cocruleo fcbubbig kelkje , zonder voetjesy aan de booftfleelen vajl 

virides, maturi autem ex fufco lutefcentcs, optime zittende y van couleur blaauw-groenymaar de type zyn nit 

rcfcrcntes fafciculatos nodos pallii , qualis in officinis den bruinen'v^at geelagtigy zeer ni^el gelykende troffen van 

venales fufpcnduntur : talefque raccmi aliquando tres groote mante'^ 

quatuorve fimul ex arbore dependent eodem ex ver- ziet: van dusdani^ 

tice, quorum quifque tanti eft ponderis, ut unus vix teffens aanjenen boomy en alle uit deszelfs kruiny zynde 

geftare pofTit vir. Inutilcs ac nullius funt ufus, atque ^yder zoo z^J^aar , dat een man genoegaan een te drdgen 

dccidunt, exceptis quibusdam fcmi-maturis, quos Si- beeft: 
nenfes faccharo condiunt. 



Iknoopeny gelyk menze tn de winkels te hop 
isdanige trojj'cn hangen V zomtyts vier a vyf 



nj^ant men 



y bangen daar ten onnuttey of voor met met al% 
m beeft 'er geen gebruik vany en z;y vallen ooky als 



Hi 



. onbeqtiaam en nergtns toe dienftig zynde , afy hebalven tern- 
te "weinige balfrypeydie de Sinecfen nemen mi te confyten^ 
Deze vrugten bebben van binnen trcee, of meefl rfn>. 



vas oblongas nuces, pauIo majores Corylorum frudi- lank'werpi^e nootje7is ,imt groottr dan ka/elnotin ,gefcbikt 
bus, arde fibi iunftas, unde triL^onae funt: fed tcrcia tesens malkander (laaiide, en zyn dkrhalven cok driezydg 



Tom. I, 



carum 



tegens 7mlkind:r (laande, en ::.yn dkrhalven cok driezyd'g 

II of 



■ t ■ 



\ 









-F*. ' 



^ 

t 



* 



_» 



N 



A 



\ 



\ 



St 



HERBARII AMBblNENSlS 



Liber L Caput Xlk 



■\ 



earum pars rotunda eft. Hae obteguntur nigro, ligneo, of driekant, dog de derde zyde ofte rugg? 



ac fati^tirmojfed cenuiputamine^quodcontinec me- 
dullam albicancem/quas' in femi-matura eft mollis & 
inllar glaciei pellucida^ ex albo coerulefcens; in a- 
dukioribus autem dura, alba, & ad latera quoque 
coerulefcens , edendo inepta. N 



wit merg of heejt 



(klyk barde fcbaal 



balfrype week is , en doorji 



wat bLaauwagtig; maar in de oude bart, 
kanten nog wat blaatiw^ en onheqiiaav 
caro putamcn ambiens eUt fuccofa , atque calidse & buitenfte vleefcb ^ deze mot omgevende of 



wit y en aan de 



perm 



zappigy en van een zeer brandende enfcbadelyk 



git, vehementem ac dolentem excitat pruritum, at- fcbap; want overal daar bet des menfchen 



_. ^ intumefcant ^ 

per tres continues doleant dies : fi totos in aqua fru- 
^tus tarn diu maceremus , ut putrefcat eorum caro 
exterior , atque banc aquam commotam in alterius 
effundamus corpus, talem excitat ardorem atque do- 
lorem , ut furibundus talis fieret • neque cito auxiliis 
ardor hie etiam exftingui potefl^ledfolummodo oleo 
vel urina leniri quodammodo dolor. In antecedenti- 



^v 



^gf^ 



pynely 
lippen daar van opjwellen 



fgaatj en daar na bet water y (d 
ynde) ymandt over bet lyf ^ 
^evige brant y en fmerte ^ dat 



dat bet buitenjl 






inneloos zou- 

terjlond met 



bellis 



hoftes efFufa arces in Molucc 



defenderunt tempus, quum magnam prasparatae hujus 
aquae copiam in op^ugnantium corpora eiFundebant, 
unde hie liquor poltea aqua infernalis vocabatur. 



Fafciculati hi nodi fruEtus mares dicuntur, qui pro- 
prie, uti dictum fuit, hujus arboris funt fruftus, ac 
plerumque primi; quamvis quoque occurrant arbores, 
rariffime tamen , qua: primo alios . feu femineos pro- 
ducunt fruftus, de quo in Capite lubfequente ulterius 
agetur. Ha^cque arbor tantum femel fruftus mafculi- 
nos didlos gerit, femininos autem dein fsepius, quo- dezen Boom krygt de voornoenide mannetjes-vrugten niet 



geen bulp-middelen blufjen^ maar alfcen^ met olie of 
depyne wat verzagten. In de^ voorige oorlogen bebben de 
betegerde y of die befprongen wierden^ eenige Cajleekn in 
de Mohiccos daar mede verweert^ wanmerfe , een groo- 
te quantityt van dit toegemaakte water by baar hebbende^ 
*t zelve de bejiormers over bet lyfgooten^enwaar vandaan 
bet ook den naam kreeg van bels-water. 

Deze knoppen worden mannetjes-vrugten genaamt^ 
zyndey als gezegt^ de eygentlyke vrugten dezes Booms ^ en 
ook doorgaans de eerjle vrugten ^ boewel daar ook Boovicn 
giivonden worden (dog zeer zelden) die baare andere , of 
de wyfjes -vrugten y eerjt voortbrengen ; waar van in 't naajt- 

Capitiel wat naader gejprooken 



trunco 



culinis 5 



hurailior 



pendent pedunculis in duodecim vel quindecim mino- 
res divifis, tres quatuorve pedes longis, quibus alias 
minores adcrefcunt baccas inftar femimaturarum glan-, 

'imo fufcae, dein lu^ 



Jiam voortkomty riaafl 



"^yf 



? Tnannetjes y en ook wel vry wat laager ^ zyndi 
dikke afbangende fieelen y in 12. a 15. mindere 
en mede drie a vier voeten lanky waar aan waf- 



teae 



fefe aperiunt 
: ftamma, fo 



lankuoerpig 



half rype Eykelen of Oly 



tia, abundant! lutea farina tefta, quag in terram dela- 
bensream quoque luteam reddit : atque hicce recemus 



fern 



f ruftus vocatos producit , qui propria potum 
4o infervit : fi enim hx glandes lefe aperiunt 
iftam luteam farinam , 



dimit 



' 



tunt, turn racemus maturus ac potui eliciendo aptus bet voornoemde 



welke baar openen in drie deelen^en van birmen veele dik- 
ke draatjes vertoonen^ uitmaakende de gedaanfe van een 

bloemy met een overvloedig geel flof alsmeelbedekt yHwelk 
valkfhde op de aarde dezelve ook geel maakt : dezen tros dan 
wert voor Y hloeyzel van dezen Boomgebouden^mitsgaders 
genaamt de wyfjes-vrugten y eygentlyk dienende om drank 

tappen; want als deze eykelen baar openen en 



cfenfetur, ^ 

fequfente indicabitur Cap 



-, ^ — — — — — ^^^^~ ,*>,...,. 

denfleel voor ryp, en tot bet tap 



Majang diftus 



arbor, pen of teifferen bequaam gebouden y werdende door de Teif 

feraars daar toe zodanig bereit , als in 't naajt vohendi 



excrefcit, donee tandem tres quatuorve fupraradi- Capittel mede zal worden aangehaalt. Hoi 



cem pedes progerminet , turaque arbor ad furamam 
putatur perveniiie fene<fl;utem, liquore deftituta, ei- 



^ que 



maar 



^ 



(die men Majang 
aan den flam voorikomt , tot dat by eyndelyk 

voeten boven de wort el gezien worty 

boogli 



e 



Inte 



/ 



berooft , en tot tapp 



ad eorum ortum pilofa confpicitur Tuffcben de takken by haaren oorfpronk 



tamen 



'fi g^h^ bet Runut aan den Calapp 



lior, intricatior, atque ex fimplicibus nigris concre- dog veel grover , verwerder^ enmnenkele zwarte baireh 
ta pills , qui feta equina naturaliter referunt , ac cir- 



cumjecli lunt multis parvis baculis inftar telorura e- 
reflis , glumam ftramineam craflis , ulnam longis, 
qui, fi frangantur, in plurima difliliunt raraenta: at- 
que ex hifce pilis , fi a bacellis depurati fuerint, 
omne durum ac minorum funium genus conficitur, 
quique quotidie xque ad res domefticas ac naviga- 
torias adhibentur. Ad bafin hujus excrefcentiae atque 
crciflbrum ramorum alia quoque mollis ac tenera inve- 



fi 



paards 
veele Jlokjes , als pylen overeynd Jiaande 



fplinterende : van deze bairen ywanneerze vandeflok 



>/ 



'fcbeep 



botiWy van noden bee ft: aan bet onderjle van dat geweef 
en de dikke takken vint men ook nog een andere weeke en 
fubjlantie y dewelke zeer fp 



nitur fubftantia, quae admodum eft fpongiofa, licca, u, als uitgebrande tontel y diergelyke bier boven in 't 10. 
^..,. i«,.,rn^o .^a.. ^^.a, tP.S^^^^^^^ ^^Pf^ ?^^ Capittel van de Lonmus m\Q{lvis mede be fcbrevenfiaaty 

— • zynde van driederley couleureny als wity kver-verwigy en 

laatjl-genoemde ook bet oudfie , in 'tge- 



eftq 

P ' ^ 

jsft; eft enim alba, coloris hepatici, ac nigricantis, 

tumque vetuftiffima eft ; vulgo Baru vel Barun , & 

jioftratibus Liplap dida , de qua poftea pliira dicen- 

tur. Tencrum ac recens folium inftar longi cornu feu 

teh ad verticem protuberans, fi expanditur feu expli- 

catur, fl^vefcit. In fummo quoque cacumine charta- 



if Barun ^enby de onze 
nogWi 



f pyly boven aan de 



^ 



Itjlekendey en als bet zig opent ofuitbreidt 
beeft men in de opperjle kniin van den flam dat'papier 



cea ilia medulla invenitur , quam omnes reliqua: ge- agtig mergy 'fvcelk alle de andere Palm-geflu^..., .....,.., 
runt Palma2, cerebrum ditta: quae edulis quoque eft, te nveeten bet Palmyt: zynde insgelyks eetbaar, dogveel 



fed 



num in hac 



ixateragtiger , en Jlegter , dan dat van den Calapp 

buitenfle mosagtige fcborffe aan den Ji 



arbore occurrit tenue , ultra polliccm vix craflum , zen Boom vint men mede een dun bout, 't welk niet boven 



durum 
recufet ; quod fufcum eft 



booma 



lonei 



de bylen in '$ happen daar van affpringen 




en 



t 









*h 



# 



s 



f 



V 



t 
I* 



V 









\ 



( ' 



I 



f 



I 



f 



\ 






I. Boek. Xlt. Hoofdfi, 



AMBOlNSCHE KRUYDBOEK. 




longitudinalibus conftat fibris: quantum autem novi, en met eenige groote ziJcarte aderen in de lengte doorwee^ 
nullius ufus. Reltans feu interna trunci fubflanda eft ven, dog, voor zo vecl my bekentis, van geengebruik; bet. 



medulla licca ac fibrofaj ex qua farina quoque confici 



jjlerende of binnenjle des gemelde ft 



ins- 



jioteft , acque ac exSagii arbore. Radices icidem funt een droog en draadig merg, ivaar uit me?i ookmeel bereiden 

hbrofe , uti Calappi , minores autem numero ac craf- kan , zo wel als uit de Sagu-Boom ; de ^vortelen zyn ' 

fiores. In planis ac foil expofitis locis tarde crefcit gelyks vezelig , gelyk die vcm den Cubppas-Boomy dog am- 

hjEC arbor, umbrofis vero & aquolis convallibus cito niger in 't getal, en njoat dik. Op "flakke placitzenln die 



Quod 
quidam diverfam "dicunt fpecicm , de ea poflca fe- 



ifiig op. PVl 



-quenciCapite^ quum de ejus ufu agetur, neceflaria nu adngaat de ^^gvMzmsVi^mm^i, ^dar van zonme een 



indicabuntur. 



ipi 



- - -I 

' Nomen.LatmisPalma Vinariafecundaj Sagileriis Tive 
Comutus^ Malaicenlibus Gomiao & Gamtito^ quod de- 
rivari poteft ab Arabico Cbamuta^ florentium uvarum 



J Q ----- 

den aangebaalt. , 

Naam. In 't LamPalma vinaria fecunda,Saguerus,. 
five Gomutus , Maleyts Gomuto , en Gamuto , bet geen 
ifgeleidt kan ivcrden van hit Arabifche "' 



odorem & vinum mufteum fignificante. Hffce in re- betekeiit de reuk van den bloeyende ivynjtok, oft 



gionibus vulgo communi Portugal lico nomine dicitur 
Sagueiro & Sagueers-arhor , uti & ejus potus quoque 
Sagucer vocatur. Ternatenfibus , S'e/jo. Amboinice & in 




In 't gemeen biet men hem in deze Landen met een 



sfcl 



If- 



Leytimora Nawa, in Hitoa Loeboe, & in vicinis Infu- bonsy op Leytimory Nawa, opHitoe, Loehoe.en ik om- 
lis Macha & Maa. In Banda, Na'isoa. Java^ Lahang & ' - - "- - ^ - - - 

Aren. In Baleya, /a/ji^ca ; Bimaa^ Naun: InMacaflara, 



, Makka^ 
Javaajis , Lahang , en Aren : Balyf, J 



arbor Juro , potus autem Ballo. In Mandera j arbor Naun : Macajfers , den Boom j. _ _ ^ 

AM, & potus iTe^. Nigra pilpfa textura inter ramos nadees, den Boom Akel, en den drank Kee; bet zwarte 



difperfa nroprie Gomuto^ unde tota afbor Malaicen- 
fibus fie tuit dida. In Amboina, il/acc^; Baleya Diie\ 
Macairara, Montsjonjia. Nigrae pinnae feu bacclli, qui 
pilofa obteguntur textura ^^ Malaice Panfuri vocantur^ 
ac tenera lana, uti fupra indicatum fuit, Baru & -5a- 



ft: 



in t Ambons Maccae: Balys, Due: Macajfi. 
jonna: de zuwte pinnen, die als kammen daa 



tun dicitur, idem forfitan cum Arabico Dijfar ^ quod is gezegt 
Golius in fuo Lexico Interpretatur fiIaceum,quod e hkismc 
trunco Palms; J quo cdnftipantur rimce navis, depen- 
det. Frudus feu majores nodi Malaice Boa Batu di- 



Mal 



Jlecken 



ru of Barun , bet geen bet zelfd 
bifcb^ D\\V.\v ^ bet geenQoWn^ 



cuntur 5 Balye Biluloe. Alii florentcs racemi , c qui- 
bus fuccus elicitur 5 Majang i>o?2ga vocantur , quos 

' Amboinenfcs dividunt in Tema & Ta^ce; Tenia fuprc- Batu: in 'VAmhmis ^? .'. '. .V. Bah^^^^ 
mus, longiflimuSj ac primo progcrminans racemus,' "" "* "' * 



den Palmhoom vergaart voert^ ^vaar viede de Scbepen diii;t 
gemaakt iDerden^ zo als by ons met de Mofcb gejcbict. be 

ppcn of vriigten nocmt men in "t Maleyts Boa 



qui optimum etiam potum 5^^w^er ditlum, exhibet; 
Talis autem onines funt fubfequentes minores 
rymbi in trunco progerminantcs. 



llJen^ die men teifferty Met men Majv...^ 

en'l 



co- 



ga , de^velke de Amhoinefc 



a 



}]le y langjh en eerfl 



^ifk-% * ' 



* 

Locus. Saguerus ha3c arbor invenitur in Jav^ bra 
Orientali circa Griflccam & Samarangham, etiam in 
Baleya, ac porro per omncs Infulas, qua* in Arcbipe- 
lago Moluccano funt fitae , in uno tamen loco frcquen- 



bejlc Sagueer geeft; en Tala 
've trojfen kings of aan dien fi 



dge7ide 



Deezen Sagueers-Boom u'ort gevonden op J 

^flkiifl ^ omtrent Grijfek en Samarang^ook op Bat 

s door vieeftalle de Eylandenj die in den Archip' 

Moluccanus^e/^^^n zyn: doginde eerie pi 



tior, quam in altero. Amboina copiofe banc proUu-^ vloediger dan in den anderen: Anibvina is daar mede ryke- 
cit, ac prscipue ad utramque ejus Sinus partem. Um- ' ' ^ " . - . - 



brofas & humidas amat valley, per quas plirrimi de- zelf 
currunt Tivuli ; ut & folum humidum , quod lapillis de n 



zyd^ 



^.fle riviertjes doorlop 



-i 



comrnixtum eft , atquc etiam ad pedes montium tali 

crefcit folo. In Celebe plurimum invenitur in Mana- bangen van Ygebergte toe. 

do provincia, ubi incolse ex hacpriefcrtim vlvunt ar- de Provincie van Manado 



kleinejl 

Op Celebes beejt men bem in 



bore, uti Rotthonenfes ex Lontaro. 



Lontar-Boom^ 



?fl leven^gelyk de Rottboneefe 



I 









f 



.CAPUT DECIMUM TER.TIUM. 

w ■ 

■ V 

Ufus Sagueri Arbor is. 



^V- 




Lurimus hujus arboris ufus, uti jam di6ton fuit^ 
eft , ut vinum feu potiis inde eliciatur , qui e- 
txzm Sagueiro vocatur, ac fequenti comparatur 
modo. Si racemus florens (quern prsecedenti Capite 
femininum diximus) baccas aperire incipiac, craiTus 
ejus caulis , ex quo dependet , per trcs continues 
dies levi baculo fcritur, ut mollefcat ; fed fimul. 



XIII. HOOFDSTUK 




Gebruik 'van den Sagueer s-Boom, 

Et nieejle gehruik ^can dezen Boom is y als ^ 
otn.Wyn of Drank daar uit te tappen^ die 



gueiro genoemty en op 



(d 



openen 



^yfken genaamt bebben) zyne 



fleet y daar by van afbangt 

ifgeklopt 



ne cadat, funiculo arboris ramo alligatur, qui tamen dat by i^at <u:eek en murw "vcert^ dog at met eenen^ vocr 



depcndcns tenetur; atquc hacpulfatione fuccus, qui 
ad laefam fluit partem , allicitur : caulis hie porro 
proxime poft racemum abfcinditur, atquc ipfi alliga- 



ifvallen^ met een touvotje aa?i een bovcm-tak vaflg 

if bangen ; en door dit h 
}/ kloppen is:ert bet zap ^ dat na de gequetjle partye 



«ur faccus, qui ex inferioribus Sagu ramis confutus hopt^ daar uitgelokt: wyders ^ert daar na den fl 



eft, Coroerong noniinatus, vel alias ex magna arundi- 



ijgefneden^ en daar aangeborulen een zak of 



nis nodo^Bamboes Indica^ difta^, cui fuperne folium boljlcr ^ die van de onderfie fcborjfi 
feu pa/inus alligatur , ne confpurcarccur liquor de- men genaayt ^ en Coroerong genaamt 



ftillans. vSaccus hie bis de die aufertur , atque eva 
cuatur, mane nempe ac vefpcri. Arbores auccm inse- 
qualiter hunc effundunt liquorem, reccntcsenim a- 



>/ 




o 



Indiaanfcbe riet , Bamboe , isoaar boven op 
of diergelyk lapje wert gebonden y op dattcr 
in zoude valleni deze zakkefi neemt men *s 



perta? tarn abundanter eum exhibent, ut duse trcfve daogs tv:ee reizen af^en maakt ze ledigje v^eten V ogtens 
arbores per diem unam implere pofTmt ollam Tapa- en's avonts; dog dc Boomengeven den drank %at'ongelyk: 



jimg diftam. Opus ipfum atque a^s, qua liquorem ex loant de niewxe. 



arbore norunt elicere , Portugallico vocabulo Tifar 



'fi geopenp 



vocatur 



wee of 
JI 



Jfof/ 



t 



■s 



> 



■^ 



€o 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber 




Caput XUh 



vocamr uti fupra' de Calappo fuit diaum ; & ho- pot , T z^^z]ZiVyg genaamt , kunnen vullen: het ii^erk en de 

mines qui illud praftant ; Tif adores. Cui operi ap^ wetenfchap, om ditrgelyke drankemdt boomen te tappen , 

tilTimi & expcrtiflimi funt Balevenfes , qui peculia- Met men met een Portugees 'woort Tifar ,gelyk ah biei- hoven 

rem quoque, atque ab Amboinenfi diverfum, fuccum van de Calappus-Boomis gezegt , en de Ferjoonen, die zulks 



ervaren- 



coilioendi lubcnt modum. Baleyenfes enim de pul- docn,T\i^iiiOrQS^'waar toe 'wel dehequaamjle en 
fato'ramo omnes raccmi petioles fimul amputant, Jle zyn de Baleyers , die ook een byzondere , en van de Am- 
ac vulncra folio obducunt Caladii dquatilis {qm Fruti- boinfche verfcbillende , manier van Teiferen hebben : 'want 



Arundinis Bamboes artigulum appendent , quotidie 
ex ramo Tifatorio lamellam, denarium HoUandicum 



de Baleyers fnyden vaii den geklopten tak alio Jleelen des 
tros te gelyk af, verbindende de 'VQonden met een blat van 
het Caladium aquatile , of Frutex a?quofus , en V anderen 



cralTam, decurtantes, ut novo vulnere novus liquo- daags hangenze eerfi het voormemde vat, of lidt van een 

ris alRuxus caufctur; fed fummce parti nexam relin- Bamboes daar aan ,dagelyks van denTeifer-tak esnjchyf- 

quunt lamellam, ut pro tegumento fimul inferviat. ken, indediktevan een Hollandfcbe fcbelling , afjnyden- 

Amboincnfes autcm , ut potum diutius elicere pof- de,opdat door die nieuwe quetfiiere weder een msuwe toe- 

fent, totum dependentem relinquunt racemum , at- loop van vogtigbeit werde uitgelokt : bet fchyfken nemenze 

que ad inferiorem caulis partem incidunt , vel par- ook daar niet gebeel af, maar laten bet aan bet bovenjle 

vam formant aperturam, atque tam diu vas appen- eynde vajl hangen; op dat het ook met een,vooreen dekzel 

dent, donee omnes delapfa; fuerint ex racemo bac- zoude ko?inen dienen: maar de Amboineejen, (op dat het 

ex , tumque omnes demum circumcidunt petiolos, Teifferen te lunger mogte diwe.n) laten den gebeelen tros 



\ 



lamel 



daar aanbangen 



maakende maar onder aan den tak een 



lam, uti Baleyenfes , abfcindentcs , donee totus ab- fnee , of Heine opening , en hangen het vat zoo lange daar 
fcinVis fere fuerit racemus. In Amboina autem hoc onder , tot dat alle de bezien van den tros afgevallen zyn, 
opcre quam maxime emaciantur, & gracilefcunt ar- en danfnydenze eerfi alle dcffelfs fieelen af, en volbardeu 
bores; e contrario in Java acBaleya, licet ex iis fuc- zo in bet Teifferen, dagelyks mede eenfcbyfken, gelyk de 
cus eliciatur , adeo tamen craflae funt, ut duo vix Baleyers , daar affnydende , tot dat den gebelen tak ten naa- 
viri compledi eas polTint ; plerumque etiam funt altio- ften by is geconfmneert : Dog bier door 'werden in Amhoina 
res , ac craflioris ligni , quod ad aedificandum , fed de boomen zeer uitgemergelt , en vroeg mager ; daar en tegen 
plurimum ad tigilla adhibecur. - op Java en Baly , al iverdenze geteiffert ,zoo blyvenze nog- 

tans zoo dik , datze twee mannen naii'welyks omvademeii 

konnen : ook zynze doorgaans booger , en mede dikker van 

, , * , bout , 't vcelk men nag al tot eenig timmerwerk , dcg mcefi 

tot latten , gebruiken kan. 
Dcfcriptus hie Sagueri potus recens ex arbore hau- Deze voormemde Sagucer-drank , vers uit de Boomen ko- 
ftus pellucidus eft, ac paulo craffior CalappiTowak, mende, is klaar, of een nveinig dikker dan den Calappiis- 
faporisac coloris perfedle inftar mufti reccntis; fi au- Toivak , van fmaak en coleur volkomentlyk als verfcben 
t'em paululum fibi relinquatur , turbidior atque albi- moft,maar als by wat fiaat ,voert by troebelder en witter, 
dior fit inftar feri ladtis, acrius etiam linguam velli- gelykby ookwatjcberpopdetongbeidt. Hywertgedronkeni ' 
cat &, uti Scaliger de Coco dicit, Exerc. 158. difiinSt. gelyk Scaliger van de Kokos zegt , Exerc. 158. diftin(a:.2. 
2. bibitur cum fapore & vi, Recens ac dulcis autem bibitur cum fapore & viiDat is, by wert met fmaak en 



/ 



parum auumaur, quia turn infalubris habetur, ven- 
trem debilitans , ac nimium commovens ; aliquando 



kragt gedronken: vers en gebeel zoet wert by egter weinig 
gedronken , om dat men bem dan bout voor ongezont en den , 



tafnen pauca copia deleftamenti & faporis gratia hau- bulk te Jlap of loslyvig maakende^ bebalven zomtyts een 
ritur, ac plurimum 'quidem a novitianis. Ut vero or- %x^ein^ tot vermaak of om de fmaak ^ en dat wel meefl van 



dinario potui aptus'reddatur, infunditur in Cacabos 
Tapajang didos , atque ipfi mifcentur fafciculi duo 
radicum confciffarum arboris cujusdam filveftris 5^- 

foot 
mus 



de nieuwelingen ; maar om dezelve tot bet ordinarie drinken 

heqtiaam te maaken^ zo giet men bem in de grootepotten^ 

Tapajang , en doet daar in eenpaar bondHtjes kleen geftieden 

quam loco fuo poftea Lib. IL defcribe- ijoortelsvafi een wilde boom ^Seibotgenaamt(^diewybierna 

per quas potus Sagueri fpiflior y albidior ^ ^ op zyn plaats , in 't tweede Boek ook zullen befcbryven) "wer 



inftar laftis aquofi redditur , fique 

dantur, lutefcit. Gratus q,utem eft hie potus, inaxi- 

' me adftringens feu auftcrus ^ quod efBcit , ut nulli 

r^hO-or- amarities: tumque aptus potando habetur. Si 



dende van deze wortel de Sagueer nog dikker , witter^ en byna 
als njoateragtige melk y en zoo men er wat rykelyk in doet^ 



wort by geelagtig^ voorts aangenaam^ met een merkelyke 



zamentrekkifjg ^ of wrangigbeit ^dewelke maakt ydat ymant 



infundatur , exaltari debet inftar Vini Rhenani^ ft bo- de bitterheit niet tegenfiaaty m als dan agt men bem eerfi 



V 

^ 



fif fpumam autcm elevarc non debet. Novitianis bequaam tot bet drinken. In 'tjcbenken moet by watfprin- 



TBO narcs obturant, fi ori ipfi 



gen^ gelyk Rihfcbe-wyn^ als by goet is ^ maar by moet niet 
fcbuimen. De Europiaanfcbe nieuwelingen konnen vooreerjt 



tem ac penetrantem odorem percipere pofTent: potus geen fmaak nog hebagen in dezen drank kr y gen ^ja boudfen 



etiam revera noi\ eft cujusvis temperamento conve- de neus tocy als zy die aan de mondzetten^ op datze zynen 

"^ -. -. . yjffy^en en bitter en retik niet gewaar zotiden worden ; ook is 



Mirandum 



faftidium 



tari;, qui cito & avide ipfi alTuefcunt, licet aufterus 



fiant 



conditionis & primores 



Hirpanico , quia ex eorum fententia ipfis e.tiam me- 
lius cohvenit: cito quoque & agiliter inebriat inftar 
optimi Vini. Potus vero ipfe , fi natura ejus frigida 
xxQ mucilaginofa per amaras & acres Sefoot radices 
fuerit tempcrata 



bet in der daat geen drank voor yders complexiey om die te 
konnen verdragen: maarjjet is t? vsrvoonderen y dat deze ' 
afkerigbeitby^de Europianen zo ligt over gaat yen zy dezel- 
Vino ve zo baafl en graag leeren drinken y niet tegenftao^nde by- 
zoo wrangy en bitter is; Ja daar zyn in Amboina perzoo- 
nenyen daar onder -ook van booge qualiteyty die bem liever 
drinken dan Spaanfche-voyn , om datze y na baar gevoeleny 
bun ook beter bekoint; ook maakt by zo vaardig en aardig- 



qui eum enim modice affumunt 



non ita infalubris habendus eft:, dronken^als de^fle voyn. De dra?ik in ztg.zel^^ ywanneer 



tal)ili 



tyne flibberige en koude eygenfcbap y door de bittere en 



•y 



tcr, quod ftomachum corroboret^ &: appetitum exci- nvrange wortely Sefoot, getempert isy kan men geenzints 
tet; ita ut Sagueri vis exalteturper radicem banc me- ongezont agten y "vcantdiebem matiglyk gebruiken y gevoelen 
dicinalem, quum ipfi calorcm oc adftriflionem addat. merkelyk^ dat by demage verjlerkt^ en liifi tot eeten ver\ 

wekty zo dat den Sagueer zyn deugt toekomt van die medi- 
cinale wort el y om datze. hemwarvite en zamentrekking hyzet. 
Dog by pafl beter voor Jierke rohufle licbamen y en die ar- 



robuftis 



riofis corporibus,quamfcdencariis atque otiofisrprio- 



dinarii 



tus inter cibos & prandia Saguerum bibant potum. beiden moeteny als de gene^ die een flil eh ledig leven voe- 
Expertum quoque fuitjplurimos homines, qui diffi- ren; want die eerjlgenoemde zalmen gemeendy^ zieri ge- 



culter purgationes aflumere pofllmt, feu ab ingeftis 
nullam fentiunt operationem, fortiter & commode 



zonty en wcl gedifponeert y te weten als zy den Sagueer y in 
plaats van ordinaris drank y onder de kofi of over de maaltyt 



purgarij fi jejuni recentis mufti ex arbore mox eli- gebruiken. Ook beef t men e^yoar en y dat veele menfcbeny die 

'^ t /T . .. ^ ^^.^j ^^^ eenige purgatien kunnen innemen yof van de inge- 

nomene gene hate komente vinden ytreffelyk enzondermoei-. 



huuftum 



'4h 



te gepiirgeert worden, alsze nngteren van de voormemde 

verj'cbe mojl , zo als by van de boomen komt , eengoeden dronk 

Men 



In 4pen, 






* 



I 



V 



/ 



/ 



r'.^ 



/. Boek. XIIl. Hoofdft 



AMBCHNSCHE KRUYDBOEK 



quoque 



Men 



ac radices incoqui pofllint , qimm earum virtutibus 
facile imbuatur, atque ob ftimula'ntcm ejus naturam 
per venas facile penetrct. Diureticam enim ac fu- 
doriferam habet vim ; hincque Sagueri potatores ple- 
rumque, ac ii fudoribus diffluerent, apparent: raro 

etiamNcphritici funtjpra^fertim li fcepius eum bibant 
potLim, in quo Schoenantum feu Sirea incoda fuerit. gebruiken de g. 
Ex dulci Saguero , in quo nondum difta radix medi- kookt zy. Fan 
cinalis fuerit infufa , vulgare fit acetum , quod aci- c'male nvortd ^ 

^ quam ex Tovvak Calappi eft , vilius quoque 
habetur : & conficitur ,- fi Cacabos bene obturatos 



4 

^ I , , w ?^^/^ kruldcn en 

wortelen kooken , om dat hy_ derzelver krcwten zeer Imehk 
aannecmt, en die door zyn dryvemle natiiur met zi^in d'* 
aderen voern Hy dryft ook merkelyk de urine en 7 



i^eet 




' zy dih 
f/ Sirca 



ire- 



dius 



gmeaien Azyn.en dat alzo zuur, als die ^an denCalZ 

Soli vel aliis locis calidis exponant , atque ipfi in- puLu"hfe,7ft^^^^^^^ 

f undant grana aliquot fruftus^G/o.. , qu-' ejus^acidi- L zet , en S7l;:^:!-^ds tndeZme& ' 

tatem procraftinant. E_contrano Sagueri abufus m- h2.,de^elke bem dezuurte doet 'uerhaalhii r^nn?^^^^ 



gens quoque eft & nocivus, fi enim quotidie nimia is bet misbruik des Sa^uesrs ook 
affumatur copia,vel praetcr neceffitatem, nimio po- 



tatori damnum adfert: caufTat enim atque obducit 
ventriculum muco , quo appetitus exftinguitur , 5?: 
corpus in Cacochymiam incidit , Unde pallor iftis ho- 
minibus faciei, ac dein Hydrops, atque Indica Para- 
lyfis Berheri difta , qiiac merces peculiaris eft hujus 
potus ex immodico ejus ufu. Qui laborant inteftino- 
rum imbccillitate , noxam inde notabilem quoque ha- 
bent , in talibus enim facile Dyfenteriam 
Malignam ac dolorificam quoque' creat ebrietatem , 

fi Dotus 



zeergroot cnfcbadelyk . en 
OLS men uem dagelyks te veel of huiten motdruft drinkt 
dan geeft by ook den drinker zynen loon , 'want hy oveV- 
trekt de maag met Jlym , isiaar door de etenslufl vermat 
en bet licbaam vermlt in een quade geftehhpjt ^.°s..^/. 

de menfchen bleck en ongedaan , ^waar op 
ter. — . . - 



.ugt 

zynde een eyg 

ene , dewelke 



excitat. 




Indiaanfcbe lammigbeit of Berberi . 
bezolding mn des Sngueers misbruik 



oua- 



Jcbade 



Arack 



\ 



oedematofo 



zoaamge kgtelyk een rode roei- of hloetgang :by maakt mei 
de een quade en pynelyke dronken/cbap , met ioeedom in i 
booft , en voornamentlyk als men Arak daar op dri7ikt IFm 



pore , qui ftrenue Saguerum ingurgitaverat potum, 
quo plurimum etiam fuum alebat corpus; huic ven^ 
lemel fecabatur , & fanguis profluens crat albicans 
& pallidus inftar lympidi potus Sagueri,- vel paulo 
rubentioris. Indigent non ita facile inde noxam pa- 
tiuntur, quum eorum corpora fint firma ac laboribus 
adfueta. Isocet quoque pcftori & organis pncumati- 



Adfifi 



\e ct- 



leur ,mdsgaders een voos en opgefwollen licbaam , z 
ten Jlerken Sagueers-drinker , daar mede by ook bet leven 
meejt ophielt: denzelmn 'voierd eens een ader get/pent en 
daarmt Hep een bloed zo witagtig en bleek,al7ofbetklaar 
Sagueer, oj een i^einig rooder gez^erft ivas. De Inlanders 
gevoelenzo ligtgcen lazel daar van, cm dat bare licbamcji 



f 



Hy is de horjl 



cis ac raucam reddit vocem. Sin arbor Saguerus iis Ivgt-pypen ook tvat nadeelig, en maallt een heercbeli 



in iocis , atque Infulis crcfcat, in qiiibus di'tla radix 
amaricans non occurrit, potus ejus infalubrior, ac 
proinde vilior quoque habendus c(l: undc & ha^c ra- 
dix ubique transfcrtur, ut Saguerus potus ex ca prse- 



parctur. 
Alia^ infupcr funt plantas atqite cortices 



quibus 



Dczen Saguecrs-Boom, wajende Qp zodanige lunden ofey^ 
landen, daar de voormemdebittere wort el met tcvinden is 
geeft dienmlgende ecu ongezonder en veel J!egter drank en 
daarom wert ook dim nvortel bprwaarts en derwaarts icr- 
tonden^ -om den Sagueer-drank daar mede te bereiden ' 



loco veri Oebat Saguccr, & ut potus juflam'acquirat 

uti pojrumiis: Primo enim Cortex Mali 

il adhibetur. Secundo 



amarifiem 



pi 



Scborffi 



Martal 



non 



amaritiem. le 
Quarto radices 
cortex Samama. 



n 



fatinim feu Hitlong 



Q 



Ten derden 



Sexto cortex Refiiarue Cajoi 
didltc. Septimo viridia flagella Folii Linguce. Odlavo 
cortex arbufculae y^a/. Corj;ex primi Marfai)«/ Sague- 
rum rubro inficit cplore, atque aufterum reddit & ci- 
to inebriat. Radix autem I7de« primo torrenda "eft , 
ac dein ollis infundcnda. Ex planta e:raminea Hoe- 



'erjtelyk, de Scborjfe van Alalum granatum littorcum 
)/ Martahul : Ten tweeden , bet Ainboinfcbe Schocn-^n- 
-•^ 0/ Sirea , (dog 't welk hem ester niet bitter maakt:) 

. , . , , J. ^, . o/Hulong: Ten 

vierden, de 'wortelen van Lignum Citrinum, Ukcn- Ten 

vyfden, de fchorffi van Samama: Ten zesden, de fcbor/Te 
van Reftiana, Cajoe totarro: Ten zevenden, de eroene 
zeelenof rtnken van bet Folium Lingua;; en ten agtflen 
dejcborffc van bet Boompje Aal. Defcborjfe van bet eer- 
Jte, Martahul, verft den Sagueer ijoap root, geeftze een 



long infcriores prope radicem adhibentur caules, qui ivrede^Vf wrange fmaak , en maakt baaft 



efficiunt , ut Saguerus potus aliquot per dies durare 



rfl 



i,en daar na in de 



poffit, ne acqfcat; amarum autem eum non reddunt. potten doen: van de grasagtige plant eHoclongneemt 



Optime vero praeparatur Saguerus , fi coquatur cum 

. ac duabus nucibus Mr 



onderjle Jleelen 



>p bet alderbefl 



Sirea , ac duabus nucibus Mofchatis : licet hoc po- gen konnengoet boiulen^ dat 

turn faciat ingratum: falubris tamen eft, urinam vc- ze maaken hem niet bitter: d 
hementer movcns , atque aquofos expellens humo- 

j hincque proficuus iis, qui caftra fequi debent, paar Noote-mufcaten; want fcboondit wel een ba^ 
itinera diuturna marina inftituere, ac hydropis indi- - •- - aj k 



res 



Sagueer toebcreit, als men bem kookt met de SirCa, en een 



cia fentiunt: diu enim afTervari poteft, atque in alias 



efty zo ijfe zeergezont^ de uryn geweldig 



deduci 



Reh 



regiones 
funt medicamenta, qui Saguerum potabilem quidem 
reddunc , fed ingratum adferunt iaporem. Flagella 



ifzettende^ en daarom 



Jlig voor die geene ^ die bet leger moeten volgen , laiige Zee- 



FoB Linguce torrenda quoque funt , antequam caca- landen vervoeren. De/cborjfi 



de waterzug 

I tot in andere 



bis infundantun 



Sefi 



Jiegte behelpzelen 



& Oebat Toeni difta, alias infuper habet fpecies , it7/?a; maaken, dog een qmadefmaak toehrengen , en de rankcn of 



porem foliorum 

rcddunt, fed fumofum ac minus quoque gratum dant 



quG2 Saguerum amarum quidem 



fapor 

De 



nitur. 



arboribus autcm iflis fuo agerur loco. 



'fiM: 



Potus hie Saguerus ex junioris arboris racemo per 
quinque fexve elicitur mcnfes, plerumque tamen non 
ultra (juartum extenditur menfem. Si unus jam defi- 
pit eraittere liquorem racemus^aJter ejusdcm turn ad- 
hibetur 



Linguae moet men ook eerjl 
deuy eer menze in de potten/myt: devoormemde Scfoot 
(eygentlyk OebatSagueer en Oebat Toeni genaamt) beeft 
nog andere zoortenXJbdiLmh ^ en MbOitLemort genaamt^ 
fia de gedaante en/maak dcr bladcren , die den Sagueer ook 
wel bitter maaken y maareen rookagtige en dierhdven min 
aangenaame fmaak geven , zelyk die geene is , die in *t dorp 
Baguala Wf , en van welh boomen op zyn plaats zal ge- 
fprooken werden. 

Bit druipen of teiferen van den Sagueer duurt qan eeti 
tak van jonge boomen wel y. a 6. maanden^ dog in */ «- 

oat bet niet boven de vierde maant. Als nu de eene 



6 



pboud van druipen^ zoo ncemt nUn weder een 






Mm 



f 



4 



( 



m. * 



I 



t 



I 



i 



^ 



4 



S± HERBARII AMBOINENSIS Mber L Caput Xllt; 

hibetur arboris racemus , una enim arbor diverfos aafi de zelfde boom^ want een boom kan ^er verfcbeiden te 
'Crcre potefl racemos ; alias tarn din cxipcttandum gelyk bebben^ of anders meet' rneii wagtentut dat "er een 
'" ' " * -.'-— ^- niewwe iiitkomt ^ sjcaar van men ooli een teeken heeft ^ na- 






eft, donee novus provcniat, cujus etiam lignum ap- 

fcu longum acuminatum, mentlyk ah defcheut of laiige fpitze hoorn^ ix)aar u it den 



parct y fi nempe germcn 

illud cornu^ ex quo foliofus progerminat racemus. 



gebladen tak voortkomt , en ordinaris boven de kruin iiit- 



ac picrumquc fupra verticem extenditur , breve ap- Jteekt , begint kort te verfcbyneny want dat wort voor een 
pareat: hoc enim indicium eft Majang feu racemum- teeken gebouden dat deMaJRngbaaJl uitkomenzaL DewiU 
brevi propullulaturum efle. Sues lilveftres fupra di- de verkens eeten debovengenoemdezwarte korrels ydieonder 
6tos comcdunt atros nuclcos , qui fub arbore lapli, de boomen afgevallen leggen^ te weten als 'er bet buiteiijle 
funt 5 fi exterior nempe corrofiva caro computrue- brandende vleefcb afgerot is; en de Sineeze natie beeft ons 
lit. Atque Sinenfium natio nobis quoque demonftra- ' ' ' " ' 

vit, quomodo nuclei hi faccharo 
maturos enim fumunt racemos, q 



condiantur 



ook aangewezefiy bee men deze korrels confyten kan: want 
zy nemen de balf-rype troffen^ waar aan de binnenjie kor- 
rels nog week^ en ysverwig zyn^ en die nog geen barde 
riores molles ac coloris glacialis Yant, quique puta- fcbaal bebben^ deze brandenze met ligte riiigte^ zoo lange 
mina adhuc gerunt mollia: hos comburunt levi flam- tot dat bet buitenjie fcbadelyke vlees daar af isy wanncer 
ma , donee exterior notens caro fuerit eonfumta; menze onbefchroojnt kan bandelen^ en de korrels van de ver- 
tune innoxie traftari pofllmt , atque nuclei a defla- brande fcbaal zuiveren; de gezidverde korrels werden dan 
grato purificari putamine: depurati hi nuclei aliquot wyders eenige dagen geweekt in water ^ daar wat kalk in 
per dies porro in aqua macerantur^ cui calx fuit in- gemerigt^SyentenlaaJlenmetwitteziiikeropgekGoktyWor- 
fufa, ac oein cum faccharo albo ebullivit, unde con- 
ditum fit jucundum , oculis atque ori gratum t funt 



dende alzo een cierlyk confyt , deoogen enmont aange'naam: 
want bet zyn korrels ^ als bazelmoten^ balf doorfcbynend^ 



enim hi nuclei inftar Corylorum nucum, femi-pellu- als geele berfijleen yin't eeten wat fdbberig ^ en kraakebeen- 
cidi, ut fuccinum flayum: fi edantur , forbiles fere agtig ^ en veel gebruikelyk by bet tbee drinken ^ dog te veel 
funt ac cartilaginofi, qui inter potum Thee ufurpan- ifigezwolgen zo bezwaarenze de mage^ als zynde niet ligt 



tur; 



entricuhtm 



te verteeren. 



gravant, quum digerendo difficiles fint. 
Aliquando fit, ut ^ 



Ma 



jang feminam prius provenire , quam Boa Batu. Ex zegt is 



liet geheurt zomtyts 



dog 



Majang of wyfk 



gelyk bier boven ge- 



eo autem acquiritur dcbilis potus , qui vires quoque den dag komt^ als de Boa Batu, maar daar uit krygt men 



Oebat tarde inhibit, ac proinde Saguerus femina vo- 
catur. Amboinenfes diverfam quoque hujus arboris 



flappen 



noemt. De 



^yfk 



gans 



ipecicm, quum orevioris nt trunci quam vui- 
nlhil nifi fiorentem producens Majang ufque van dezen boom^ als 



'V 



in fummam fenedlutem, quum primum Boa Batu pro- 



M 



fi 



germmat 



Naw 



vocant. Si faccus aut excipulum, in quod depluit li- 



gemeene y 

' ~^fi 



voor den dag kornt. 



quor, per noflem furno exponatur, Saguerus inde fit Nawa Coruru: als men bet vat of 



En x}? noemen bem ook in 't byzonder 



acris & facile iaebrians; uti quoque, fi ipfi infunda- 
tur medius juniorum fofiorum nervus. Radices vero 
higr^ Pinangae in hocce maceratse malignam ipfi adfe- 
runtvim, vehementem enim tum excitat vomitum ac 
feceflum , ' & Tiffadores faepe etiam hujus potus fures 
hoc'deeipiunt modo. Si quoque aliquis aviculas vel 
bifciculos fricet vel adurat veruculo ex defcripto 



den S ague er daar door flerk^ en maakt ligt dronken^ gelyk 
mede 5 als men daar in doet de middeljle zenuwe van de jonge 
bladeren ; maar de wortelen van de zwarte Pinang daar in 
gedaan geven bem eefi fcbadelyke kragt ^ verwekkende een 
geweldig braaken als mede afgang , en de tyfferaars weteri 
ook zomtyts de Sagueers dieven daar mede te betrappen : als 
ook ymant kleine vogeltjes of viffcben braat aan een fpitje^ 
dat van de voornoemde zwarte pylen Panfuri^ wert ge- 
maakt , die zal^ daar van eetende^ een duizeliiig in bet 
booft gevoelen. , 

in Java & Baleya fuccus , qui ex hac elicitur arbo-. Op Java en Baly is b^t zap , V wetk men uit dezen boom 
re, multo fpiflior & pinguior eft, quam in Amboina, tyffert^ veel dikker en vetter dart den Amboinfcben ^ wes- 
unde & rariffime potui ibi infervit; fed plurimum ad balven by aldaar ook zeer zelden tot drinken gebruiktworty 



fiet 



Panfi 



» 



jaccharum eonficiendmii adhibetur^ quod nigrum vo- 
catui' faccharum, ac plerumque commixtum eft cum 
^ufcovado arundinis lacchariferse , atque hoc'fequen- 
ti lit modo. Saguerus fuccus coquitur ad fyrupi con- 
fiftentiani, qui tum infunditur corbiculis vel patinis. 



?y? verorberty om zuiker van te maaken^ ( 

noemty eh gemeenlyk gemengt is met a 

zuiker-riet) en dat gefcbiet aldiis: me 

)t de confijlentie van een dikke Syroop 

korfjes offcbooteltjes^ alwaar by zig 



m quibus frigefcens crafla fit mafl^a , feu faccharum : tout wordende^ tot een dikke deeg of 

hoc autem numquam exficcatur vel indurefcit , fed zuiker noit ter deeg bart wert , maar altyi vogtig en 

'femper humidum ac^pingue eft, coloris obfcure lu- fmerigblyft ^ zynde van coleur donker-geel of wolf. 



tei, quod etiam ficciflimum & optimum eft, cuique 



'fie en befle is, en daar wel bet meejt 



plurimum arundinis mifcetur faccharum : Humidum zuiker-riet onder komt: maar de vogtige wort zo zwart en 
autem valde nigrefcit & pinguefcit inftar Picis, atque fmeerig als teer^ en is ook gemeenelyk metfioppelen en viii- 



plerumque fcor^is mixtym & impurum eft, Javanen- 
fes , fi Saguerum Towak colligcre vclint , ut faccharum 
coquant , infundunt in Coeroerongs, feu arundines , 
quas arboribus appendcnt, & addunt paucos Camiry 



j^ 



friiyt 



aerongs, of , 

P' ^ ■ 



niicelos feu granula , qui^ Sagueri conlervant dulce- zoetigheit doen bebouden,en koaken dezehe ookfzamenmet 
dinem ,_ Cmulque cum_ didlis coquunt nucleis,-qui gem. korrels , die men dierhahen dikmaals onder den zwar- 



fjEpe etiam faccharo ni^o commixti apparent; idem 
quoque praellant cum Towak ex Lontaro arbore , 
quem in faccharum excoquere vehnt, quod faccha- 



Ifde doenze ook mede met 
den Toivak van den Lontar-hoom , dieze tot zuiker willen 

op 



rum magna copia in Java ., Samaranga , GrilTeka , atque tot Samarang , Grijeek, en in andere Javaanze"koop-fiee- 
aliis Javae emporii venditur, & a noflro quoque po- den verkogt,enby onze natie gebruikt , om betgemeehe zui- 
pulo adhibetur ad vulgarera dulcem , feu faccharinam ker-hier daar van te zetten,maar de Sineczen hranden daar 



cerevifiam conficiendam , Sinenfes autem inde Arak Arak 
exurunt. Ita quoque in Amboina magna Sagueri co 



pia non bibitur, ied Sinenfibus inprsparatus vendi- 

tur, qui Arak inde deflillant, Tifradoribus hoc quo- 
que raagiJ? proficuum eft , tum enim quotidie non opus 
eft vafa feu Coeroerongs depurare, vel Oebat radi- 



Zo ijoert^cok in Amboina een groot decl van de 

r ongeprepareerd aan de Si- 
Arak van dill 



Tiffadoors zyn ook daar mede beter gedient : want zy beboe- 



fpoelen 



if Coroerongs dagelyks zo p 



ces, quas magno ex montibus labore conquirere fibi .moeite in't gebergte moetenbalen,daar in doen \ maar br en- 
dcbent , ipfi milcere , fed impurura ad deftillatores gen bem aldus vuil in de branderyen , daar men dan een 



adferunt , cui tum fat magna nigri facchari mifce- 
tur quantitas, ut acidus Sc defUllationi aptus rcdda- 

^ • tur 



fjfiy ^ o ' 

dijlilleren bequaam te maaken : als de boofnen op'- 

' ' touden 



9 



k 

^ 

h 
f 






■ 



n 



,-^ 






-■— 1 



^ ' 



•, ' 



^f 



• 



f 



\ 



* 



I 



\ 



/ 



/ ' 



\ 



\ 



i 



^ 



I 



k 



I BoeL XIIL Hoofdft 



-/ 



AMBoiNSCHE 1CRUYdbo£K 



Maja 




confumpti fuerint, turn fuo committuntur eenio feu 



houdm te druipen , en de Majangs geconfumei 

^/2^ebaar voorts met vreeden, en als onnut fiaan:'of'H 

Ken:. ,u. cffior W,.: ^p, rLSXS t f S.Ti^^ 

ISoom, dog met vry wat meerder moeite, want die boom is 
c^i^^. 1...., a. ixm, qus vei dm quieverit vel llrul Vl^TT^' ^'^^'^ "^''''> "^' ^"^'^^'i "/ ^^ng 



ai ^..x will v^"^"^> " t-niguiur icerum aut crairior fuerit,& 
farinam ex ea conticmnt, uti ex arbore Sagu, majore 
tamen labore , ilia enim arbor multo mefior & hinc 



gefpleten , en yder deel Ji 



nata quafi fuit. Truncus ejus primum in fragmenta fin- 



met boute mos-kuilen bet 
:> du lu upus apns contunditur, ut medulla a^tf^er is dandat lavJ.^ \7f}^^i dradlger en bout- 



Tienda eft j ut mollefcat : Contufa h^EC medulla tan- 



op 



J 1- *^T •* vaiij 4UUU prope rivuium vei 

adaliam locaturaquofam'oram, atque aqua ipfi de- 



?f 



§e» n;amcr getet , ah Uer mar van de Sa/oezallior- 



mum infuBditur, k tali mifc^ur-Xodo"rud7oftea f ;;;^^54"4„C, ^X^SZ * S ?' "'"' 



X 



multo efti & Sagueri retinet odorem, qui efl acidus 



& mucidus. 



Pa7^/i 






A^ 



<fat 



Aethiopes calamos conficiunt fcriptorios , uti aliis in 
Iocis,&horum defeftu fit ex firmis caulibus i^-^Y/w CV 
lamancB Ambomice Kae didx, ex iisdem quoquc Pan- 
fun conficiunt Macaflarenfes fuum Sojnpit , qus tenuia 
& parva funt tela , quae ex canalibus ejedloriis inftar 
Itlopi , VI mgenti in hoftes vibrant , quaeque facile in 
ramenta difliliunt & maligna inferunt vulnera , non 
autem magna occurrunt copia arbores iftis in regio- 
nibus , m quibus canales ejeftorii conficiuntur : Sa- 
gueri arboris folia etiam adhibentur ad involvencias 
indicas candelas Dammar didtas - cina? arrpnrlimrnr ^ 



rgenoemd^ Jlyve pyt 



Moor en hare fcbryf-pennen , gdyk men elders , 'en 



i.ari4u<iiu id«-c5 uiurpantur ! i<.x mulco, qui ex hujus 
arboris trunco dependet,vel ex ipfa quoquc cxcre- 
Icitarbore, provemt ingens ^t^r Scarabaeus , Lucanus x,c -uu 
dittus, qui adeo vehemcnter amat potum, qui ex ar- groeit 



Jlyvejl, 

iauiaria, m ■[ ^mboints K^B g.uaamt ^ en uit de zelfde 
1 anfiiri maaken ook de Macaffaren hare Sompit w zwrf^ 
dunne en ranke pyltjes, dieze uit zeekere 'batten of holle 
men, als roers met gewelt op de vyanden uitbUuizem 
en die zeer ligtelykin kXeme fplinteren fpringen , mldsRa- 
ders een quaadaardige quetzuur maaken , ^;r 2V bebhen 
de^e boomen niet veil indie landen, daar dezdve blaafp^,^ 
len jjerden gemaakt. De bladeren van de Saguetrs-boom 
werden ook ^ebruikt om aldtrbande Dammar of Indiaan- 
fche barjjen m te winden , en dewtlke dan gebrant of voor 
toortzen gehruikt worden : Uit bet rngfcb, dSt aan defcbor- 

)/ ook wel uit den boom zelfs 



Tor 



hcfbebber van den drank , die uit zyn boom dfiUpt 
^mdikwils halfofgeheel daar inverzoopen vim 
thy zyn dieverymet de doot, aan de mond vc 
ifgejneedene takken , als menze eenige daeen onbefnoe 



'enoemde 



ma 



deftillat, ^,_ ^^^^ luuiuwuu^ 

in eo inveniatur, ac tali modo furtum ihorte mulftet. 
Ad aperturam deciforum ramorum, fi per aliquot dies 
-fibi relinquantur nee amputentur, excrefcit feu exfu- 
dat gluten aliquod faccharum aemulans. Lana ilia 
mollis , fupra memorata & Baru vocata , adhibetur ad 
oblinicnda & obturanda navigia, vel pro foco ignia- 
rio, ac fequenti prsparatur modo; Baru tricolor, uti 
in arbore crefclt, fumitur, atque a fcorulis depura- 
tur, inque lucco lavatur ex caulibus Globbx Bac- 
cifera, in Sole iterum exficcatur, tamque tenuem ac 
rpongiofam acquirimus materiam foco igniario ap- 

Sv riV f/?"ri^'"?^ depuratum 5ara , cum cineribus materie hequaam tot de Untel , andere wryvenooVdVFcLZ 

.^n ;. fi/ ^^\Lagundi , atque hifce lana ifta fit ^emaakte taru met ajfche van bet fS QlcoC ?; 

t^enuis , ficca , & facile accendenda. Ex mgrispilis tapndi gebrant; en daar door zooZm dfimnZfe 



op 



»/ 



Baru van driederlei coleuren , gelykze onder 



zap, geperjl uit dejl 



Jloppelen , luajcbtze iii 
'accifera, droogt- 




beeft men een fynefp 



omnes 



^.„.c.. ^,wwx. wwiiiuo pax vui uiu runium ipecies nectun- wot ook zeer fyn, droog , en liet ontvonkende ■ uit ^^ -r^Zl 
tur , qui apti funt pro fepibus atque ;Edificiorum areis te bairen , Gomuto , wort mide mTaUenT^^^^^^^^ 
colligandis, ut & pro maioribus navium vel is . ar tnvmiprt ^^,l.nat..n Ln^iirr .«. .;;„-;, r. 51"^ /^"^'^^O' *^«« 



colligandis , ut & pro majoribus navium velis , ac 

craflioribus anchorarum funibus feu rudentibus , quae ucu -uun uuv^,n uuar 

in a^a marina diutiffime perliftunt , atque in terra maakm groote /cheeps 



diutiflimum per 



incorrupt 



quod 



ipie quoque expertus fui in magno lapidco baptifte- 
rio, quod ante centum, ut puto, annos a Portugallis 
fepultum fuit in lilva quadam haud procul hinc 



touwerk gevlogten, noodie om alter ley heiningen en wan- 
^j>r,. .^nr,. huiy.r, doar viede te binden, maar ook om van te 

en dikke anker -touwen , die 



■water fcbicr 



groote Jleene vonte , dewelk 



zelf 



ji-a i ■ ^"."^"'" "**"" piu«.ui muc I'^T'i^^^ IK giua^aooT ae rortu^eezenbeeravent7intir,oe,^ 

diftante, ne m manus AetUpum veniret, qui anno bofchje, niet ver van hier , oplatzenTeTZdekoZnTr, 

r,rr,r.r n.,llpfin.n n,,,ngentefimo & fcptuagefimo fe- bUn%andeMooren,diemtrentinya^^^^^ 

magnam mftituerunt perfccutio- twee-en-zeventig in Amboina een groote verv'ohin^aan^^^^^ 

aeros meos erutum fuit, lapis ten; zynde dezetve vonte onlanRs%'tiaarzesi^f..Z£. 



cundo in Amboina 
nem , quod per pueros 



muto autem , 

turn pars intericrat^ 



arenbfus 



H 



zes 



Ji 



nie erat obvolutus, parva tan- was een uitlanfcbefynezafit-Jteen.enecnu^einiebercba. 
cetera mtegra ac dura. digt , maar van bet Comuto twaar medebydXinden 



parte 



was, zag 
'fi nog gaaf 



. . . ^ --> in regno nempe Twnr^fw^ , fed In de zidder-deekn van Sina . en bet koninhrxh Tym 

plurimum in medio regno crefcit arbor Tsiang%a^, king, dog meefl landwaards in wert eeXviTln^' 
qua2 juxta Sinenfium re at onem mivmm Ll-Tf^f fnr! /r;,„L^;.„ h.uL«^. .,„.^ u... '^1 ^1V^°"^' -I'ang, 



Gomuto 



habet 

-_. , „.^„^ -.vi^x^xxx jjuiit tfl 

Qomuto, habctque obfcure ruffos 



gevonden , hehbende , 7?aar htt zeggen der Sineezcn 



tcnuioris tamen texture quam noftra Comuto , ex qui- 



bus 



Narrant 




i 



waar 



nenfium montibus tales rudentes incorruptas 




g^iyf^ 



te 



ftudent 
forum c 



fed non 



perfuadere 



rhalen mede,dat men in't Sineeze gebergte zulketouwen 
hefcbadigt , diep onder de aarde vint , en willen ms wys 





Maccaflarenfes quoque & Bymanenfes nul- bebhen ook de MaccaJJ 



lum 



hruik 



V 



N, 



." 



I 



• ft 



N 






\ 



^ 



^ 

> 



\ , 



I 



r 



"* 



H 



HERBARII AMBOINENSIS 



iLihir L Cam XIIL 



# 



lum alium ex Sa"uero arbore habcnt ufum quam me- 
"rl funiJm, quum ars elicicndi luccos ab^lhs 
non cxerceatur. Nigra pfms grana bene depum^^ 
Dolita fupcrfufum recipmnt aurum asque ac lydius la- 
Dis • In quibusdam Philippeniibus inlulis , ac pluri- 
inum in longa infula Calamiana , ^\mQS quoque _ crel- 
^unVSa^uerfarbores , atque in ultima tanta copia, ut de 'veele Sag 
incolJE hifce Caftilianenfibus , quorum lubditi funt, menigte, aa 
tributum folvere poffint , atque illis ofterunt mgros C 



bruik van den Sagueers-hoom , ah bet maakcn der voorn. 



konjle van tyffi 
'warte korrels , ixel geziiivert en gepo- 






lyji zynde , neeinen bet opgejlreeken _ 
eenmen toet-Jteen : op zommige Pbilipp 



op 



op bet laaji 



■ 1.* 



t 



<v 



(laan) 



ijiil 



Smm pilos , ut rudentes inde neftant , atque Baru , ut lieden opbrengende t zwarte Dair , om jcoecps 
!M^'5i^^o ii;l.n]pnnr. Gomuto omnium Sa^uerorum af te vlegten, en betBam, om in bun kujfc 



pulvinaria illo impleant. Gomuto omnium Saj^uerorum 

, fi comburatur, haud ingrati eit odons. 



1 



:ullen : 



arborum 



't Gomuto, van alderbande Sagueers-boorui^n ^ alsmenbet 



Marina 



lieffi 



firique Amboinenfes milites artem excogitarunt , qua 
ex ramorum hujus arboris corticibus aflulas formant 
pro cnfium fuorum vaginis , quas rupcrdu9unt pelle 
fcrpcntina, vel jugulati Hirci. Nigri ejus pilitenui- 



Marina ; en onze Am 
ill bedagt yOm uit defcborjfc 



takken dezes booms fpaanders te maakentot Jcbeed 

dan overtrekken met een Jlange-vel y of 



ter peftinad, atque in fafciculos brSchium craObs col- 'welvaneengejlagtebok Het zwarte bair , zynde fyn 
iflK i; ILlv.Jr- A\(\en\ bonns DrcEbent fcopas, qui- bekelt ofte gekemt, m bosjes van een arm diktzamen 



licrati & squalicer diflefti bonas prsbent fcopas, qui- 
bSs pavimenta verrunt ac depurant, ex iisdem quo- 
que fafciculis conficiunc pepicillos teftonosic alia in- 
llrumenta , quibus varia rerum genera depurant. 1? a- 
rina; praiparatio ex Sagueri medulla m Jav^ parte U- 
rientali quoque nota ell , fimili quoque modo m Bor- 
neo ex eadem conficiunt farina rotunda grana Co- 
riandri femen magnitudine & forma referenda , qua; 
■natio noftra erronec putat tali ex Saguero arbore 
piovenirc forma, ex quibus granis grata coquitur 
puis, qu[E vu\go Sagu Borneo vocatur. 



^ . €g<^kapt , geeft ^ 
men , om de vloeren mede te veegen , en uit dc zelfd 

ijten y en borjieltj 



g^ 



derbande dlngen mede te zuiveren. 



Het bereiden van meet 
op JavaaS'Oofikujl bekenty 



op 



korreltjes , in de groote van Coriander-zaat , dewdke onze 
natie abuzivelyk geloven zoodanig van den Sagu-boom te 

^fe ^m w ^1 Mm M J M m ' M 



fi 



gemeen 



o 



genaan: 








c 






o 




YTL 





GI N 




> - 



/ ■ 



Tabula Dechnce Tertics, 



Van de Dertlendc Plaat, 



Q 



LIE exhibet rairnam vinanam lecunuam, i^ucc o auu r-n-^o 
&. Gomuto ■iRtmphio,zme autein Chamaerops frondibus 
pinnatis, flore & fruftu racemofo, vinifera vocatur. 
Lite yf. Racemimi B o A B A T u diaum demonftrat, qui Mas 

(iicitur. * 

B. B. Racemum Majang diclum , ex quo fuccus elicitur. 

C. Fruflium Boahatu integrum. 
£>. D. D. Ejus oflicula depurata. 

E. Flos Majang racemi ell. ^ 

F. Sac'cum denotat Coeroerong diftum.in quern liquor deftillat. 
C.G.C. Pilufa textur a ell, Gomuto difla. 

U.H.JLH. Pinnxfeu Bafelli funt, Panfuri vocatL 



Dewelke vertoont de tweede Wyngevende Palm -boom , die 
- SAGUERUS??iGoMUTpJy RuMPHius genaumt "ivsn , 

dog van my Chamaerops /rondibiis pinnatis, flore & 

fruflu racemofo , vinifera. 
Lett. A. JVyft nan den tros B o a b A t u genaamt. 
B.B. De tfoi- Majang, waar'uit/de drank vsrgadert "wert. 

C. De gebeele vrugt van de Boabacu. 

D. D. D. Des zelfs gezuiverde korrels. 

E. De Bloem van 8e Majang-.tros. ' 

F. De zak Coeroerong genaamty waar in bet zap druipt^ ' 
G.G. G. Hetbairig geweef Gomuto gena.amt. 
H,H.H.H. Dejlokjes^ of ponnen Panfuri gebeeten. 



\ 



\ 



jr 



o 







V 






o. 





NMERK 




N 




E. 



/ 



Arbor hxc Gomuto feu Saguerifera breviter defcrlpta jn- 
venitur in ralent: India litter, epijl. XVIL pag. ^SB. ut & in 
Valent. jdmboina: defcript. p. i8r. atque ad illud Paljnaj 
-pertinct, quod Chamaerops a Linnao in Muf Cliff, pa^. lo. 
vocatur , unde Chamaerops frondibus pinnatis, flore & fru- 
ftu racemofo, vinifera vocanda elL ^ - 



Deze Sagueer of Gomuto-Boom "voert kortelyk mede befcbn^ 

ven by Valent. in de XVII. brief vaji bet geleitert Indie pag. 

genus 4^38. als mede iw Valent. befchryving ^aw Ambon pag. i8r. 

r. 10. en deze boom beboort tot dat flag van Palm-Boomen bet welk 



Chamaerops by Linnseus mMuf. ClifF. pag. lo. genaamtwtrt^ 
. waarom deze Chamaerops '^tiet Finagtige takken , en trosagtige 
. bloemen en vrjigteii , wyngevende genaamt moet iverden. 



-j-^ 



. \ 



CAPUT DECIMUM QUARTUM. 



XIV.-H O O 




D 




T 




K. 



« - h 




■ r 

Sagiiajler Major, Nibttn Befaar, 

■ ■ . -■ • 

Uanivis ex Saguailcro nulliis eliciatur potus, 
proximc tamcn pqft Saguerum cam defcribe- 
mus, quum quahclam cum ipfa habeat coiive- 



Groote "wilde Sagueer^ of Nieboom. 



H 



ifl 



getap 



V 



Jcbryven^ om dat by eenige gelykenifft 



Cfim heeft^of 
dividenres in majorem atque rainorem. Majoris trun-, verdelende in groote en kleine boomen. 



ji 



cus efl rci^lus ac tere tam altus ^ quam mediocns Ca- 
lappus, Squalls, nequc in notabiles diflinftus arti- 
culos , neque etiam adco pilofus quam Sagucrus , dif- 



groote^ is regt^ en bykans zo boogy als een middelbare Ca- 
ippiis-boom y effen ^ en in geen merkelyke trappen 'uerdeelt, 
)k zo veel niet met ruiMe bebansen als denSapueer boom. 



by door den regen is nat ge^worden^ een pynelyk jeuken op 
de butt veroorzaakt: de takken zyn ranker dan die van den 



iffene kanteny in dm top 



fcberp 



ilcilis quoque efl adfcendcntibus , quum glaber fit, dog moeyelyk om 'te beklimmeny om dat by glat if, en, als 
lique pluviis madidus fit, dolorificum cuti pruritum '-"-- ^ • - ' ,.,.,.. 

adfert: Rami ejus graciliores fiint quam Sagueri, jn 
inferiore eorum parte dorfo acuto , margincs autem 
aequales fi.mt, in verticc cxtcnduntur hi rami, minori 
tamen numero quam in quadam PalmiE fpecie ^ ' 
• que ab utraque parte tenues, redos ac firmos late- 
rales gerunt ramulos oppofitos, triangulares, quorum 
'poflieriorcs longifiimi, anteriores vero fcnfim decref- 
cunt, quique iterum in alios minores dividuntur pe- 
tioles , quibus folia junguntur , quE minora fi.mt quam 



yc}' 



-/- 



^■(l 



zeer lavg , en die na vooren toe mengskens korter zyn , bwi: 
00k verdelende in andere niindere Jleelen , daar de blaade- ] 

Jlaan , zyfide kleindcr dan die van alle Palm-ge- 



in alioquovisPalmae genere,ucpeculiaris quoque for- Jlagten, en cok van zodanig een byzonder fatzoen 



mae 



ununj 



ze Viet geen andere blad^ren vergelyken kan;'want yder ge- 

lykt 



T 



. 



V 
r 



• 



t 
( 

' 
t 






\ 



\ 



I 



f 



k 



i 



r" ' 






r 






\ 



I 



r 



t 



i 



¥ 



i 



i 



\ 




7. 



^' L 



% 



¥ 



\ 






L 
I 



^ 



^ 



\ 



Ik 



1, Bock. XIV. Hoofdft 



AMBOINSCPIfi KRUYDBOEK 



^ 

6 



y 



unumquodqu^ pifcium pinnas refert ,. ut & bron- lykt wet ten 
chia, vel potius abruptam folii partem , quam inte- afgehrooken fi 



of 



gram. Plerumquefunt triangularia, quorum laterafibi 
quam maxime funt inaequalia , anterius enim latus in 
longum delinit conum, atque oclo novemve pollices 
etl longum , ipfum vero folium plurimis coflis inter- 
mcdiis diftinftum eft, quae ad folii ortum feu ejus ba- 
lin concurrunt 5 ita ut etiam complicari poffic: Su- 
prema folii pars quafi abrupta eft feu dentata , at- 



ifl driezydig , dog de zyden ondtr malkanderen zelf. 



:/? 



tuffcb 



veele ribben doorjlraait , die by den oorfpronk of 
'Jte van bet blat allegaar fzamen loopen^ zoo dat 



fgebrooken ^ of 



'fi 



queinpliirimosdiviraapjces, hmcque bronchias pi- xenverdeelt, en aldus verbesldcnde de oor-vmne ^^an de?i 



fcis Babars refercrad cujufquc nodi finem aliud inve- 
nitur folium alius formee, ^uod perfefte triangulare 
eil, ac caudam cujufdam avis referc, colons atro-vi- 



fat 



fi 



fcbier volkomen driezydig , en verbeeldende de Jl 



rcntis, ac fplendentis: Inter ramos in perfefta a^tate, ^van een vogel , van koleur zwart-groen , en hlinkende ^ 



oblonga 

Spatba 



provcnit vagma , ud in Calappo ^ quam 

qujE dehifcens racemum exhibet 
ex oclodecim, feu duodecim longis petiolis compofi- 



tujfcben de takken ^ (in zyn volkomsn ouderdoin) 



Spatha 



fcbeede 



e 



denjoelke langs zekere naat opcnher- 



turn , qui cum majori junguntur pediculo , uti in Sa-. Jlende., een tros vertoont van agibien of twaalf lange fu.- 
gueroarbore, quisque autem petiolus ultra quacuor. Im.^ fzamen .aan een bos, gelyk aan de Sagueers^boom^ 
pedes efl longus , m lateralcs mmores non divifus , at- . yder Jleel lank zyndi ruim vier voeten , doz in seen zyde- 



que eK hifce dependent frudus, inflar globuli rotun- 



aan flaan of 



di, duo, tres.quatuorve fimul junfti, qui parva funt kogeUront , met troiipies van twee, drie, a vier by maU 



refereii 



tundo 



knopjes, eerjl 



^ - - .. , - ke?2de^ uit den ronden wat lanhwerpig, en digt aan de 

utiPinangiE^nuces, firmiterannexa. Fru6tus hi excref-' fieelen, zonder voetjes, in drlekantige kelkies, gelyk de 



centes fenfim romndiores fiunt, &, fi'fueript adulti. 



ifl fiaande 



Pruni rotundi magnitudinem obtinent, vel paulo mi- ronder,en bebbenin hare zavientrekkingdi 



norem, & a globulari forma decedentes, durioris func 
carnis; primo rubentes^ dein purpurei, ab una parte. 
nigricantes^acuminc brevi feu capitello fuperius ele- 
vato. 

Quisque talis prunus duos coutinet nucleos feu ofli- 
cula inltar duorum fragmentorum globuli per me- 
dium dilleftorum , atque plana parte fibi invicem 
jundorum, exterius nigro ac duro putamine obdu- 



f'wat kleender, dog van de kogel-vormige fi 
'ur "wat afwykeiide , en ook harder van vleefcb zynde 
**Jl root , daar na boog purper , aan de eene zyde wat 
vartagtig met eenkortjpitsje ofknopje boven op. 
leder pruim heeft van binnen-twee korrels ofjleenen^ 
r twee fiukken van een kogel in de midden doorgejnee 



fcba 



fi 



a:orum,uti nuclei Sagueri arboris, qui fulcati funt korrels van den Sagueers-boomy dog wat gevoornt , en aan 



& fuprema parte breviter acurainati,CiBteroquin quo- 
ane referunt ccrtam Nucis Mofch 



orjle elnde met een kort jp 

hre zoorte van Noote-mufcbaaten 



feminoe feu gemellse vocantur, eorum medium reple- wyfkefiS'nooteh of tweelingen noemt , baar hinnenfl 



turn eft alba, lapidea, ac dura medulla nulli infervien- 
te ufui. Atque horum prunorum caro exterior jeque "tot eenig gebru, 
incommodum excitat cutis pruritum, ac Sagueri fru- men ver-wekt ah 
ftus,iramo fortius ac vehementius iisdem urit. Arbor gueers vrugten, 
hsc feme! tantum fuos producit frudtus , quum ejus 



fi 



%fte vleefcb van deze prui* 
kzel op de butt ^ uls de Sa- 
harder en f eider dan 



lignum fit craiTiffimum , atque poft fruduum lapfum 
fcnfim quoque -omnia fua dimittit folia ac ramificatio- 
nes y atque tali perit modo. Sub ramis ac frugiferis 
racemis, atque ex ipfo quoque trunco/demum yeri 
prodeunt flores eodemquo in Saguero arbore mo4o: 
hie enim raceiiius in plurimos fefe dividit peduncu- 
los praecedentibus breviores^ quibus appendent capi- 



ve;. Dezen boom brengt zyne vrugten maar eens vcort , t€ 
weten wannier zyn bout op H dikjle is, m na bet afvallen 

kern zyn bladeren en takkeii 



^rugten voerpt 






ziit;o7ider de takken en vrii^t' 



§, 



Mai an 



dragende trcffen, en ook uit den fiam zelfs komt eerjl bet 
regie bioeizel voort , op de zelfde manier^gelyk aan den Sa- 
gueerS'boomi ^^'^^^ dan tros verdeelt zig in veele jle'elen ^ 
korter dan de voorige'^^ daar aan bangen lankwerpige' kmo- 
pen als jonge eykelen^ dog kleinder dan aan den Majang 
van den Sagueers-boom ^ deivelke bun mede in drie dikke 



niunt, qu^ in tria cralia lele aperiunt minora peta- blaatjes openen, van binnen gevuli met dikke draden, die 
la, & crafla continent ftamina, primo albentia, dein in Y eerfi vcit zyn, daar na geel, en meelagtlg wtrden^ 



flava,ac farinofa, nullique infervientia ufui decidunt. 

fpon 



f ten onnutte , afvallen\ tujfchen 
fpronkvint men ook een voitte fpongieufi 



fa _ occurrit materia , uti in^Saguero arbore , quoque, materie , gelyk aan de Sagueers-boomy en die , als boven is 

gezegt^ Baroe wert genaamt; vcerdende ook gebruikt zoo 



etianr 
adhibetur pro foco igniario atqiie ad nave's' obfolidan-.. 
das, tenuior autem ac vilior eft quam 5aro^ Sagueri: 
arboris: Exterius trunci lignum in junioribus arbori- 
bus eft ruifum, in adultioribus autem omnino nigrum, 
corneum, atque ex meris craflis compofitum filis, in- z^art 
ter quae vSnse quoque albentes funt mixtae, ouarum- maakt 
ue interibres feu medulla proxim^E fenfim tarinofdC 



H 



braau 



wen , aog is wai aunaer eti 

Sagueers-boom. Het buitenjie font van den fl 




ijiey of naajl 



, v,w ^.Je gcintfcb . 
dikke draaden ge- 
n oiiderloopen y en 



unt, ac decidentes in farinam mutantur, ita ut ligni meel loerden, en uiPvallen, z6 dat de hardigbeit maar aU 



nigro 



fi 



autem vix duos craflum eft digitos. Interior medulla 'Dingers dik en is; bet binnenjfe mergismede iveek en wos, 

fiinffOfa QUOQUe ac mollis eft, ataue seaue bene con- fin hnn rn <t?)pZ trphlnnt . pp^rT^nfTfii . en tnt. mpd orptrptiarpprt. 



geklopt , gewajfi 



tundi ,_lavari_, & in farinam prsparari poteft ac ilia qjoerden als dat van den Sagu-boom, hebhende insgelyks in 



Sagueri arboris , atque in vertice cerebrum gerit seque, 
ac Calappus ; poft frudlus autem hoc non amplius 
repcritur: Fruftus maturefcunt menfe Januario, qui 
inutilcs decidunt nulli infcrvientes ufui. 

JSfomen. Latine SaguaJler'major,3.c{i diceretur Saguerus 
^Jln's , uti Oleajler pro Olea Silveftri : Malaice Nibun 



Calapp 

vrugten en vint men dat niet meer daar in. De vrugten 
•-" — ryp in Januario, dog vallen ten onnutte en ver- 



ge efs af 
Naam. In h Latyn Saguafter major 



?f 



Befaar ad diftinctionem Nibun Kitfyl 



fequenti des- 



cribitur capite : Belga; fimiliter eam vocant Nieboovi feu Nibun Kitfyl ,= in 

Nibum arborem , quod nomen pr^cedens PinangaSil- Diiitfcbe noemen hem 

veftris quoque obtinuit.^ Ambonice Pa/imen Pflrz«2. In gaam " "' 

Boeronea IValat . T Qvmfa. Baroe. Macaflara P^mf j : Ba- Boero 

ley a Andudu. In Hort. Malab. Cap. 5. Fig. 1 1 . Malabarice mis : 

Scbtindapana vocatur , Braminice autem .5/rcj/<j mado, u. oi 



Iveftris , gclyk Oleafter een vcilde Olyf 
Maleyts NiDun Befaar , tot onderfckeit vai 



befcbrev 

o ^ - 1} &^h^ de voor- 

)p Amboifu ,'?2L\\mcn Parun, op 



Walat ; op Ternaats , Baroe ; op MacaJTi 



^P 



Ti 



I. 



ex 



f 



in 't 

Bra- 



\ 



\ 



V 



V 



66 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber I. Caput XIK 



ex didlo aiiteni capitc appareret, ac fi fruftus eodera 
ex ortu cum flonbiis provenirent, quod tamcn con 



fcbjnen ah of 



4o 



Ifd, 



:ip 



trarium in Amboinica obtinct, uti quotidie examinari 7net bet hloeizel qiiamcn , 't wclk anders aan denAmboin- 



6c obfervari poteft. 



M 



Locus. In Amboina Tatis frequens quondam occur- Plaats.InAmboina is byeertyts redelyk overvhecUg o-^. 
bat * hodic auccm ob quotidianum ejus ufum tarn weefl. don mis ivesens een dazehks pebruik . zodantp- nit^ 



rebat , hodic auccm ob quotidianum ejus ufum tarn "weefi 
multum fuit exciih , ut raro inveniatur^ ac longe gekapt 



oaanw tut- 



in montibus qua::renda fit , in Moluccis ca:terum cref- 
cit, in Celebe, & Balya^ ac vicinis regionibus. 



Celeb 



iji by oak in de Moluccos , op 



^j 



Plurimum ex hac arbore exterius adhibe- 



tur lignum, quod quamvis fiflu difficile fit ^ quoti- 
die tamcn ufurpafur ad aiTerculos & tigilla, qu^e apta 
funt fcpinientis ac tcftis a^dium ; quod optimum & 



^fi 



Het meeft^ 



w 



pen y 
ten. 



fp' 



ip 



maxime durabile eft prx reliquis lignis ; & facile per deji, en dakken'uante maaken\ 
longitudincm in rcftillimos alTercsiindicur, in ramen- zaainfl 



noodig om allerley beiningen en "wanden mede te bin- 



beft 

^ant bet laat zig in de 
ta tamen multum dillilit, itaut vulnera frequenter ad- lengte tot zeer regie latten en ryen fplyten ^maar bet fplin-^ 
ferat, fi non prudcnter tradtetur, fique ad teftorum ten ook zeer geijceldigj zoo dat men zig ligt daar aan be- 
tigiUa ufurpetur, neceflario interne albicans ac fpon- zeeren kan: als bet niet voorzigtig wert gebandelt ^ en ah 



giofa ligni pars abradenda eft^ quum alias facillime 
carie infeftetur, unde interior hi^c pars breviflime pe- 



fp 



men z 



ill 



00 moet 



rit atque porro cxeditur^fumo quoque induranda efl^ afkappen; ^vant bet zelve anders ligt vermolj 



antequam in ufum vocctur: Bacilli & manubria haftarum 



ifi 



&teloruminde formantur, tenues autem fi.int^ quum vergaan en tdtgevreeten zyn ^ ook moet menze nog beroo- 
nigrum ac corneum lignum vix ultra poDicem fit eras- ' 



fimi 5 CEEteri vero tenuiores baculi ^ uti piftilla fclopeto- 
rum, & telorum acuminaapte ex eo formari polTunt. 



Vr ookjlokken offteelen tot pieken en toranen van ^ dog die 
valkn "wat diin^ om dat bet zwarte hoornagtige bout niet 



Jiampers 



7 ^ ~«.. 

fpitfen aan depyl 



Jiokken 



r 

Fruclus , uti jam diflum fuit , tardifllme ac tantum 
,in fumma feneftutefemel producit, obfervatum quo- 
que fuitjCorneumejusfignum dein fenfim decrefcerc , 



melyk daar van gemaakt ^vorden.- 
- Zyjte vrugten , alsgezegt , brengt by zeer hngzaam , en 
maar eerjl in zyn volkomen ouderdom, voort, en men heeft 

wederom 



ac proindc variis operibus ineptum fit. Unde fi eras- mindert, en gevolglyk tot eenige wtrken onbequaam luert^ 
fius defideretur lignum ; tales funt eligendae arbo- 'vcesbahen ,.indienmen dik bout daar van ml behben, men 
res, quae mediocriter craflle funt, ac nullos hafte- zoodanige boomen moet uitkiezen, die van een middelbare 

en nog geen vrugten gedragen bebben, of- 



nus produxerunt fruftus, vel jam cos gerent. Ar- 
boris hujus cerebrum fi codtum fuerit , comedi 
oteft, ac fere Sagueri faporem habet, quamvis vi- 



fi 




ius & amarius fit. Ex ejusdem quoque medulla fari- den Sagueersboom 



na confici poteft ^ hoc autem non nifi ficcis fit tem- 



poribus 



Sagu 



gefcbiet niet dan by ft 



deffelf 



fmaakt I 
watfleg 



quoque non lubenter^praeparant, quum eorum fecu- ^^^ ^^» 
res per excifionem cornei hujus ligni depravantur. 

In Bocro arbores has magna crcfcunt copia ac Op 



Jlegter en van fmaak %o goet met is als dat 
mboom. De Inlanders doen bet ook niet 




door bet omboztwen 



inferviunt 



ivajft 



hefcbadigt werden 
deze boomen zeer 



auot per dies fumo induravcrint , durabilia admodum ^en , devoelke 



dienen meefi om latten en fp 



over 



en 



daar van te maa- 



lunt, ataue in Amboinam transferuntur , & ad asdes 
exftruendas adhibentur: InBaleyanullus quoque alius 
hujus arboris eft ufus, ubi tarn diu etiam exfpefta- 
tur, donee eius licnum fit nigrum. &eonfenueritar- 



dag 



bor, unde tum afl!eres etiam formant: Ex viridibus ramis bout gekregen bebben 

quida'm quoque , ob defcftum alius matericE, eonficiunt 
Pangcaivan^ quas longa funt tigilla, quae Sagu foliis 

obvolvuntur, Sc\in<Jie Atap feu tegmina habent: ye- 
tuftum arboris hujus lignum cumSariboas adeoconve- 
-■- --^difficulterindedignofci ""' ' "^ "" * 



de , zeer durahel zyn , en naar Amboina gevoen voer « 
den tot gerief van den buis-boww : op Baly heeft men ook 
geen ander nut of gebruik van deze boomen , als dat men 
ivagt tot datze ter degen out geworden zyn, en een zwart 



i om msgeiyk 
takken maaken 

■it 

Tnaterie^ de Pangc; 



o/ laiies . om denjoelke 



Atap 



bet oude bout 'van dezen boom gelykt dat van de Sariboe zo 



auteni Saribote femper erafliusac gravius eft: Exduro i^elf^dat men bet qualyk'daar van onderfcheiden 



fpatul 

arose in hortis terra o'bruuntur, omnesque eriiimus 
radices. . 



fubftantie 



f graaffcbopj 



Pif 



II. Hifior. Brajil 



kortefpatel 
edden in di 
ift 



Palmce Brdftlianae dcfcribit fpecicm , quam Airi 



een 



ft 



Brafil 



grave 



ac durum 



quod 



ml. Pilo lib. 4. Capit. 11. Hiftor. Brafil. befcbryft 
zesde zoort van de Palma Brafiliana, die by Airi 



mum & nigrum, atque in aqua fundum petit, quod- 
que Ebcni refert lignum : Atque hsc fpecics Saguafiri 
hujus habenda eft, quamvis ejus folia quodammodo 
ditferant. 



maaken , zynde zo zvoart en digt , en ook i 
nde, dat men bet voor ^bben-bout zoude , 
ll een mede-zoorte van o?izen Saguafter z 
idcren daar van voat komen te verfcbilkn 



fp 



"welk 



i 



L 

i 



7: ■ 



V 

r 



\ 



\ 



\ 



EXPLJ-. 



UYT- 



I 





/ 



4 
f 



\ 



i 



I. Boek. XV, Hoofdjl. 



AMBOINSCHE teRUYDBOEK. 




ii 



^ 



\ 












o 





T 








N 




Tabiih DeciuKs QiiartcOi 



Van de Feertiende Plaat, 



' - * 

Quae cy:h\het CAnYo T AM Frondibm fquamoru , frumhtls Verieeldende de Caryota met fchuba^tiire takken 



t« 



3^j" da&yliferiSf quae Sagu aster M 
pi/0 vocatur. 

A. Integram dcnotzt frondem geminis foliis fquamofis 
ad quodvis geniculum notatis. * 

B. Florwn S pic am. 



en 



Maxi 



Minor cs fru^iis 



forma expreffi. 



\ . 



1 



o 







VAT 




O 



'/i 



. TER van Rumphius g-enaawt werd. 

A. Vmoont em geheele tak , met twee fchubSige blaadjes 

. A. A. am '^der lidt van hti bladt (hande. 

B. Der bldemenhelm oftc fteel. 

C.Een gedeelte van de grootfle eh bovenae tros in de 
Boom, daar de vrugten o/>e dadels dankomen, die in grooter 

gedaante met a a aangeweztn ii'erden. 

D. De kleindcte vrugten van de ondcrfle tros. 



i 





N M 







N 




f 



^ 

Jh 



L- 



I 



I 






S 



t 



V 



N 



Arboris hujus Figura in torn. LHortl Malah. Fig. lu niti- 
diflime ac fplcndide exprefla invenitur , nomine Scbiinda- 
Pana^ quam fi cum delineatione accuratiflimi noftri Rumphii 
ionferam , in Amboinenfi obfervo unumquodque* medii 
majoris rami geniculum duobus cingimajoribus foliis inflar 
loborum feu majorumpifciupa fquamarum , quse in Horti Ma- 
lab. Figura non funt notata, quae forte omifla, vel illo in 
loco huic non adcreveruntarbori; reperiuntur autem ctiam 
depifta in Valent. descriptione Amloim no. XXF. pag. xSji 
qui Rumpbii figuram feu delineationem optime imitatus Aiit, 
ac fuo inferuic operi. Hsec porro arbor a Ray9 in Hiflpr. 
FL p. 136 J. vocatur Talma Indica folio bicompofito, frudiii 
raccmofo, & Palma daftylifcra fruifbu'dcerrimo ^ Plumier. 
nov. PL gen. p/3. hoc autem genus Caryota a Linnceo in Muf. 
Cliffort. pag. 2. vocatur, ubi ejus nocas charafteriflicas recenfet: 
Cgo vero ejus fynonyma dedi in Tbef. ZeyL pag. 180. ad 
Palmam Indicam viniferam fr. urentibus , folio Adianthi , 
faccharum pr^bens Her, Muf. ZeyL pag. 44. &c. 



_ Ve Ftguur van de'ze Boom is in bet eerfle deel van de Hortu^ 
Malab. Fig. 11. overbeerlyk afgeheeldt \ onder de naam van 
Schunda-P^jaa, dog wanneer ik dezelve vtrgelyk met de afte- 
kening van onze Rumphius , zb hvind ik , dat in de figuur 
van den Amhoinfe ieder lidt van de middelfte tak met twee 
breede bladen als groote fcbobben h'ezet zyn^ bet geen in de Fi- 
guur van de Hortus Malab. zig tiiet vertoont , die daar mo- 
gelyk aan vergeten zyn, ofie op die plaats daar niet aangroeyen, 
dezelve kan men afgebeeldt vinden by Valent. iji zyn befcbry- 
vtng van Ambdina no. XXV pag. 187. die de Figuur vari 
Rumphius zeer wel nagevolgt en overgenomen beeft. Verders 
werd deze Boom Palma Indict genaani 'y en^ Palma DaElynfera, 
fruBu acerrimo van Plumier nov. Pi. gen. p. 3. en dit geflapt 
biet Caryota by Linn, in Muf. Cliffort. pag. li. dwaar 
deszelfs natunrlyke kentekenen opgegeven werden : En van ivelken 
Boom ik de henamingen gegcven beb in myn Thef. ZeyL pag. 
180. op de Palma Indica, die wyn geef^, en brandende vrug- 
ten draagty met bladen als de Mimtbum . waarvanook dezuyker 

komt van Herman, in zyn MuG.Zcyl. pag. 44. ^c. 



CAPUT DECIMUM QUINTUM 






XV 



HOOFDSTUK 



\ 



t - - 



* 



M 



> 

Saguafier Minor. Ni^un Kitsjih 

Inor Nibun tantam c.um Pinanga habct convc- 
nientiam, ut hinc seque huic ac Saguaflcri gc- 
neri annumerari pofTit. Truncus enim ejus ac 



Kkyne Wilde Sagueer- ofNieboom 



- ' 




'C kle'me Nibun be'eft iulken gdykeniJJ'e ntet lU 
nang-bovm ^'dat if ten b em %o voel ondcf deszelf. 



frudlus cun;i tertla Pinangae Silveflris fpecie pro]S[ime dam en mugten komen 



ijlefsgijl 



tonvetliufit, folia aiitem liquido dcmonflrant, ad Sa- 
guafleri geniis pcrtinere. Truncus ejus eft redlus ac 

rmus, a duodecim ad quindecim pedes vulgo alms, 
brachium , & ad fummum crus cralTus , in aliis vero re* 

ionibus quinque fexve ulnarum atcirigit altitudinem, 




Pinang zeer over een^ maar dc bladeren bewyzeri klaarhky 
dat by van een Sagudjlers gejlagt zy: di 

Jhfi ^^ '^ gerneen tan twaalf tot vyftbten vocten hoog^ 
ten army enop't meejte een been dik^ dog;' in andere Ian- 

if 




uperius. anguftatus , coticra reliquarum Pinangie fpe- fnial toeloopende , tegens de gewoonte 



cierum formam, qui porro eodeni modo in articulos boomen^ zynde andcrs op derieher 

eft divifus 5 quique quatuor digitorUm latitudinem deelt^ en die vier dingers breet van rnalkander ^ aan den 

diftant , ad verticem rami in orbcm quoque expli- top Ji aan de takken ook in de ronte uitgcbfeity gelyk aan 

Cantur, uti in Pinanga arbore, quinque pedes longi, den Pinang- boom ^ vyf 

digitum.craffi , infra rotundi , fupra plani, per ejus den ront^ en boven pk 

pianitiera dorfum tamen protubcrat, fitangitur, in- een rugge^ in 't aantajlen zo fuig dls leer^ of 

ilar corii pilofum eft , feu inftar Sagueri ramorum: Hi gueers-^takkeh; maar deze verdeelen bun in geene zyde-tak- 

. autem in laterales non dividuntur, uti afitecedens ma- ken^ gelyk devoorgaande groote l>iihun ^ nvant de bladeren 

ynde iHcde van een 



6 



platte zyde loopt 



Nibun 5 folia enim mox firmantur majoribus ri-' Jlaanjiraks-vajl aan die booft 






mis: qus peculiaris quoque funt formae, &fere cum 
praecedentis arboris foliis conveniunt, paulo majora, 
atque akerhatim pofica; quae porro triangularia lunt, 
atque fextenfam avis alam referunt, quorum acutif- 
fimus angulus ad latera nrope'eorum ortum admo- 
dum quoque inaequalis elt , ^ue ad inferiora folii 
longilTima pars, qu^ femper fuprema eft, duodecim 
ac tredecim digitos longa , uti poftica pars ofto vel 



fatzoen 
meride , dog^vat grooiery en tegens mcilkander aan de kan- 



booft 



)'gel 



fcberpjt 

bngelyk^ en aan de agterjle bladeren , de langfle zyde^Q 

^fle is) t^aalf 



novem polUces loiiga eft. Ad fuprema;m rami fron- voorfl 



'fie zyde apt en tiegen duim lank : aan dtf 



dem latera funt majora, fuperior nempe pars oftode-* 
cim ac viginti, inferior duodecim lata eft pollices. 
Quodque folium duodecim diftinftum eft ner- 




*¥ 



7 ' 

rftefwaalfduimen 



Tder hlat is doorregen 



met twaalf 



Vis ad bafim concurrentibus, quorum medius eft Ion- in denfcberpen boek fzamen Jlootende 



agtef 



giflimus *& craflliTimus ^ atd 



api^" 
fiin- 



IJle^ zynde de langfle en dikfl 



b'rias ad ejus oras, qui folium explicant , & retincnt, 
quorumque fupremum in pfures divifum eft lacinias, 
acfi abruptum foret , qui 



tloopt^ en dan zynd 



character 



communis als of 



rfle in veele fi 



\fP<^ 



majori Saguaftro; i 
funt obfcure viridia & inftar membranae glabra ; dd 
fupremum ramum peculiare ac divcrfum confpicitur 
folfum, plurimum ex tribus aequalibus compofitum par- 

tibus 



guajler^ voo 
us perkement 



rfle des taks Jtaat nog een byzondet hiatytneefl 



1 



ydm en als een uitgefpannen nxdyer y nndsgad< 



k 

y 



s 



f 

t 









+ 



■V 



met 



\ 



I 



I 



6S 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber L Caput XF. 



tibus ihflar explicati flabelli , fcptem diflinaum ner- 
vis: Inter ramos alii quoqiie dependent pedunculi, 
duos cum dimidio pedes longi , in latcrales pctiolos 



met zeven zenwvcen doortogen: tujjchen de tahken bangen 
eok nog anderc Jleelen af , van t'vcee en een half voeten 
lank 5 en in eenige zydetakjes verdeelt ^ en daar aan ban- 



'^ 



divili e ciiibus excrcfcunt frudus'rariorcs ac laxi , gen de mugten , wat ydel van malkander, zynde nootjeiis^ 
qui parvEE Vunt nuces, inftar Olivarum fcmi-perfeaa- en ongeveer zoo groot als balf-wajen Olyven , of dejcbep- 
rum feu, ut PinangK fru(5lus germina, fuperne la- zels vanPimng, van moren breeder danagter^ daarze 
tiores quam inferne , ubi pvofundo infident caliculo, in een diep kelkje Jlaan , eerft groen en ten laatjlen bloet- 
primo virides ,dein fanguinei coloris: Sub externa root: onder bet bititenjle vlees legt een graaunve korl , ah 
earum carne ci'nereus locatur nucleus, inllar ofljcu- een Olyven-Jleen , omvangen met een vezelige bidt , en die 
H Olivai , qui carnofa cingitur cute, atque haec ca- vteefcb verwekt eenql2.o groot of pynelykjeiiken opdebiiit, 
TO multo majorem ac dolorificum excitat in cute pru- als de mugten van Sagueers-boomen. Het buitenjie bout 

■'■"'- ^ . . . ^£j jii2jns is eerji ros , dan daar na wort bet zi^artagtig , 

en zo bart , als boornyfplyt ooknietregtinde lengte,maar 
wat fchidns , en vcaarommen daar zo lange kitten nietvan 
bebben kan, als van de voorgaande Pinang Oetan. 



ritum, quam Sagucri arboris frudtus. Extenus trunci 
lignum primo eft rufFum , dein nigricat , & inftar 
cornu durum eft, nee facile per longitudinem findi- 
tur, fed oblique, unde ex eo tarn longi alTerculi for- 



mari nequeunt 
tan. 



quam exantecedente Pinanga Oe- 



N 



In Moluccis , Gelolo ^ ac vicina huic infula nova ^ /// de Moluccos^ op Gelolo^ en op 't naajie Eylant^No- 
Guinea Sargile dicla, hujus Saguafleri fpecies inveni- va Guinea Sarglle genaamt y beeft men eenzoorte van de- 
tur, " . . ^ 

men quatuor, 



cujus truncus vixdiios crafllis eft digicos, & ta- 

quinque, ac fex ulnas altus efl, reftif- 



zen Saguafter^ wiens Jlam niet boven de twee vingers dik 
is y en egter vier^ vyf^ en zes vadem hoog^ zeer regt en 



fimus ac firnnis ^ in obfcuros quoque divifus articu- jlyf^ mede in donkere leden verdeelt y enjcbieruit enkel 
los^ quique ex mero tantum ligno & cortice con- bout of fcborffe bejlaande, met een klein hert in de midden.^ 
Hat, paiica intermedia medulla. Lignum quoque efl Het bout is mede bart en zwart , niet in de lengte^ maar 
durum ac nigrum, nee per longitudinem , fed oblique Jcbidns , of windifcb fplytende , en dierbalven tot latten 
vel transverfimfefe findens^ unde aflerculis inutile, ar- onhequaam; men laat dan de boom gebeel ^ en gebruikt bet^ 
boris truncus itaque integer fumitur, atque aedium te- dikfte tot bet dakwerk: en de gene die maar een duim dik 
ftis infervit : quique pollicem modo funt craffi , hos ad- 

liibentTernataniadmanubriaToranorum^ quorum ex- nen^ de buitenfle ruigte daar af fcbrappende ^ en dan bet ' 
terior cortex abraditur , & truncus talis integer tum po- zelve glat maakende : en Hjoy bebben daar groote werp-fpief- 
litur: Ex eo quoque haftas jaculatorias ingentes vidi- fen oj fcbigten van gezien^ die voel negen a tbien voeten 
mus,qux novemdecemve pedes longae erant5digitum lank^ en ruim een duim dik^ midsgaders van vooren toege- 
feupoUicemcraflfe, atque acuminatsejUtiAmboinenfes fpifl waaren^gelyk de Amboineezen bare Sagu-Sagu maa-- 
fuum Saau Sagu formant, fed politiEac nigrae erant, ken^ voorts glat en zvcart, dog voaar aan men de leden 



zyn^ gebruiken de Ternatanen tot fleelen van baar Tora- 
nen^ 



in quibus tamen articulorum feu geniculorum vefligia nog duidelyh bekennen konde , zo dat betfpieffen zyn van 



apparebant diftindc J ita ut has haft^ ex tota effent een gebeele boom gemaakt/De roovers van Sd^rgWovoorn.^ 
cdnfeftae arbore:Latrones Sargile fupracommepaora- die zomtyts deze provincie komen befpringen , gebruiken 
tx y qui banc aliquando infeftant provmciam , has quo- mede deze fcbigten , dog dieze niet uit de bantfcbieien , of 
que adhibent haftas, quas vero manunon projiciunt, moeten bar en vyant ^el kunnen raaken: want eerfh ver- 
quin h'oftes iis'petere poffint. Primo enim magnam fchietenze een groote meenigte van bare pylen-^ tn dan^nh 

" ' * fique proximo ad ho- 



telorum ejicmnt quantitatem, 

ftes accedant^ demum has vibrant haftas , qui nulla 



men bunte na komty zoo goyen'zy eerjl met deze fpiejjen ^ 
anders geen geweer van yzer^ of metaal by baar hebbende: 



V 



p 

*' 



alia ex ferro feu alio metallo fecum gerunt arma. II- dog voor onze Inlanders zoudenze te zwaar vallen, maar 

lae autem nation! noftrae nimis graves funt, latrones die gem, rovers van Nova Guinea zyn fierke en robujle 

autem Novae Guinea fortes ac robufti funt homines, menfcben^ en nog daar en boven zeer Islyk van aanzien, 

atque horrendi adfpeftus, dum breves, ruiFos, atque dewylze korte,roJfe ,en over eynd' Jiaande bairen bebben, 

erettos habent crines, atque nafo rum alas ampliflime en de lellen van bun neusgaten zeer wyd openfpalken , Jle- 

extendunt , quas annulis vel ligneolis ampliant, atque kende daar ringen of boutjes door, en zoo bare natuurlyke 

ficnaturalcm magis depravantfqualorem. Acuminate- lelykbeit nog meer mismaakende : De punElen. van voorn. 



lorum memoratorum ad fex feptemve pollicum Ion- haare pylen ter lengte van zes en zeven duimen zyn mede 



gitudinem ex hoc quoque ligno funt fabricata, at- van dit bout gemaakt, en veroorzaaken , aljje tegens een 




ue, fi crus vel os aliquod feriunt, malignum cauf- 
ant'vulnus, dum facillime in ramcnta diffiliaut. 
Nomen. Saguajler minor Latine. Malaice JVibun Kit- Naam 



been aankomen y een quade quetfimry door dienze van ag- 
teren en van vooren zeer ligt fplinteren. 

m. In 't Latyn Saguafter minor yin't Maleyts Ni- 



( 



u 



fyl\ Belgae noftri eandcm cjuoque habent Nieboom feu bun YAt^y\,onzeDuytfchegeven bem ook den zelf den naam, 
Arboris Niebun denominationem , atque fie banc cum van Nieboom , en vermengen bem alzoo met de andere, 
altera filveftriPinangaefpecie confundunt: Amboinice wilde Pinang-, op Ambons Palun, en Parun Maun, op 
Pa//m & Pflruw Maim ; Ballyice Patf> Ternatice Dodw^ ^aZj^j Pedy. In'tTernaats T>ock\x. 
Locus. In parvis nee opacis crefcit filvis, quae ad Plaats. Zy wajjen mede in de ligte of ondigte bojfcben, 



Cajoe Poeti arboris latera progermmat, ut & in mon- 
tibus altioribus. In Amboina non multum occurrit, 
plurimum vero in Celebe, atque Moluccis. 



die aan de kanten van de Cajoe Poeti boomen Jlaan , en 
ook op lugtige bergen : In Amboina zynze niet veel , maar 
ixjel meefi op Celebes, en in de Moluccas. 



UJ'us. Non nifi brevia ex hac formantur tigilla , dum Gebruik. Men maakter niet dan korte latten 'van , dewyl 



* » 



lignum baud facile per longitudinem finditur , quod- 
que non ita diu durat ac illud Nibun mera. Ad folem 
quoque bene exficcandum eft,velfumoindurandum, 
antequam in vufum adhibeatur , nihilominus tamen il- 
lud habet vitium , quod fubftantia alba inter nigras 
difperfa venas ab intcriore parte fenfim carie confu- 
matur atque pereat. Amboinenfcs truncos totos ufur- 



bet bout niet lank is, en wilfplyten: zynde ook zoo duurabel 

niet als dat van Nibun mera; ook moet men bet -in de 

onne wel ter deegen droogen, of wat berooken, eer men 






bet aan 't werk gebruikt y beboudende des niet te min nog 
diefoute^ dat bet voltte vlees ^ tuffcben de zvoarte aderen 
aan de binnen zyde zittende^ metier tyt uitmolzemt enver- 
gaat. De Amboineezen laaten de flammen in baar gebeel^ 



pant, quorum corticem abradunt, ficque ad teftorum fcbrappende de buitenfle ruigte daar af ^ en gebruikenze 
tegumenta his utuntur. Frudlus quoque efui inutiles zoo tot fparren aan baar dakwerk: de vrugten kan men 
flint, amari enim funt per exteriorem urentem car- 'ook niet eetenj,voant zy zyn bitter^ en^ vcegens bet voorn, 
nem, qu^ perniciofa itidem eft. Cerebrum autem ejus buitenfle brandige vlees , zorgelyk , dog bet Palmyt kan 
quodammodo comedi poteft , ft ex arboribus fuma- nog eenigzints pafferen^ als men bet nee?7it van boomen ydie- 
tur , quse nullos haftenus produxerunt frudlus ; fi hi nog geen vrugten gedragen bebben ; als nu de vrugten zyn 
prolapfi fuerint, exterior maligna illorum carocom- - ■• - 

putrcfcit y atque tcnue nucis putamen dehifcere in- 
cipit 5 tum interior ejus nucleus quodammodo man- 
ducari poteft, fi nempe in filvis fimus, atque Pinangx 
defedus nobis fit, faporem tamen amarum retinet. 



af gev alien yzoo vergaat ook dat buitenfle brandige vleefcb^^ 
en de dunnefcbaal van het nootjen beg'mt te berfien , als 
^anneer den binnenften kern nog eenigzints kan worden 
gekauwt of genuttigty te weeten als men in'tbofcb isy 
en gebrek van regie Pinang beeft y beboudende dan nog 
al een bittere fmaak. 
Forma fbliorum & ramorum minoris hujus A^/iww a- Het fatzoen der bladeren en takken van dezen lleinen 
liquando ab ea , quae (upra fuic defcripta, difFeret, K\h\xm zal zomtyt s v an ' t gene bier bo'oen geflelt is y "wel 



qU3E 



\ 



/ 



I 



\ 



\ . 






I 









vry 



\ 



J. 

r 




\ 



r 



\ 



1^ 



J 



I 



1 



Z ML XF. Hoofdjl 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 




w 



^fl 



rami ultra fex pedes long! funtjpollicem crafli, atque voor een .byzondere zoorte moet houden ^ imnt'zommhe 
poftica eomm pars fubrotundaa fupcrne protuberans. takken zjn ruDn zes meten lank, em duim dik, aan 'ia"^- 



Folia 



■Jl 



ad i^nuni rami latus pofita, atque inferiora majoris^wef een rugge, de hladcren onder malkander'zyn'ook'on- 
Saguafteri folia referunc , dum poflica eorum pars ^gelyk , tbien of elf aan eene zyde fladnde , eh de anerjle 
multo brevior fit antica,ad fuperiora vero folia orse gelyken wel diemndegroote'S-aguaQierjdewyl baar%gter- 



exteiidatur filum. Non plurcs tribus gerunt nerves. 



jte kant mel korter is dan de vwrjle,, viaar aan de voorjt 
i.;„_j ^_ , _ . . ,jig^iyi^_^ bebahen dat de morll 



in longum definit apicem , folium porro eft exten-. drie zemiwen, ijoaar van de middeljle de dlkjl 



e 



dan 



bene 



lis 3 atque totum compleftitur truncum^ qui ad veni- Mat voorts uitgefpaiineii ^ e) 
cem vix brachium craiTus eft, inter hujus bafin & crun- j'cbeede van andcrhalve voet 



/pits eindigt , fl 



„ , ' ^-ftofomvat del 

jtam, dewelke ook aan zyn boveujle maarfcb 




fuperne non funt plarii, fcheede of plofft 



tujfcben de voet en denjl 

Jlmnpe 



ed ovales inftar glandium, qui rotundo quoque con- bet afvalle?i van den tak opent^ ^^^^_ 

tinentur caliculo, ac rari funt, quum vcfpertiliones brengt ^ gelyk boven is vermelt^. De vrugten zyn^van^v^^^ 

horum plurimos comedunt. Horum fruftuum caro, ren niet breet y maar ovaals gewyze gelyk Eikelen kaande 

uti & racemus florifer, nee vagina multum trai5landa ook in een rent kelkje^ en wat ydely vermits de vleermui- 



funt 



dum 



pruritum 



cuti moleftum ac Uoloriticum aaterunt zen veel daar van opeten,^ . 

■ mede 't hloeyzel in de ploffe^ \ 
" devoyl het een en 't ander op 

komt te veroorzaaken. 



\ 



I. 



/ 



p 



t 












o 





T 








N 




TabuJce Dedmce Qmntce^ 



Qu33 exhibet Caryotam foliis laceratU , fruEtibus Oliv(tfi 
mihus , ^i ' 



A. 



/^ 



B. Racemum fru;^iferun 
C C. C. Fr2i£ius Olivceft 



' Fan de Vyftiende Plaat , 

jyev:elke verteont een Tak van de Caryota met gefcheurde bid- 
den, en Olyvformige vrugten, die kUine Saguaster vati 
Rumphius genaamt wert. 

A. Vertoont een geheele Tak van 't bladt. 

B. De Vriigttros. 

C.CC, De Olyvformige vrugtcn. * . 



o 






R 





T 




E. 





N M 





K 




N G. 



Hscc 



quoque QaryotiS fpecies eft 9& a priori inprimis . Dit is mede een zoort van bet Palm-geJIagt » dat Caryota ge* 
fruQibus Olivceformibus difFert , unde & Ca^y or a fru£ii' naamtwsrt^ en vnfcbilt voornamentlyk van de voorgaande door 

zyn.vrugien dc Olyven gelykende , waarom dezs ook Caryota 
'met OlyvagtigcvxngtQn genaamt kan vjcrden. ■ ' 



bus Olivccformibus dici poteft. 



k -t 



CAPUT DECiMUM SEXTUM. 



XVI. 




O O 




D 






K. 



Nypa. 



•-.y 



A 



Rbor hxc multum convenic^ pum fubfequente 
vSagu-arbore ; quum vero potabilem itidem fup- 
peditet liquorem, inter viniferas qupque earn 




Nypa-Boom. 

r 

^zen boom heeft veele gelykenijfen mt de miaftvoU 
gende Sagu-boom : maar dewyl by mede een drink- 
baar zap uitgeefty zoo zullen oyy bcin ook zetten 



numerabimus Palmas. Sagu-arbori, uti didlum, adeo of plaat 



eft fimilis, ut e longinquo vix diftingui poflint, Nypa zegt^ den Saga-boom zoo gelyk ^ dat menze van verve niet 



vero nuUas habet Ipinas, quod in Sagu non ita obti 



onderfcbeiden 



net; ejus truncus non altidrenTi quamhominis attingit pa is gants niets doornagtigy gelyk wel aan den Sagu- 
altitudinem , duplo verocraffior quamSagu-arborislit> boom: de flam gewint of krygt op 't boogjle niet meer als 
plurimseque hujus arbores funt fruticofas line trunco, de lengte van een man, maar nsoert wel tvoeemaal zoo dik 



vel parvam trunci partem faspe tantum QxhibentjRa- 



boom , en de meejlepart blyft eenjlruik 



mi in ejus vertice locantur plurimum erefti, utiinSa- der flamy of ook wel maar een klein gedeelte van eenfl 



gu-arbore, fed ab interiore non excavati funt parte 

uti Sagu rami, funt vero plani, ex rotundo comprefli fiyf 

ad diftantiam circite'r quatuor pedum ab eorum 'or- 



flaan boven in den kruin , meefl 



ifl. 



Viy Cetera pars plurimum eft rotunda ac nigricans, platy of uit den ronden wat gedrukt , en datindedifl 



foliis obfcfla 5 atque intus alba, & aquofa repl.eta 
fubftantia, folia utrimque ponuntur uti in Sagu, huic- 
ue funt limillima , unde eorum forma ex fcquenti 
efumi poterit capite , funt vero pauIo anguftiora, ren fl 



efl 




binnen met een wit en wateragti 




[fpronki de rejl 

t bekleet^ en van 

^ ^evult: de blade- 

aan de Sagu-boomy en 



glabriora, ac firmiora,^atguc fine ullis ad oras fpjnis^ zyn dezelve ook zeer gelyk y wesbalven men haar gedaante 



atque fuperne in longum , nrmum , fed minime pungcns 
delinunt acumen , quodque folium quatuor cum di- 
midio feu quinque pedes eft longum, & plurimum gefpitzen of doorneii aan 



jeu voigmut Capittel zal konnen afnecmeny aog zyzyn 
fmalder^ gladder y en flyv 




tres quatuorve latum digitos, nervus externc^ itidem 
protubcrat, atque folium paulo deorfum fleditur, & 
ab utraque infupcr ora tenucm gerit nervuiti. Folio- 
rum rudimentum eft longum , rotundum, atque ere- 
Clum cornu, quod ad duodecim vcl quatuordecim ex- 
crefcitpqdes,antequam in folia explicecur: Folia pau- 



en eyndigen van voo 



jtyve^ maar geenzints Jleekende y fp 



ejl 



half 



de zenuwe of ribbe piii 



wat 



en heeft aan wederzydett noEi 
rofik der bladereii is een laWl 



een dunne zenu- 



fpronk 



lo magis funt extcnfa quam in Sagu , non adeo to:- fcbeut ofte boorfiy die wel twaalf 



ronde en regte 



men dependent uti in Calappo , ex ramorum me- 
dio, licet fit fruticofj: producit hsc arbor longum 



iptnt ; de hladeren flaan icai 
aan den Sasu-boom , doe niet zo neder 



atque craflum caulcra, cui infident flores fruftusque, bangende, gelyk aan dAt Calappus-boom : uit bet midden 
quique tamen proprio ex ortu; flores enim inudlcs der takken, alls bet nog een ftrulkt hint een langen dik- 



deciduQt, 



I 3 



hn 



1 



1. 



j^ 



I 



/" 



/ 



-4 



\ 



\ 



s 



i 



\ - 



\ 



10 



/ 



ilERBARII AMBOINENSIS 



LiherL Catut XVL 



I 



Lii medio ex fru- 



{icd 



tres vrugteji, yder uit een byzondere oor/pro7ik, vallende het 



qaatuorve fupm dividitur ramos , quorum quisque 
- ^^ ,^,,,v ri/-/>iiin qui fv ravn comDoni 




aperto provenit flicculo 

folio quisque autcm ramus iterum in duos tresve 
dividitur pcciolos , qui ab inferiore parte ex limili- 
bus progerminant Hicculis, atque ad bafm fimile con- 
cavum ac firmum habent folium , inflar majoris co- 
chlearis formatum , qualia ad petiolorum lummum 
plura apparent* 



ex cavo componitur Jleel C'^^-egge ik) die uit dm gront-Jir 



^f 



'/ 



uit een gehorfim %ak voortkomende , ( 
blat bejlaat) en yder derzeher takkeii ^eder in Pwee of 
drie andere fteeleii^ dewelke mede van agteren uit dierge- 
lyke zakken voortkomen , e7i van vooren , of van onderen 
nog een diergelyk 'bol en Jiyl Mat bebben j als een groote le- 
peT geformeert , diergelyken me7i aan 't opperfle der jUelen 



Ex 



I. 



nog al meer ziet 



En 



fus progerminat julus, vix digitum longus atque pau- voort^ 

lo cralTior digito, arciiatus, rotundus, atque ex plu- kroniy 

' ' ' maakt 



fcbaars 



lepel komen een of 



rimis apertis compofitus fquamulis, fquallentis lutei 

_ ^ 1 -^ --/-., i*-r^ ■—/-.«*- i-\ f> T /-\n#-«ii*i -ivl-\rwio fli^i*r»c ninm\.'"ic 



ig , en uit wde gapende fcbubbekens 
H van coleur. ijoel pcl^ihp.ndt> hpt. hinp 



coloris, refercntes Lontari arboris flpres , qu 
breviores ac hirfutiorcs , qui florcs inutiles itide 
cidunt. Ad fupremum majoris caulis verticem i 



quamvis 
m de- 



van den Lontar-boom y boeavel korter en ruiger , dog <welk 



■jteel 



ifvalt. Aan Y opperfi 



dio dcfcriptorum ramorum, atque curvorum julorum me vingers, komt een andere ronde bol voort ,in de grootte 



?/2 



op 



klomp 



aliud erigitur caput fphiericum Limonii mali magni- van eeuLcmoen, Ugt-bruin, uit veele geboekte Jhikj 
tudine , pallide fufcum , ex plurimis angulofis compo- "'•* — -»- **- -r. f._-..T .. . 

fitiim fragmentis , nucis avcllana; magnitudine,firmiter 

& arftc junftis, ex quibus fimilis propullulat fruftus. , . . q--,, „.,,„, 

Globus hicce ad viri capitis excrefcit magnitudinemj booft , uit veele hoekige , dog ongelyke knobbelen gemaakt , en 

1^'egens zynzvcaarte loatfieer'vcaarts bangende;yder k7iob- 
bel is agter /pits , en van vooren breet j aan de binnenjle 
zyde ivat platj, ofte zoodanig , 'alje dan malkanderen ge- 
drukt bebben i random in de lengte aardiggevorerit , ge- 



ansoi 



berit3US5atque oo graviLaceiu ucunum nitiiiuittj quuu- 

que tuber ad bafm eft acuminatum , fuperiore parte 

latum J ad internum latus planum , vel tali forma , quali 

per compreflionem fuerat fbrmaturfl , undique in Ion- ty/i ae ooue van ioor 

^itudinem eleganter fulcatum /uti Allii tubera feu fru- deze voorens vallen o 

h.us Blimbinz , hi autem fiilci inaequaleS admodum zommige zyn dik, en 



oft 
ong 



Af 



funt, quidam enim funt tenues^ alii crafli, atque alii 
iterum magis protuberant aliis , fruClus externe pri- 
mumrubent^fi parvi ac teneri (int, fruftibus Pandang 



pidlen 



^ft roodagtig , alffi 

Fandfing ge^ 



Cajlangie-briiin y en ten laajl 



fere fimiles, dein fpadicei coloris, ac tandem obfcu- of zwartagtig}, deze knobhelenzyn niede van ongelyke groot- 



base in^aualis itidem funt 



tfle als een vuifl 



mx & magnitudinis , maxima inftar pugni , alia autem dere veel kleinder^ ins^elyks naadatze malkanderen onder- 
multo minora, prout comprefla fuerunt; externe du- drukt bebben^ van buitefi bebbenze een dikke ^ barde en bair- 



rum, craiTum, & pilofum gerunt putamen, intus con- 
tinent nucleum album ^ mollem, aquofum & naufeo- 
Turn, in cujus medio foveola eft aqua repleta. Totus 
major tiucleus eft inftar decorticatae Caftaneas, all- 
quando ex una, aliquandp ex duabus compofitus parti- 
bus, qu^ tempore olTe^ fiunt & albae manent: in ve- 



boljl 



\eyl van fmaak , in 
ter in is : de gebeel 
Caftangie, zrnityt 



ukken gemaakt , die metter tyt been-bart werden 

vrugt 



tiiftioribus frudtibus nucleus hie adeo eft durus, ut menze niet byten nog breeken en kan, maar in de jonge, 
riec edi, nee dentibus confringi poflit, in junioribus en balf-rype no^ week, en goet cm te eeten. ~ 
vero 6c femi-maturis mollis & edendo aptus. Race- dragende Jleel Jcbiet ook al zeer vroegop, t 
mus hie fruftifer cite excrefcit, immo ex frutice, firuik , die nog geen booger Jlam beef t dan vc 



D 



cujus truncus vix quatuor tresve cum dimidio pedes half 



eft altus , & modicum craflus brachium, hie autem 
corymbus fruiHius in vertice gerit, forma clavs no- 
^dofsE, ad latera autem alia gerit concava folia, inftar 
vagins feu cymbulsE , ex cujus centro alii breviores 
emergunt petioli fimilibus CymbcE-formibus foliis & 
julis mftrufti , ex quibus autem nulli progerminant 



rfcbreve tros zyn vrugten boven op 
n knodze , ter zyden beeft by nog a 

fcbeede of ft 



peculi 
;ales quoque 
obfervantur 



re korte fleelen uitfcbieten ^ met diergelyke fcbuits-gevoyze 
bladeren en kattekens^ dog waar uit gene vrugten voort - 

' ' " byzonderen grasagtigen ^ en balf 



Sag 



modderagtigen reuk 



een 



Sag 



nog 



Verus fruftus nullum adh'ibetur in ufum , caulis au- De regie vfugt ijoort nergens toe gebridkt maar de 
bmin quibusdam re^ionibus abfcmditur, &albuscla- Jleel, in zommige landen , afgefneeden, en eenklaarwit 

" "'" "' "" '" ° ' ' • ' zapdaaruit geteifferty'twelkzeerkoel enzoet is, bykatis 

als Sagueer of Sura , by de Maleyers genaamt ^jer poeri, 
dat is wit water, om dat dezen drank wa't witter en wa- 



H 



feu SuraB , Malaicenli 



poeti 



^a 



idcns 



Maturus 



75 
Type vrugt af vallende 



'6 



Ds 



mare difpergitur, ubi autem ad ripqm feu litus locus en zyt door de Zee weg gevoert, en waarze dan aan den 



paludofus ipfi obvenit , ibi progerminat & in fruticem oever of op Jlrandt, een^moerajjjge pi 
excrefcit, qui iterum ibi multiplicatur , talemque fchietze uit , en wert tot een ftruik 



propullulantem globum femel in ora HitOe inveni, der 
qui pugni erat magnitudinis, & eleganter ftriatus, ex- 



tgefcb 



J - 3 

ig als dan we- 



op de Hitoeze kufl , zynde een vuiji 



terne protuberans , mterne planus, ubi aliis junftus en zeer mooy gevoornt , naa buiten toe bultis. en aan de 
fuerat fructibus: color ejus externe erat fufcus & ni- binnenjle zyde watplat, alwaar by tegen andere dange- 
gricans, fuperne obtufa fovea mprefllis, atque infer- zeeten baddeizyn verwe was van buiten bruin en zwart- 



ne , ubi cauli junftus fuerat , anguftatus , in firmos 
porro diviius cancellos , inftar fruftuum Daun Baggea, 
atque germen excretum in tres divifuitierat petioles, 
quorum duo crant ftriata folia , tertius feu medius 
erat inftar teli, feu cornu acuti, uti omnes Palmarum 
fpecics gerunt. / , 

Mmen. LvLtine Nipa,M^.hlcQN'ipa&Nipe:TeTna.ti' 



Sllra ; & noftratibus Jjer Putj. 



Nip , 
Luhuneice potus inde ftillans 



agzig , voor breet met een kmltje, en agter (daar by i 
den Jleel gezeten bad) fmal , voorts in Jlyve borjleh 
deelt , als de vrugten van Daun Baggea , en bet uitge-i 
fcbeutje was in drie Jleelen verdeelt , waar van de 
waaren gejlreepte bladeren, en bet derde en middelft 
een pyl offpitze boorn ,gelykalle de Palm-gejlagtenh 
Naam. In 't Latyn Nipa , in Y Maleyts Nipa e 



id^ 



op 1 ernaats Bobo : op Macaffers NJpa : op 



Locu 



onze Ajer Putj. 



:na, ook tjuieyn , op bet Lut 
druipende genaamt Sura-M 



Flaats. 



\ 



I ' 



V 



/ 



f 



1 






h 



i 



% 



\ 



k 



I 



7 



/. BoeL XFL Hoofdft, 



AMBOINSGHE KRUYDBOEK 



Locus. Raro in Amboina occurrit hsec arbor, rre- 
qaenter vero in Tcrnata, uti & in aliis Moluccse infu- 
lis&Philippeisquoque, ubimajorafunt flumina. Item 
in Celcbe, prccfertim in fiiiu Bogico & in Loebo i-e- 
gione. Miilcum quoque invenitur in Boero,, in finu 



ft 



?I 



Plaats : dezi hoomen vintmen ix:einig in Jm'mi ; maar 
mtmeemgu in Tematen , midsgaders op aniere Moluxe, en 
FfMippienjcbe eylanden , daargroote revkren zyn • Jls visde 
op Celebes, voornamentlyk in dc Boegifche bogt , <?« ^^i V l-t 



Kayely , ab utrac^ue fluminis_ majoris Woabbo ripa Kaycly ^ ie 'vcederzydm deszelfi 



'^ 



&c, tali modo cam Sagu convenit^ut pro ea habereturjin 



W^ 



Boreali Ceramic ora quoque occurrit. aquofa&paludofa aanjtety alsmede op de N'oori-kufl 



'lien bem daar vcor 



amat loca , ubi argilla eft nigra^~& quce fepe aqua 
inuiidatur ^ titi ad oras omnium majorum ac decli- 
vium fluminum obfervatur , uti & iis in locis , in 
quibus aqua marina feu falina fuperfluit , hacc enim 
arbor in lalfo crelcere amat folo y unde & optime vi- 



^M 



loop 



aan de mom van 
ah mede daar bet 



brak'ivater nx^el aardcn m, en daarom zietmen bem zeer 



get ad majora flumina Aracams, Pegu, Malacca, &in iveelderig groeyen aan de groote revimn van 4rnrnni 



toto Cherfonelb aureo, a Boero fope etiam fruftus Pegu 




^P 



trans mare advchuntur & appellunt/icque propagantur, van Boero komen ook zomtyds over Zee die vrusten aan^^e- 
ubi fefefigunt, aptumquc inveniunt lolum, -ita ut hs dreven, enplanten bun zoovoort, daarzemaar aankonwi 

f b/quame gront vinden , zoo dat men die boomen nu ook 
beeftbinnen den Amboinfchen InbaiUy op de kujl als mede 
van Httoe, by Ldrique, en Mamalo , dog by <werd alhier 
zoo eroot en hoog'niet,dat men bem de naamvan cen boom 



quoque arbores intra finum crefcant Amboinicum. Item 
in ora Hitoe, prope Larique & Mamalo, tamalteau- 
tem hie Hon excrefcit, ut arboris nomen mereatur. 



zoude konnen geven; 
Gebruyk : In Amboina 



op 



Vfus. In Amboina ejus fuccum elicere norunt, fed 
in Ternata, Arakan, & Sumatra Corymbus frudlifer, 
antequam frudus adblefcant, abfcinditur, & fuccus 
elicitur ex caulibus , tarn qui ex trunco quam gui 
ex frutice progerminant, hie enim adeo hurailis lae- 

pe eft, ut vafa, in quse fuccus deftillat , humiponen- bamhoezen 3 daar Tn bctzapteiffert, op 

da fmt; Potus ejus non eft falubris, quura in lalfis -^ • - ' 

crefcat locis , eundemque retineat faporem. 



jtruyk uytwajen , fi, 



fi 



eiffer 
verd 




vero longius a littore maris locatce funt, meliorem 



Quae plaatzen Jlaat , en ook den zelf den fmaak bout : maar 



i 



aptioremque Uant potum, quamv: 
fus fit^ & multo minus hie valet 
vero ejus copia Arachie urendie 
ab hac arbore omnis debilis Aracha 



Plurima 



miumitur , 

(qua2 



Nipa 



at que 
modo 

) 



beter en bequaamer drank om tedrlnkcn, hocwei by mal- 
zoety en hfvanfmaaki:, en gevolf^elyk op verre zoo goet 
met, als den Sagueer, dan de meejte part daar van ijcerd 
tot arakgebranty en van dezen boom noemt men allejiappe 
— (^dewelke maar Jlegts overgebaalt, of in pottcn met 



In infuUs rapoc- een Jmokent vuur gekookt tjoerd) Nip 



fenfibus, ubi rivulitantuminveniuntur,hsc arbor nul- Knyp: JndePap ^ ^ ««, ^►^.^wt 

lum falfum habet folum, undc dulcem quoque fup- renzyn, heeft dezen boom geeri bVakhgro'm I 7ngeeftd 



Sagucri ibi ufurp 
plurimura adhibentur, qua; quui 

quoque funt petafis 
ex iis texendis. Ex 



Sagueer ; maar bet meejte dat 



dewelkezyaldaarnuttigen in plaats 



Tudong d!<^is 



bladeren 



Sa 



quoque 



Cad- 



jang vocatae 



«Sc 



*-• 



vium oras, quum frumentum aliquod in iis deponere 



ver zyn , als die van den 

zyn, om breede boeden 0/ ^noc/ciffrwen ,' (Tudong 
naamt') daarvan te vlegten ; Item alder bande grove n 



fed de biiizen, 



ang genaamt) 



juxta longitudincm tali neftantur modo , ut volvcoli men eenig graan daar in bergen of 



fcbeep^n befcbiet 



fmt longi, dicuntur turn Saniber ,^ Sanibel, Salibbi & deze blaaderen niet vlegt, maar in de lengte zoodaniz te 



Co 



pi 



tesautem^/ii&erillosnominant^&TernatenfcsTbia/z^a. en Snibblr, en zoo ze ^imt 



gens malkandercn rygt^ aaize als lange rollen wofdeus 
zoo noemt men deze woff^w Sanibcr, Sanibcl, Salibbi 




om 



Cum haec arbor plurimum in humidis paludodsque 



Totanga. 
Dewyl 



Dititjcbe 



nu 



ejl 



in ^eeke en moe- 



crefcat locis, fepe per majorera eradicatur inunda- rajftge gronden Jlaat ^ zoo werd by ook zeer list door 



tionem, atque per maris recurfum in illud tota rapta- een harde af 



tur, ubi fluauans e longinquo formam minoris navi- 
sii vel veil refert, unde ortum fuit, quod nauta^ om- 



ontwortelt 



en voorts dusdanig 



N 



Nip 



gebeel in zee 'weggevoert , daar by dan gints en ivede7 
dryvende^ van verre vertoont de gedaante van een zeyl of 
kleinfchipy en waar van daan bet dan ook komt, dat de 
Zee-lieden alle zoodanige ruygte, dieze van verre zien 



frutici jrefert , adquamnamappellat oram, fienimad Nipa, en cnze duitjcbe Nyp-boomen of jambis 



aa 



molie propellatur folum, de novo radices ibi agit, noemen 
quod faepe arundines Bamboes di(fl2E etiam faciunt, 
quae majori eradicatae copia fibi jundtae in pcregrinas 
appellunt oras, &ibi excrefcunt. Arboris hujus Nipae 
rami aquofi funt, unde ex iisGabbae confici ncqueunt, 
uti ex Sas:u, in MacalTara vero, Malacca, aliisque 



fcbeelt dezen dryvenden Jl 



waarvy /jeenen vaart: want 



op 



dan wortelt by zis: daar 



Jloelen 



'amboezen 



tJ 



ad Atap adhibentur , quibus aedium tefta formant & 
obtegunt, funt autem non ita bona, vel durabilia, 
quam ilia Sagu arboris. 



Nypa 



vreemt lant aangezet ^jcorden : de tahken van dezen 

en daarom kan men 



G 



,00 wai nxjateragtig 



maar op Macajfer, Malacca 



In infulis Philippaeis hsec Nypa arbor frequenter 
occurrit , & racemus frudtifer ibi etiam contunditur , uti 
de Saguero arbore fuit didum,deinamputatur & fuc- 



cus ex eo coUigitun Ex hoc liquore plurimum ibi zegt is 



den SagU'boom niet valt^ moet men deze bladeren tot Atap 
gebruikenj om de buizen daar mede le dekken^ dog zy 
zyn zoo ^et en durabel niet^ als die van den Sam -boom. 
In de rbilippynfcbe eylanden vind men dezen f^yp-boom 
vervloedig y en de vrugtdragende fleel 
geklopt en geknettfl gelyk van den Sagu 



natie 



vulgaris cxuritur Aracha j quas nofirae nationi ingratus maahen zy daar meejl baarjl^ 
& vilis eft potus 5 dum eum modo in cacabis debiliori 
excoquunt igne : Interiores albi nuclei ex femi-matu- 
ris nucibus eodem modo fqccharo condiuntur, uti de 



ifgefneeden en geteifert : uyt den drank 



met "weimg 



dewyl 27 dezclve 



maar Jleps in de groote potten^ 

zaam opkopken : de witte korls van bmnen uyt de half 



Sagueri frudibus fuit indicatum. Si autem molles rype nooten iverdeninsgelyh^e?i op deszelffi 

mucofi 



zuiker 



i 



r 



-^ 



\ 



7^ 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber L Capit XVIL 



h 



mucofiqiie fint^ criidi quoque comcdi pofllint , uti zidker geconf-yt , gelyk ah de Sagueers-vriigten ; of qnders 
Lontari nuclei^ debilioris vero & magis aquoii funt zooze nog week en Jlibberig %yn^ kan vienfe ook raaiiw 

- . ' eeten^ gelyk de ko?'ls van deLontar^ dogzyzyn veel laffer 

enwatei^agtiger vanfmaaL 



-^aporjs 








c 






o 





T 








N 




Tabiilis Decimce Sexta. 



Q 



pbio vocatur. 



• 

yan de Sejliende Flaat. 

• 

qu« Nip A Ruth- t)eivelke vertoont met Lett. A, een Tak van een P 



r 

tbyrfo C. 'fidos feu Jlores mafc 



fruEtunm 



fpb' 



frugif^ 



pofTet, 



Jefatatummijori exhibet/( 



die Nip A van Rumphius genaamt werd. 
B. Vertoont een fteng, dewelke in de zy-takkcn C dragen flaar-t 
ten, bet geen de mannetjes bloeraen zyn: D. wy fi aan een 
bol uyt onteliaare fchcpzeltjes d r vrugtcn hejldande, 

E. Fertoont een bol , d^ar de vrugtcn al van uytwaflen en 
grooter werden.- 

F. Betekent een vrugt alleen in grooter geflalte, op dat dex- 
zelfs gedaante iettr ondtrfcbeiden werd. 



\ 



\ 



o 











o. 





N M 





K 




N G. 



' \ 



\ 



r 

- Arbor Nipa dida a Valent. in defcript. Jmhince pag. l83< 
brevUer quoque defcribitur; apud Ray. in append, torn, 3 
pag. 47, no* 14. inter Falmas Nipce quoque mentio fit. 



, De Nipa -Boom werd by Valent. ri de befchryving van 
Ambon pag. 1^3. ook kortelyk hefcbreven : En daar werd ook 
by Ray. in bet derde deel in de append, pag. 47. no. 14; 
t^er de Palmgeflagcen van een Nipa-Boom geivag gemaakt. 



\ 



CAPUT DECIMUM SEPTIMUM. 



Sagus 5 feu Palma Farinaria, Sagiu 



■* > 



Q 



Uum du^ Palmarum Indicarum clafles , nuci- 

fefa nempe & vinifera prioribus fint defcriptae 

- capitibus^reflat^utjam tertia illarum clallis feu 



XVII. HOOFDSTUK. 

Sagu , of MeeUragende Palm-boom , ook Sagu^ 

boom genaamt. 

IVee Clajfen van de Indiaanfche Palma ^ te "weten de 
nootdragende , en de nvyn-gevcfide , in de voorige 
CapitteJen befcbreven zynde^ zoo rejleert nu nog de 



T 



ordOjfarinifera nempe defcribatui-jquseita vocatur iimi- derde ClaJJis of or den, namentlyk de meelgemnde; ahoo 

les ob rationes ac prsecedentes , neutiquam vero quia gendemt uyt gelyke redenen als de voorgaande , dog geen- 

nil nili farinam fuppeditaret, fed quum primarius ejus zints om datze niet dan meet zouden geven, rhaaf om dat 

fit reditus, qui inde provenit: Hujusque tertice clas- let wel 't voornaamjle profyt is, dat men 'er van beeft of 

lis una nobis tantum innotuit fpecies , qus in ali- trekken kan: en van deze derde ClaJJis is ons maar eens 

-quot modo dividitur varietates , Sagum nempe , quae zoorte bekent, zynde .Jlegts in eenige veranderingen ver- 

■truncum habet humillimum , excepta praecedente deelt ; te loeten den S^gn-hoom ,• die wel de laagjle van 

^'^Nipa , non ultra quindecim , viginti , vel triginta Jlam is, bebalven de naajivoorgaande Nipa, niet boven 

pedes alta , plerumque tamen craflior eft antecedente de vyf-en-twintig a dertig voeten hoog , dog gemeenlyk 

Gomutu , ita ut vir vix earn ampledi poflit : Exterior veel dikker dan de voorgaande Gomutus , 200 dat hem in. 

ejus cortex insequalis ac hirfutus eft, neque ita regu-s H gemeen een man quatyk omvatten of omarmen kan: de 

. lariter in ardculos divifus, ac prscedens/fignaque buitenjle fchorjfe Is ook one fen en ruyg, midsgaders zoo' 

net niet inleden'verdeelt, als de voorgaande , enbybehout 
mede de teekenen van de afgevallene takken. 



deCidudrum foliorum retinet. 



,_.&igushcEcdiu tantum modo eft frutex, qui provenit Dezen Sagu-boom is eerfi langen tyt een flruik, en 
lit! ingens' planta , altis , redis, & firmis ramis con- zig vertoonende als een groote plant van booge , regte, en 
•ftans, ad terram libi ^inviccm jundtis, qui ultra vi- overeind-ftaande takken, beneeden aan de gront by mal- 
gintilongi funt pedes, virides, & herbofae fubftantiae , kander gevoegt , zynde dezelve over de twintig voeten 
ad interiorem partem inftar canalium excavati, ex- lang, groen,en van een kruidagtige fubjlantie , aan de 
teme rotundi & glabri , inferiore autem parte Ion- binnenfle zyde als go ot en uitgeholt, aan de buytenjie zyde 
gis, tenuibus, ac pungentibus armati fpinis , qus in ^ '^ ' ' '" y n- j.-i y ..-. -■ . , 

ordinem fupra fe invicem ponuntur forma longarum 
acuum, (^[uarum media fpina, ad dorfum erefta, eft 
loRjfiiflima' , folia ab 

feu dependent uti in Calappo , quae parum 
■quoque funt complicata, longiora tamen , latiora, 
ac tenuiora, ad oras raris & debilibus obfita fpinis, 
anque Tiaec femper erefta ad ramos locantur , ubi 
e contra in Calappo femper dependent, quo hae ar- 



fita 



ront en glat, dog aan *t onderjle deel bezet met lange , 
fmalle, en Jieekende doornen, dewelke in regels boven may 
kander fiaan, in de gedaatite van lajige naalden , zynde 
utraque ramorum parte funt de niiddeljie doom, regt op den rugge Jiaande, altyt de 



langjte 3 de blaaderen Jlaan , of haiigen, aan voeerzydefi 
van 4s takken, gelyk aan den Calappus-boom, en zyn ook 
een weinig fzamen gevouwen, dog I anger , breeder, en 
dunder, aan de kdnten met ydele, dog weeke doornen be" 
i6t y en deze Jlaan altyt opns:aarts aan haar takken ^^ daar 



ramos, acnovos continuoprogerminans, quiintrunci 
cacumine aliqua reliiiquitnt veftigia ; fi truncus duo- 



bores e longinquo a fe invicem diftingui polfunt, fed in legended die aan den Calappus-boom nedepwaarts ban- 

quod difcrimen in cunftis Europa^is libris , qui harum gen, en waar aan men ook deze boomen van verre van 

figuras exhibent,nondumfuitobfcrvatum, frutex hie malkanderen onderfcheldenkan, dog voelk onderfcbeid in 

inferius itaque format truncum plerumque ea craflitie, alle Europiaanfche boeken, die daar van de figuerenlo- ■ 

quacxcrefcerefolet, quod tam cito efficit , acfi prste- men te vertoonen , tot nog tos niet en is aangemerkt : deze 

ritumfup'plerevellet damnum, prioresviciffimdejiciens jlruik zet dan bsneden eenjiam, en dat ^emeenelyk in de 

zelfjle dikte , voaar mede by opfcbieten ijoil , 't'welkhy als 

_ . _ . dan ook zoofpoedig doet, als of by bet voorige verfuimwe- 

rum hominum attigerit al'titudinem, nullas ampliusge- der inbaalen 'wilde ; de voorige takken met beurten affmy- 

rit fpinas, nifi infummo vertice, ac circa ramorum or- tende, en nieuwe voortbreiigende , dewelke dan in 'f boven- 

tum, quae tempore itidem decidunt: Rami in adulto fie van den Jlam eenige trappen nalaaten:, als nudenftam 

trunco plurimum erefti excrefcunt , atque ad bafin la- boven de twee mans lengte gekomen is , zoo en beeft by gene 

tam gerunt auriculam , tres circicer pedes longam, doornen meer, bebalven omtrent bet opperjle , en random den 

ipithamam feu pedem latam , inftar canalis feu vagins borfpronk der takken , dog welkeookmettertyt afvallen; de 

formatam, qua sque truncum ac fubfequentes am- takken aan den volwaffen Jlam ftaanmede nog almeeftover- 

pleftitur ramos, qusque fuperiorc parte fenfim de- eyhd'', en bebben aan baar onderjle een breedevoet , omtrent 

fleftit, fubitoanguftatur,reliquumque format ramum: drie voeten lang, een f pan of een voet breet , gemaakt 

Bafis base feu _auric?tih intus crafTum gerit inftar corii dls een goote offched, waar mede zy zoo ivel den fiam. 



/ 



"corticem, qui inde. feparari ac varios in ufus adhiberi 

Externe " 



poteft : 



als de volgende takken omvatten , en met haar bovsnfte 



m^ rotundo dorfo trans verfim & eynd' qllenxkem afwyken ^ fcbielyk fmal ns^erden^ en de 



,\ 



obli- 



I 



Qverige 



-^ 



< 



\ 



f 



i 

i 



'\ 



i 



i 



■ k 



I 



•f 






\ 



f 



i 



I 



ft 




\, 



> 



* 



1 



■v - 



/ 



y 



I 



J 



• 



I 



/ ' 



/ 



/. BoeL XVIL Hobfdji 



AMBOINSGHE KRUYDBOEK 



** 






oblique multos geric ordines deciduarum fpinarum, refieerende tak formeeren : dezen voet beefi 

Mza, a/x /?er, rf/> me7i daar aftrek, 



quiE tarn diu infixse funt , quamdiu rami fint teneri, ac 

peciiliari nomine vocatur Coroerong^ & Coroero, t:im me- fcheide „ ^.,,,,,. ^„„ ,,,„ „^ , „, , ^,,^, , ,,„ 

morata interior pellis, quam vafa inde formata. C^- beeft by, hver d^ucers en fchmns, veele regels mn de at- 
tera ramoruni pars a vigmti ad vigmti, quatuor pedes gemlkn dooms, die zoo lange daar aan blyven, als de 



efl longa, inferius pedem, fuperius brachium craffa, takken 



fupra plerumque excavata inflar canalis , ac infra 
dorfo rotundo, aequalis, & glabra, excepto inferius 
prope Coroerong , ubi flratis quibusdam brevium 
fpinarum armata eft , fubftantisB 



^fchreve 



ken zyn van twintig tot vierentwintig voeten lang, va?i 
luperius notatae,. agteren ongeveer een heeriy en van vooren kn arm dik^ 

S!S!?f^^.?f^^ ^''^/^ ^o&r^aan^ uitgcholt , gelyk een geute, en beneeden 

^ ^, ^ 1 «. r„„ ..-_. 1 ^^ zynde effen en glut ^ behalven ag- 

ter by den Coroerong^ daarze nog met eenige regels korte 

\ van fubjtantie als boven y nvel te 



cipiunt lutefcere , feu fpadicei elTe coloris^ atque infra 

exficcari , quum eorum quoque folia marcefcunt 

exficcati hi rami ab arbore quoque feparantur , & doornen ge^wapera zyn 

Gabba Gabba wocamur ^ quse turn avelluntur^ de Co- 



oerong 



a foliatura depurantur , nudique 
Mechanicos confervantur. 



■ji „ . . _ , 

ife geH, of ligt bruin ^ en van binnen droog te 
Js wanneer de bladeren ook verwelken ; deze 
en fcheiden haar dan mede van den boom afy 



n^erden . 



/ 



*'» 



Quamdiu truncus excrefck, circa radices fpinofasha 



vert , 



de Coroerong afkapt , va) 
bloote jiangen tot verfcbeyd 
Jlam^ zoo lang by in "i opfckieten isy beeft 



t 



innoxie tangi poflit , hocque tamdiu durac , donee omringen 
truncus tarn altus ac cralTus excreverit , uc nullum en dat zc 



fquam om de n^ortel nog al doornagtige takken , die bem zoa 



denjl 



onbefcbadig 



den iSy dat by geen fcbade meer beeft te Ijdi 
wilde verkens. 



damnum pad ab apris poflit, qui cundtas has arbores, 

quam diu teneras funt, ob internam medullam vafla- wilde verkens^ 'devoelke alle deze boomen in baare jonk- 
rent, fi jiorrendis hifce fpinis non forent armatse, beid, om bet inwendige mergtekrygeny zotiden vernieleny 

zoo 2:3; met deze yffelyke doornen niet gewapent en waren , 

en bier komt bet van daan dat deze boffcben zoo moeyelyk 

en zorgelyk zyn om te doorkruijfen ; want de voorn. lange 

debeant magno cum doornen zeer ligt ymant in de voeten queizen^ midsgaders 

ook afbreekeuy en welke Jlukjes dan met groote p'yn daar 



fit, ut earum filvse adeo difficiles & p 
lof^ fint tranfitu : Memorat^ enim longx fpii 
cillime pedes laedunt, citoque confringentes efficiunt 
ut earum ramenta exulcerari 



dolore, duriores autem Indorum cutes melius arma- 
tse hoc tolerare polTunL Folii rudimentum^ cornu 
diftum, ompiumralmarum longiflimum ell: , excepto 
Nip(B folio, a,duodecim nempe ad quindecim pedes 
longum , & brachium crafTum , externe pallide virens ac 
TOtundum , antequam nempe in folia explicetur , ex hoc 



tf 



teuy 
voeten lang 



defcbeut ofte boom , waar ui 
k lang fie van alle palm-geflag 
wetcn van twaalf tot vyftiei 
en een arm dik^ van buyten bleek groen^ en 



eftimenta 



cornu^feu telo fuperius^fegmentum adulnslongitudi- row?, tejweten eer dezelve zig in bladeren uitbreid;\an 

"^^ ' ' ' ieze pyl of boom kan men boven aan defpitze wel een e 

iffnyden^ om eenige kleeden van te njoeven^ en bet refl 
" blyft evenwel onbefcbadig 



excrefcit 



feu 



Het buitenfie bout dcs fi 



of veel eer de ft 



tum cralTus eftdigitos, nee adeo durus velruffuseftac is rhaar ttcee vingeren diky ook zoo bart nog bruin niet^ 



Sagueri arboris , albet autem , atque ex craflls compofi- 
tus eft filamentis i Reliqua interior pars repleta efl: 



emaakt : de vordere fp 



^ji 



alba, humida,acfungofa medulla, quam omnipotens al geviilt met een wit y vogtig 



plaats van ryfiy (ft 



fpongieusmerg^ "tw 
inlanders gegeven beeft 



Ik 



Creator hifde indigenis conceflit loco Oryzag feu alius 
frumenti, ex quibus " -—'^- .- ■ ^ . -. 

bitur. Quamdiu hsei _ ^ , ^ ^ 00 -- 

fruftus, fed fi adoleverit atque^fenuerit, propullu- lang als dezen boom in 't groeien is ^ Uraagt by geene 

lant ejus frudlus, qui raro in arbore confpiciuntur, vrugten 

incol^ enim non tam diu exipeftant, quum hsc die eerfi 



van maakt , gelyk bier onder zal gezegf worden. Zoo 

' 7 't groei 

volkomen 



^ , , ^ , "^'9^ "^^ ^^^9 't welk men egter zelden ziety 

arbor, fi fruftus producat, optimam ejus perdat fa- want de inlanders wagten zoo lange niet y om dat dezen 



cultatem, qualitatem nempe farinsefuppeditandsejdum 
interior ejus medulla in crafla tum mutatur filamenta: Uefi 
fi perfede fenefcat, rami ejus tum fiunt albentes,acfi 



fie eige?ifcbap 

^ — ^ ^eel daar van t. 

binnenjle merg als dan meefi in grove 



farina confperfi effent , tumque ex medio vertice acu- den verandert y als by nu volkomen out geworden iSy zoo 
tum cornu feu telumprogerminat, tres pedes circiter ' ' ^~ ^" *'"" -•---^- ^ . , - 



longum , atque externe ordine multo fpinularum ob- 
feflum, quod fpathara Calappi optime refert, fed ro- 



fig de takken witagtig te vertoonen , als of 
firooit waren , en daar op komt dan uit bet midderi 

fpitzen hoorn of pyl 



me 



Calapp, 
)penende 



tundior efl: magisque eredla: Vagina haecfi aperiatur, langy en van buiten om met eenige regels korte doorntjes 
intus exhibet ingentcm ramofum cor^anbum , qui ' - - ^ . , ^ , . „ . 

fcnfim explicatur in oflo decemve ramos preftos, 

quosjformam cornu Cervi referentes, petiolos voca- 

bimus: Qui in una fpecie fex, in altera decem aut 

undecim longus efl: pedes , higue petioli ad latera dewelke wy nc 

minores habent pedunculos, uti rami Cornu Cervi, zullen noemen 



van binnen een grooten getakten troSy die zig allenxkens 
uitbreid in agt of tbien takken y regt overeind' fiaande^ 

de gelykenijfe van een berts-boorny fiangen 



qui plerumque oftodecim vel viginti longi funt digi- 
tus, quorum quidam transverfi, quidam obliqiii, ab 
utraque parte quatuordecim, ac quidem feptendecim 



aan 



)f elf voeten lang , en deze fi 
iderc takken^ ^ehkde taki 



boorny doorgaans acbtien entwintig duimen langy zommi- 



fimul, omnes fubflantia molli actenaciconfl:ant, ex- ge fcbuins 

terne tenuibus inermibus obfiti fpinis jqux in ordines alle met b^ ^ ^ , 

oblique ponuritur. Hifce pctioUs alii obliqui ramuli gemaakty en van buiten met dunne weeke doo/ens'^bezet ^ 



tzamen , 

fiangen^ van een vooze en taye fubfiantie 



anneftuntur, quinque fexve pollices longi, digitum 
crafli, alternatim pofiti, quinque fexve ab una par- 
te, ex obfcure ruffis & lanuginofis fquamis compo- 
fiti,]ulis Coryli fimiles, paulo tamen majores, & in 
brevem ac durum definentes apicem : "^ • ' "^ 



fcbuinfe ryen fiaan: aan deze takken fi 



terris Slriboa vocantur juxta rormam 



Q 

fruftus infra 



'# 



vinger dik^ 

, ; aan eene : 

fcbubben gemaakt 



iffelt 



If 



ofi't 



Ha 



gelyk y dogwatgrootery en van vooren met een korte barde 
lib. 9. defcribendi,^ Belgice digitos hofce vocamus. fpitfe: bier te lande noemt menze Smhon y 7iaa de gelyke- 

iffe van de vrugten bier na lib. 9. befcbreven; wy noe- 

t duits vingerSy als baar nu deze get akte kroon 



Si nunc racemus hie ramofus in decem pedum am 



plitudinem fck extenderit, & totum fere occcupct meitze in 



yerticem 5 pedunculi inter ramos difperfi arboris ma- 

illam^fpeciem aemulantur^ qUam lib. 12. Li- 
L tboden- 



datzeft 



rinie 

Tom. 



kruin beflaaty met baar fiangen tuffcben des booms 

K 



uitky- 



I 






\ 



\ 



t 



I 



t 



\ 



/ 



i 



I 



r:. 



74 



HERBARIIAMBOINENSIS 



Liber L Caput XVIL 



tbodendrum Calcarium, feu Corallium album vocamus , nitkykende, zoo gelyktze wel een grootcnZee-hoom, vdn 



csterum quoque rcfert magnas lampades , quae in 
templis & palatiis fufpenduntur & coronae vocantur 



gejl 



rium, of loitte coraal-Jl 



t voelk wy lib, 12. Lichodendrum Galea- 



m 



de groote lamp 



beeft 
die men in de 



en Qok kroonen noemt. 



HiEC 



mum prodeunt feiFiles , extrcmo memoratorum julo- 

' rum feu digitorum Siriboa didorum infidentes, duo 

tresve fimul , fed laxi , fquamofo calici infixi , & maturi 

facile decidentes. Non unam habent formam nee 

' magnitudinem , fed ex diverfis conftant fpeciebus , 



quorum quidam funt rotundi inflar Pruni , alii inftar fcheide 



Mali 



mes, ad bafin comprcffi, quidam ex rotundo plani 
&irregulares. Hi funt quafi elegantes fquamolique no- 



Kerken of Faleyzen opb 

Dit alles dus verre gegroeit zynde , zoo komen 
eerji de vrugten voor den dagy zonder Jieelen^ 
aan 't agterjte der voornoemde vingers of Siribo 
en drie tegens malkander y dog los^ op een gefchiil 
en dierbalven in baar rypbeid ligt afvallende: z 
niet eenderley grootte nog gedaante , maar hejlaan 

, zommige als een ronde pruime ^ zammio-e 

x, ofte boender-ey , zommige lankiverpigy 

yformigy by den fteel wat ingedriLkty en zommige uit 

plat en fcbeef^ bet zyfi aardige gefchiU 



n 



er- 



di, quorum primam ac vulgarem modo pro exemplo /i?rJ^ knoopen, en waar van ik de eerjle of gemeenjt 



i 



defcribam fpeciem. 



Hi magnitudinem habent vulga- 

alii 



ris Pruni feu Ovi Columbini , quidam oblongi , 

ab utraque parte fovea impreffi , ad fum- 
mum ispe breviter acuminati. Si squales (int pro 



rotundi 



\pel maar alleen bejcbry 
; grootte van een gemeene pruim of duiven-ey , 
'ucat lankiicerpigy zommige ronty van agter en, 
at ingedrukt , ofte met kuiltjes , en aan 't voor fie 



magnis veftimenti nodis haberentur, primo virides, 
dein albentes , ac demum xerampelini. Extremum 
putamen ex meris tefTellatis fquamis componitur, 
qux non dehifcunt, fed omnes fibi invicem junftcE 
lunt , .ac totum conftituunt putamen , quod in ficcis 
frudlibus facile confringi poteft, teflells hae ^qua- 



"witagtig 




bartfpitsje: a 
mbaS'knoopen c 
en laatjlen tanyt of 



rji 



De 



■geijoyze fchubhen gemaakt 



fcbaal is van 

velke niet gapen^ maar alle aanmalkander bang 
e fcbaal iiitmaaken , die in de drooge vrugten 
iemliabent ordinem, i?a ut oblique Mo decuflent^ fiukken teduwenis^ de ruiten bebhen een 0cbikt 



rainores autem teflellse circa memoratum apicem lo- 



earumque 



^eritis haberetur: Q 



\ que etiam teflella in medio fulcum feu aream habet 
■ ab antcriore ad pofleriorem fefe extendentem par- 

; in hoc putamine continetur nucleus rotundus 



tern 



fubftantias 



yi 



acfic- 



m maturo 



*. 



fcbuins kruifjen , flaande 
kleine ruitjes van voor en rondom 't voornoemde Jpitsje , 
baar fmatfie boek is altyt de agterjle-y dog die men' 
voor de voorfie zoude aanzien , yder ruit beeft ook in 
midden een kleine vooren of klove , van de voorfie naa 
agterjle boek Jirekkende : binnen deze fcbaal leid een ra 
korl, als een roer-kogel, in de balf-rype^ van iveeke 



fuhfiantie , zeer ijordn 



autem niger eft , &: tarn durus , jiit dentibus confringi is by zwart , en zoo bart , 
non poffit ' - . - -• •- - -• .-^— J- — 




ab utraque parte fulcatus , qui in qui- 

busdam percurrit fpeciebus , ' fi in terram decidat, eenige 

quod raro tamen fit, quum apn avi- fcbiet 

antequam eo ufque perveniant , om da 

uti diftum fuit , inaequalis funt forms knapp 



fmaakf dog in de rype 

fiukken 



kan , agter en vooren met een kuiltje , '( voelk 



fcbier, 



progerminat, 

de eos comedaht , 



frudus hi , . , 

& magnitudinis juxta diverfas fpecies , uti poftea 

dicabitur. 



zoo fneedig oppaffet 
komt; deze vrugten 



zegt 



8' 



rfcbei 



Coma fruftusq 



arboris longe aliter funt Nubeeft bet ooknog een andere gelegentbeid 



bor. 



csterarum arborum; Sagus enim ar- en vrugten des Sagoe-booms als met die. van andere boomen, 
crefcit, in ventre feu trunco gerere nnant den Sagoe-boom, zoo lang by groeyt, moet in zyn 



& producere debet mirabilem illam farinam , Gua In- 
colae nutriuntur, fique ab hominibus —r^i--^- 



draagen en voortbrengen dat won 



ifcb bem niet om- 



eruant 
ejus fei 



om 



quae ultra gemoeit flaan loot tot in zyn boogfie ouderdom (d 



mpenl; 



hoFuen de dertig jaren komt^ 



laborem coma hac & fruftibus : Quosfemel tantum in de natuur voor zyn arbeidzaambeid met deze kroon envrug- 



L optima ejus perdita eft farina^ uti 
fuit&c. 



^ g^volgilyk 7naar eens in zyn leven 

brengty en na 't afvallen der zelver gaat by allenxkens 
mede uit , als zynde door die kroon aVvan te vooren van 
beflemeel berooft ^ gelyk bier boven gezegt is: wesbalven 
wy de Sagu kroon aldus van bem zelvenfpreekende invoeren. 






/ 



\ 



q 



Myn moeder bad veel broots^ eer dat ik was gebooren, 
Na myn geboorte-dag beeft s*al baar goet verfooren : 
Wat vaartje wint^ en moertje fpaart y bet kint verteert; 
Raad wat boom dat ik ben^ en voeet gy Y niety zoo leert. 



Radices ejus tenues funt fibrse 



paulo 



Calapp 



Be wortelen zyn 



quas fub terra repentes hinc inde Calappus-boom y of wel wat dikker 



no vos producunt frutices , qui faepe tam longe a trunco 
progerminant, ut in alterius area excrefcant, quod 
inter dominos rixas fepe movet, unde jus civile deci- 



onder de 



kruipende y bier en daar nieuvce pi 



dit, quod omne, quod in alieno crefcit agro, illius twift 



gen y en dikwils zoo verre van den booftflam afy dat zy 

perk voortkomende y onder de eygenaars 



poffelD 



ip 



' Dum plena notitia maturitatis hujus arboris ex fru- 
ftibus dignofcatur, incolaeillos in lex diviferunt clas- 
fes, quas ordine proponemus & indicabimus. 



dem voortkomt y den eygenaar van di 

Dewyl nil de volkomene kenniffe van de rypbeid 
booms in de vrugten beflaaty zoo bebbenze de inland 
zes trappen verdeelt , devoelke wy ook bier vervolgen 



I. Arbor albefcit, Amboinice Maa puti 
vocatur claiTis , quum , uti diftum fuit , 



craiilores 



I. Arbor albefcit . 



Amhonis Maa 



quum 5 
ejus rami albentes ^q^q fiftant, acfi calce vel farina 



'fie trap genaamt^ wanneer 



dfperfi 



puti , zoo 

gezegt, de 

dikke takken baar wiiagtig beginnen te vertoonen , en daar 

ifze met kalk of meel heflrooyt waren , en 



dimife- dat dan de bovenfle Jl 



nmt fuas, antequam autem illud obfervatur, imma- Totronggenaamty imn doornen afgeworpen 



tura habetur arbor , atque ad eradicandum inepta. 



Malaice 



vocatur. 



jdrbor prcegnansy Malaice 



J onryp ofonbe 
quaam tot kappen , 'f welk men in *f Maleits Pochelen noemt 



/ 



%n 



nice 



Arbor praegnans, in 't Maleits Sagu bonting* 

H Am 



» 






/ 



\ 



J 



J 



■r 

!■■ 



i 



/ 



tk 



I 



i 



I Bifek. XVIL Hvofdji 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



7* 



>■ 



trap 



hice Ojfu & OJJoU alter eft gradus , quum Majaug 
incipiat propullulare inftar teli feu cornu , pedem 
circiter longum, externe brevibus obfitum ipinulis, 
transverfisque contextam col'tis. Jcb 

3. Foetus prodiit: Malaice M^;fl7?g Coloiiar. Amboi- 3. In 't Laty?i Foetus prodiit-, in 't Maleyts Majang 

Calouar, in 't Amboins en in Leytimor^ Carielen Nieii^ 



Majang begint uit te kyken^ als eenpyl of 

een voet lank , en dan van buiten met korte doorntjes en 



nice & inLeytimora Carlelen Niewvoer-eyen ^ in Hittoe C 

Niisjel-eyen llujfad^ auum defcriptum ante cornu ad v 

trium quatuorve pedum altitudinem pervenerit 5 ac /( 

nondum apertum fit, quod Incolee cum juniore Ca^ r 
lappi fufculo comparant.' 



Hittoe 



4. Germen ramificat, Malaice Batsjahang. Amboinice 
in Leytimora Batatta Siman^ in Hittoe Ucut Seman: 



gekomen , dog %ig nog niet geopent beeft , Y ^elk de 
ders by eenjongen Calappus-Jcbeut vergelyken. 

In 't Latyn Germen raraificat, in 't Muleyt 



4 



Bats^ 



'quum omnes comas rami expanfi fint, eredi nempe Hittoe Ucut Soman i^anneer altedetakken van de kroon 
caules a fex ad decem pedes aiti, cum transverfali- 
bus ramis ulnam longis, totaque jam coma ad decern 
pedes in circumferentia fit excenfa , quum quoque 
refert memoratum Litbodendrum Calcarinm. 



Jlaany te v:eten de regie ft 
tien en elf voeten boog j met bare dwers^akken een elU 
ianky en dat de gebeele kroon dan ook al tien voeten breet 
is yah wanneerze Ook eerft verbeelt bet voorfcbreve Litho* 
dendrum Calcarium. 

5. In Y Latyn Siriboa , in *t Amboins Cariammu-iffi; 



5, Siriboa y Amboinice Cariammu-ijfi ^ quum e trans- 
verfalibus ramulis feu petiolis fquammofi juli (quos "wanneer aan de dwers-takken de fcbubagtige kattekens (^d 

noemen , en de Siriboa ivel zyn gelykende) 



digitos vocamus , & Siriboce fruccus ccm-ulant) appa- 
rent, qui'que, flores Sagu arboris habentur. ' 

6. Ft ii6t us prodiit yMd,h\ce 5a&oa , Amboinice Baboa^ ^ ^ .., . ^ 

•quum perfefti apparent frudtus , poftquam trunci In 't Amboins '^zhoayWanneer de volkomen vrugten ge 

medulla non ampiius eft apta ad farinam ex ea con- " ' .... - ^ 

ficiendam. 



zienwerdeny en dewelke men neenit voor 't bloeyzei van 
den Sagu-boom. 

6, In 't Latyn Frudus prodiit , in 't Maleyts B3boa> 



Species quoque Sagu arboris jam funt exhibendsB, 
quarum quatuor numerantur, tjuaft externa facie li- 
bi fimiles admodum funt , difcrimen autem earum 
maxime in fpinis ac fruftibus obfervatur. 

Primo vSagus genuina, Malaice Sagu five Lapia tuni^ 
h. e. vera Sagu ; quae fpccies eft frequentiflima & vul* 
garis admodum , fecundum quam antecedentes de- 
Icriptiones funt exarat^ , quaeque plurimum etiam 
colitur ac plantatur , dum optima mde conficiatur 
farina: Species haec ultra tertiam maturitatis perve- 
nire poteft gradum fupra memoratum , fine detri- 
inento farinas, fi autem coma caules ac petiolos ex- 
tenderit, tum ejus medulla perdita habetur, h* e. in 
cralTa mutata filamenta. Folia quatuor pedes cum 



merg van den ft 
aam is . om meet daar uit 



Nu moeten wyookaanwyzen de zoortendes Sagu-hooms^ 
tjoaar van men der vier telt, dewelke na bet uiterlyke aan* 
%ien malkanderen ook zeer gelyk zyn^ dan bet onderfcbeit 
kan men meeft merken in de doomen en vrugten. 

I. In H Latyn Sagus Genuina , in 't Maleyts en Am* 
boins Sagu 0/ Lapia Tuni, dat is opri 

meenfte geftagt y en na 't welk Ue voorfchreve 




Atap 




itos 



fcbryving gen*;*«/vi. ^^ , c/» u.^. f^»cf* 
plant: demyi *t befte meel daar vc 
zoorte kan komen tot boven den derdi 
bier boven geftelt^ zonder dat bet met 
maar als de kroon barejlangen beef 
men 't merg bedorven , dat is in grov 
zyn : de blaaderen zyn vier en een ba 
en vyf vingers breet , uit dewelke it 



meeft 



Deze 



trap van rypbeit 



'c> 



pmae me- maakt werty zyne doomen zyn van middelbare 



befte Atap 



diocriter longae funt inftar vulgarmm acuum, pluri* mentlyk als de gemeene naay^naalden y dog de vieefte wot 



Inx 



quoque funt mediocres, paulo majores ovo Columbi- middelbaar 



ftaandt in digt 



\yn ook 



no, quidam rotundi , inferiore parte fovea excava- ronty agter met een kuiltjey en van vooren met een korte 
ti, ac fuperlore acuminati .quidam oblongi, feu pyri- fpitzey zmnmige lankwerpig of perevormig y ^n zoodaniz 
formes, ac cancellatijUti iuprafuit diftum. Diuviri- geruity als bier boven is gezegt: zy blyven lange appeh 
des funt ut poma, dein autem flayefcunt, ac tandem groenydog voorden daar na geeJagtigyen ten laatften ligt- 

bruin of tanyty en de gedroogde vallen ligt af De binnen- 



fufci^ 

uti fupra memoratum fuit , fubftantiae eft lentae ac 
iicc^, ab utraque oarte fovea excavatus, gui arcua- 
talinea in duas dillilit partes, color hujus m recenri 
eft pa^llide purpureus,inficcis terreus , auique nuclei 
durae funt fubilantias , recentes crudi naud poflunt 
comedi, dum aufteri admodum func: quidam autem 
illos in aqua falfafeu marina coquunt,muria condiunt, 
atque condimentum inde prasparant,aliis additis her- 
bis. Hoc Sagu arboris genus aliam quoque habet fpe- 
ciem, M^lsilcQ Sagu ' duri ' rottang didam, Amboinice 
Lapia Luif tnue vocatam , quum ejus fpinae fint bre- 
ves, denfae, ac firm^, inftar Rottang arundinis. Plu- 
rimum hae arbores crefcunt in Hoearaohcia, in Am- 
boina vero funt penitus ignotae. Harum frudtus funt 
parvi, rotundi, inftar Lapia Sbur y pallidiores vero ac 
magis fufci , medulla diutius durat quam in vulgari- 
bus, quae in quartum maturitatis jjradum bona eft. 

Sams Silvefl 



fte korljsy als boven aangebaaltft. 

aatmde 



fubftantiey agter en vooren met 

fen bogtige linte^ in 

rfcbe ligt'paars 



deyl 



wtgy en ate zyn 00 fi oari van fubftantie , de verfcbe 
men niet raauvo eeteny devoylze zeer wrang zyn ; dog zom* 



op in zout "Watery leggenze in pe 




bydotnde. 



In 't Ma 



kruiden daar 
SagU'boomen beeft nog een an- 



fcoinj Lapia Luli-uwe genaamt , om 




op Hoeamobel 



ftyf zyn , als die van Rottang ; zy waffen 



dog ligter en 



bruindery bet merg is dur ab elder y als aan de gemeene^ 
konnende goet klyven tot den vierdcn trap vai rypbeit^ 

2. In *t Latyn Sagus Silveftris, in 't Arhhoins Ldpii 



2 Ciagus c>av , , 

haec fpecies altiflimum gerit truncum , pluribus ac Ihnr y en Ihul ; dit geftagt is 't boogfte van ftam y ook meef 

denfioribus obfitum Ipinis, quam ulla alia, hae autem in digter met doomen bezety dan eenig andery dog dezi 

fpinae funt brcviorcs quam antcccdcntis , medulla du- doomen zyn kortery dan aan *t voorgaandey bun merg is 

YiOT eft, & majus rcquirit molimcm ad farinam ex ca bar der y en veroorzaakt meer moeiteUy om meel daar uit te 



, _ ^ .funt , ^ , ^ 

cedcntis, plurimum rotundi, ab utraque parte plani 
& comprcfli , duriorcs quoque ac graviores, caetcrum 
eodem cancellati modo: Interior nucleus ob duri- 



krygeny de vrugten zyn kleinder^ dan aan *t voorgaandey 
meeft ront , of agtet en vooren plat gedrukt > ook bardet en 
zwaardery anders mede op dezelfde manier geruit. De bin* 
nenfte korl is vsegens baar bardigbeit niet om te byten , 



tiem dcntibus confringi ncquit , qui duo habet fo- bebbende bunne twee gaatjes meeft doorgaande yzo dat men^ ^ 

ramina perforata, ita ut in fafciam duci poffit, me- _ze aanfnoeren rygen kan; baar merg bederft zo ligt niety 

dulla ejus non ita cito perit, atque in quintum perdu- en blyft goet totde vyfde trap^ fa zelfs tot dat de vrugten 

rat maturitatis gradum, imo donee fruftui propuUu- beginnen uit te botteny vallsnde dezen boom meeft op Ce* 

lent, crefcit autem hsic arbor plurimum in Cerama, fa/»> maar in Amboina voeinig ofnieti 
in Amboina autem vix & raro. 

MacanarUy 3* In "t Latyn Sagus Lcngi-Spina, op Leyttmor Lapk 

in K a Maca* 



-fpina y in Leytimora Lapia 



f 



I 



r 



r 



% 



• 



-Lf- 



t 



1 



\ 



•' 



^6 



IIX 



Ik i* 



HERBARII AMBOINENSIS 



Hittoca Macanalo & Macanalun 



Liber L Caput XFll 

nalo . en Macanalun , deze 



ejus lon^is ac raris fpinis, quas inter omncs cugu ip^- 
cics lon^immas habct. Ejus truncus non ita cralVus 
^^Tlapia Tuni , fed k gracilis inftar Calappi , 
nee ejus Gabba Gabba ita durabilis eft ac primac fpe- 
cici cieterum folia funt ^que longa, fed nigncantia, 
iridiora, anguftiora, tenuiora, ac magis contratta. 



d£ lang^fle onder aile de Sagu zoorten: zynjl 



viridiora 
& facilius 



die van den Calappi 
zo durabel niety al 
de hlaaderen even lank % 



maar blyft 



rjl 



final 



Atap 



ejus 



ipelder ^midsgaders ligtjcbeurende] en 
10 bequaam tot Atap. Zyn merg geeft 



bet farinae quantitatcm, quam genuina, fed non ita 
facile corrumpitur, licet e coma petioli oriantur, qui 
efl; quartus gradus. Fruftus ejus maximi funt inter 
omnesSagu fpecies , inftar Ovi gallinacei.ab inferiore 



opregte , maar bet bederft 



IJcboon dejlangen van de kruin uitfcbie 
vierden trap : zyne vrtigten zyn degrootjl 



e 



onder alle Sagu zoorten ^ te "weten ah ee?i tamelyk boender 



funt & facilius decidunt. Species hxc plurimum inve- 

' feu Roematiga , ac 



J'cbeej 



de ruiten zyn als aan de andere , dog ijoat 



nitur circa pagum. Hoeconalo 
viliffima omnium habetur. 



apia Molaty Malaice 



grooter , in baar onder dom werdenze brum , en vallen lig' 
ter af. Deze zoorte valt meejl omtrent bet dorp Hoeconalo^ 
of Roematiga , en 'wert voor de Jlegtjle onder alle ge- 
houden. 

LsBvis 5 in H Amhoihs Lap 



Pa'rampuan, h. e. temina, quia tamquam remma ^a--. *« * Maleyts Sagu Parampuan , i^f is bet wyfj 

Javanis Bulun dicitur^ dat deze gebouden wert voor 'twyfj- -"- "- " 



nullas gerit fpinas , fed folia definunt in longa & fir- 
ma acumina, qujE in corpus infigi poflunt, fin inpru- 



men^ op Javaans Bulun, bet beeft 



denter quis ilia tranfeat." Optimam praebec farinam, 

quaeque plurimum adhibetur ad celcbrem pultem, ti^ daar voorbygaat . 



lyf konnen Jieeken 



JlyveJ'pit 



geeft luel bet alderbcfi 



Fapeda diftam, inde excoquendam,. durabilem vero 't nvelk ook meejl gehriiikt <Wert ^ om den verm 
rion exhibet panem, & in tertium maturitatis gradum JPapeda, daar van te maaken ^ maar 't geeft 



panem 

perdurare poteft. - 
In Rocbeforti Hijloria Gallica de Antillis Cap. 6. men- 

Epine vocat« , fed longe 



ap 

J» Rocheforts Franfche Hiftorie' -ua/j <;?e Antillen , 

Cap. 6. ivort gewag gemaakt van een doornagtige 



alia eft arbor , uti quoque Palma Cretica Spinofa in Can- Palma 
dia crefceris , qux funt ex genere Palmarura daftyli- en gok insgelyB de Palma Cretic^ Spinofa , in Candia 
ferarum , quarum meminit 5«//om«x. Atlas Chinenfis in wajfende , dog 23? zyn van't gejiagt der Dadel-boomen ^ 
tertia provincia Quangfi pag. 145. itidem commemo- daar Bellonius genvag van maakt. Den Cbineezen Atlas^ 
rat fariniferam arborem, quae ibi vocatur arbor farince in de 3. Provincie Quangfi pag. 145. rnaakt mede gewag 
ferax, Sini c e Quanglong difta, cujus medulla tenuem v^n e*« meel ^evende boom. aXdaar Arhnr f/innsR ftrnv. 



is forma non dc; 
Sagu fpecies pe 
Fienetus videtur 



Quum op '{ Sinees Quanglang genaamt , wiens merg een fyn 



^ -' o ^ — i 

ged^ante _des booms niet hefcb. 



fpy 



minatam 



Tanfi 



fuo libro Cap. ip. lie 



/ 



quae tenuem Paulus Venetus J'cbynt 



Sagu-gejlagten beboort of niet : maar Marcus 



gerunt corticem, fub quo optima latet farina, ex naam , fcbryvende in zyn derdeboek\Capittel igT van di 

» -•'-= - ' motgeti' 




UEpius cum appctitu comedi. Puto eum intelligere 



fcborjfi 



Tanfur zyn zommige 



Borneo & Sumatrae orani borealem prope urbem Pa- uitermaten goet meel, daar af kookt men goedefpyze 



Camph 



dikmaal met goeden lufl 



fque in infulis quoque crefcit arbor Sagu , ex Borneo , en Sumatras noort-kiijl , by de ftadt Pacem gele- 



ca autem non coquunt ibi panem uti 




m 



[flaat : want by zegt 



befi. 



r feminis Co- pbufwajl^ en op die Eylanden valt de Sa^u-boem 
riandri cofti bonum dant cibum, quique in alias hinc 




ueri arboris 



Quales gl 



dog zy maaken geene broaden daar van , gelyk in Amhoi-; 
na • maar ronde korls als Coriander, dip o-phnoht -yM-wz/tf oon 



em illius arboris capitc indicatum fuit. 



fupra in eo- fmakelyke kofi 



vervoert vuerden : en 'wetke korls ook gemaakt 



boven 



I 

Nomen .Lvitme Sagus . Carol. Cliijius lib. i. exotic. Cap 

cam nomine Arboris farinariac defcribit ; Malaice 5aLj ^ 

uti in reliquis porro his Orientalibus vocatur infulis; rinaria 

Ternatice Huda; Amboinice La&i 



Ifs Capittel isgezegt. ,i. 

Naam. In H Latyn Sagus, Carol. CIus. lib. i. Exo 



bem af 
Maleyts , Sagu ,• gelyk by ook meejl 



Maruca ; in Banda arbor da , op Amhoins La 
Romibo & panis Sangjera ; in Macaflara Rom- van gemaakt 



Oojierze quartieren genaamt ivert , op Ternaats Hu 



^ , Malaice ___, ^_ 

nis Paie/?u : Hujus arboris rami, qui aedificandis sedibus 
inferviunt, Tcrnatenfi denominationc Gabba Gabba 




Maruca : op Bandaas , den boom 
broot Sangjera , op Macaffers Rombia 



boom , Qt nnjelk ook in 't Maleyts w) 



takken 




Mania 



Lapia Matt a 



dakken gebruikt .Met en 



of 



^'^^:'S;^i^^l^ '^''^ Schandul.iVua^rS.r^^^^^^^^ 

feu vagina Coruro dicitur ut & Corurong. Uet men in Y gemeen Sagu-manta , in 'f Amhoins Lapia 

matta , de grove fcborjfe , of bet onderfie en dikjle vel def 
Vox Gabba Gabba derivari poteft ab Arabico Gahaa, 'HanvoortcZ^^ j v ^ ; . 



fplyten ; en Atap van fiitab fnoey 
Jnoeidt en afgefneden werden tot b. 



mnt ipina; in rauus u.iiiiiaruui , i.^uoio lignum aut hbra; 

Palmas , five Nucis Indicx. Ha:c nomina xque ad Sa- 
gus quam Calappi partes adhiberi poiTunt , Sagfagya .„«. ,j un..^j, vezeLS, 

ilT^fL^ J^^o'bl 1^?/?L" ' J.";.^ ^L'l^^. ?^_!"^?. %." gemaakt, Chad bet bladt 



)f deszelf: 



Boomen. Cholb 



Arabes 



ficavilTeinfulas Moluccas, Caryophyll 

tia, & multa Arabica nomina in ling 



m deze naamen 



ofC 



*. - 



vexifie , 



m 



Sagfag^' 



bet 



/ 



n 

^ 






V 



nfsa^t 



f 



^ 



\ 



^ . 



t 





\ 




t Boek. XVIL Hoofdfi. 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 




vexifle , - immo ipfi reges , qui noflro tempore in Ter- bet woort Sagu van af, ijoara men moet iveten , '^at de A- , 
nata regnant , fe ex Arabibus ortos afTcrunt. ' rabiers voor deze de Moluccife Eyhnden bevaaren bebhen* ' 

om de Nagelen te koopen , en dat veele Arabifcbe naamen 

in de vreemde taalen ingevoert zyn,ja zelfs de Koningen^ 

die nog in onze tyt in 1 'ernata regeeren , zeggen , datze van 

, ■ . ' , de Arabiers afkomjiig zyn. . - -^ 

Locu! 6? Solum. Sagus plurimum crelcit in omni-' Floats en grondt. De Sagu-boom wert gevonden meeji'in 

bus Moluccicis infulis, feu Archipelago ufque ad No- alle de Eylanden van de Moluccife Archjpelagus , ?o? adn 

vamGuineam, ac porro in omnibus Auftralibus in- Nova Guinea, en voorts in alle de zuit-oojler Eylanden 

fulis ufque ad Bimam, item in Borneo, & johora ufque tot Bima toe, dezelfde op Borneo en Jobor tot Siam toe, op 

ad Siam ; in Java, Sumatra, Johora, & Borneo fpino- Java, Sumatra, Jobor, en Borneo, zynde daar egter d$ 



fae fpecics non multum funt notcC , fed quarta quidem 
fpecies, quas mitis eft, & in Java vulgo Bulum voca- 



doornagtige zoorten niet veel bekent ,^ viaar voel de vierde 
zoorte , die zonder doornen is , en op Java eigentlyk Bu^ 



tur, ex cujus foliis ibi quoque plurimum Atap confi- lum voert genoemt , en daar men van zyne bladeren ooi 
citur. Non ubique enim adhibetur ad panem , vel quia meejl de Atap maakt : vomt by ixiert niet over al gehruikt, 
ignotum eft incolis , vel quia non indigent, uti in om broot van te maaken ,' of om dat bet de Inwoonders aan 



de kennijje ontbreekt, of om datze *t niet van nooden bebben^ 
gelyk op Macaffar, alwaar zyfcbier geen Sagu nuttigen. 
Dos daar en tegen in de Boegifcbe bogt , ende de landen van 



Macaffara, ubi vix Sagu vefcuntur. In (inu vero Boe- 
gico, ac regione Luho, ac per totam Celebis regio- 
nem in ufu eft ad panem ex ea coquendunr, quamvis 

parva in quantitate , quia ibi plurimum Oryza vef- Luho, en voorts gebeel Celehh door'", is by in, gehruik, om, 

tuntur. Frequentiflime crcfcit in infula Cerama, ubi broot af te maaken, boevoel in kleine quantiteit, om dat 

hujus arboris vaftae lilvae ac folitudines inveniuntur, men daar meeft over al ryjl beeft : de grootflemeenigte valt 

unde quotannis quoque magna Sagu panis copia alias op bet EylandCeram,daar men van deze boomen groote bof 




transfertur in regiones: Arbor hzec optime crefcit ih fen en wildernijfe?i vint,en'waarvandaanookjaarlykseen 

casnofo feu aquofo folo, ubi ad genua limo inmer- groote meenigte van Sagu-broot na andere quartierpi voert 

guntur homines. In fabulolis quidem crefcit etiam lo- verv.oert.Dezenboomivilalderbeftgroeyenineen)lykof'wa' 

(cis, fi modo fint humidi, hincque nulls Sagu arboris teragtige grondt, en daar men tot boven de knyen in d^mod- 

filvzE adeo funt minutae, ubi non unusalterve aquse derzakt. Hywajlookwel opzafidigeplaatzen,als zymhar 

livulus adeft. vogtigzyn,endaaromvint men geen Sagu-bosjeszokleiny 

. / '• daar men niet het een , of f t ajiderfpruitje water in beef ti 

In montibus autem non provenit, nifi alise palu- Maar op bergen en voil by niet voajjen, of daar moef- 

dofas planities in fuperficie elTent aliis cinGtae col- ten eenige moeraffge vlaktens boven op zyn , met andere 

libus : fi locus fit excelfior, filva talis fat bene depu^ boogtens bmringt: als nu de plaats wat boog is, zoo kan 

jari poteft ac ficcari,unde hae arbores meliorem quo- men dat bofcb redelyk zuiver en droog houden, en <uDelke 

ique fuppeditant farinam, quam tales, q\xx depurari hoomen dan ook beter meel geven, als die gene, die men 

nequeunt: Arbor Sagu xqne fruftibus ac radicum fur- niet fcboon maaken kan. De. Sagu-boom zet bem zoo 'wet 

culis multiplicatur, qus faepe etiam in alterius areis voort door de vrugten , als door de uitfpruitzels tan de 

& arvis proferpunt, ac turn, uti fupra indicatum fiiit, 'voortels,, dewelke ookzomtyts in eens anderen erf of lan- 

illius funt domini; Cseterum Juniores quoque furcu- der yen hruipen , en ixer den dan , als Mer boven is gezegt,. 

li effodi ac tranfplantari pollunt : Silvae feu agri , in des zelve mans boomen ; anderzints hin men def ongefprui^ 

quibus denfe hs arbores crefcunt, Latar vocati, in- ten ook uit graven , en verplantenT de boffcben of velden, 

elegantis funt adfpeftus , opaci , & ob luturf & fpinas daar deze boomen by malkanderen fiaan , Lsitsif geriaamt , 

difficillimi tranfitui, fique aquae niptus ingentesobo- zyn lelyk mp^ ^^nzien , donker, en van txegens 't- flyk en 

Tiunttir , ingentes agrorum partes fimul cum arbori- doornen moeyelyk om te paffeeren , en als \r groote afvid* 

bus faepe avehuntur, quum folum fit dilTolubile admo- teringen koomen , zo werden daar .door wet groote Jlukken 



dum 



hascque fragmenta inftaf infularum faepe per lants, met boomen en als weg gevoert,om dat'het is"een 



mare fiuftuantur: In Gilolo quoque obfervatum fuit 
ibi in vaftis Sagu-filvis, quae menfibus pluviofis aquis 
fubmerfae funt , unamquamque Sagiim cum fuis ra-^ 
dicibus adeo elevari, utpecuiiarem formare vide'atur 



loffe ^rontyen deze Jlukken dryven dan zcmtyts als Eylan^ 
den in Zee: ook beeft men op Gilolo bemerkt,dat ajdaar in 
de groote Sagu-boffcben , devoelke in de regen-maandeh diep 
onder <water fiaan , yder Sagu-boom- met zyh wortel^doda- 



infulam, quaeque ficcioribus temporibus iterum fubfi- nig opryji, dat by een byzonder Eylandeken maakt, en dat 
det, quod forte quoque veruift eft in vaftis Ceramen- by in de drooge tyden iveder neerzakt, 't vaelk miffcbien ook 



fibus Sagu-filvis : Sagus faepe etiarn in duas tres ve di vi- iJoaari is in de groote Ceramfcbe Sa^u-bojfcben. De Sagu- 

ditur comas , quae inter abortus acmonftra numerandje boom verdeelt zig ook zcmtyts wel in twee of drie kruinep, 

funt, quod fupra inter Calappi abortus capite quarto dog't welk^'iSy dan onder de misgeboorteffhoeten reeke'nenl 

•...^ ._-.: , ' v^ - in waar van bifTvoor onder de misgeboorten van den Ca- 



jam obiter annotavimus 



lappus-boom, Capittel 4. iets diergelyks float aangebaalt. 



■^j* 



*■ » 



N. B. Abortus autem hujus arboris a Falent. in Am- iVl B. Het monjler of misgewas van deze Boom wejtjn 

hoim defcriptione juxta Rump Hii j?gwram No. XXIIL Valentyns befchryving van Ambon na de Figuuf v(^ 

'exhibetur, & arbor pag. 175. obiter defcribitur, ' Rumphius No. XXIIL vetheelt ^ en de Boom pag. 175. 

2 ^ ter loops hefchreven: , . ' 

In de vermeerdering vanRumpbtus wert dit 'er bygevoegt: 



De vrugtdragende kroonen van de tweede zoort yL^pia, 
Ihur genaamty zyn kkinder en korter dan aan de gemeene 



In RumpUi auEluario bcec adduntur. 

. "Frugiferae comae fecundae fpeciei,Lap/ajR'«r didae, 

funt minores ac breviores quam vulgaris Sagus , & _ ^ 

pinnae laterales non funt trans verfae, quaedam enim Sagu, en de vingefs aan de zyde-takken Jlaan niet regt 

eriguntur , funt quoque longiores, ^ frudus adeo dwars, zommige na vooren gekeert , zy zyn ook longer, en 

arfte . funt conjunfti , ut uvarum racemum referant , zo digt met vrugten bezet , datze een tros-druiven gelyken , 

inferiore autem parte , ubi racemo nexi fuere , non dog aan de binnen-zyde , daarze tegens den tak gezeten beb 

funt integri: fruftus fuperius funt defcripti. Horum ben, zyn ze niet vol : de vrugten zyn zoo als in de text be- 

minimi multo majores funt globis fclopeti fuperius fcbreven, de kleinjle van alien ruim zo groot als een Muf- 

plani, parvo acumine, ac inferius comprefli, ubi fibi quets-koogel , van vooren wot plat , met eenflyrefpits, en 

jnvicem junguntur. " -j-7- ^ 7 -..j._ -..-.*. _ 

Si 



agter wat gedrukt , daarze tegens malkander zitten. 



ramos 



Sagus vulgaris in juniore aetate uftione nimis ff^anneer deSagoe-Boom in zyn j'onkbeit veel met bran- 

Vexetur , abortus fit, qualis in adjefta figura apparet, den eequelt wert, zo wert by een misgeboorte, gelyk de ne- 

. ordinariam enim perdit comam, ac multos adquirit venjtaande figuur uitwyfl , want by verliejl zyn kruin ^ 

^ & furculos arcuatos dependentes , tumque gewint veele takken , die rondom gehogen uitfpruitende af- 

iterum' furfum elevatos, forma brachioriim lampadis bangen, en dan wederom met baarekruinen zig oprigten in 

majoris, ex hoc qumque fexve majores eriguntur ra- de manier als de armen van een groote lamp: bier aan zyn 

mi, inter quos plurimi minores furculi propullulant, vyfazes degrootjle, en daar tujjen een meenigte vanklein- 

ita ut truncus vix dignofci poflit, ad majorum horum dere uitfpruitzels, zo dat men den flam niet bekennen kan, 

tamorum bales non procul a vertice, crafliae depen- aan de booft-takken digt by den flam bangen eenige dikke 



dent, acfi radicum eflent fibrse. 



E X P L I- 



vezekn van boven af, als of bet worlds waaren. 

K3 



uy T' 



\ 



'\ 



ri _&_ ^ — 



\ 



I 



y 



t 



( 



■ p 



y 






S 



78 



HERBARII AMBOINENSIS Liber I. Catut Xrill. 










T 




O 



U Y T L E 




GIN 



» *- 




Tabula Dec'tma Septinne. 



Van de Seventiende Plaat, 



L 

Quae veram exhibet Palmam Farinifcram , & Saous a Rumr Dewelke vertoont de regte meclgevende Palm -Boom, ivelke 



pbio vocatur 

A. Arbonm. 

B. Ejus ffuticem denotat. 



J 



C. Fetufium & emarcidum folium ^ Gabba Gabba diftum* 

D. SagU'CoffuMy qxxxSagu Campe ab incolis nominatur. 

E. Ejus foUiculum , ex tenuiffimo ferico confeftum, quo fefc 
obducit. 

F. jiureliam. 

G. Nigrum exhibet ScarabauiUy in quern per Metamorphofin 
hie Sagu-CoJJus tranfit. ' 

EXPLICATIO 

Tabula Decima OSlavce. 

■ b 

Quae exhibet 5ii^af comam feu frondem frugiferam , qus 
Siriboa incolis vocatur, & quintum maturitatis gradum in 
arbore Sagu denotat. 

Am a. fruSus maturos flflunt. 



Sagus van Rumphius genaami wen. 
A* Fertoont de Boom zelfs. 
IS. Deszelfs jonge ftruilc zonderftam. 
C. Een oude Sagu Tak , Gabba Gabba genaamt. 



Worm 



F. Htt Poppeken. 



efp 



G. Ds zwarte Tor, ^jjaar in de Sagu Worm verandsrt. 



\ 



UYT LEGGING 

Fian de, Achtiende Plaat, 



e-welke vertoont een hloeyende ofte vruj^tdragende kruln van de 
Sagu-Boom dtiuelke Siriboa van de Inlanders genaamt wtrt 
- -^- '^^;jfde graat van rypbeit in den boom te kenn.n seeft. 



A. A. Femgnen de rype vrugten. 



o 











o. 







Variae funt Palma, qux farinam, ac panem fubminiftrant, 
nullas vero, quantum novi , funt, quae tanta quantitate ac / 



prajltantia illani veram Sagu diftam exhibent , ac ilia , qux 
a Rumpbio hie defcripta occurrit. A pluribus hue ufque au- 

ftoribus famofa ilia H Maiab. Todda-Panna pro verifarini. 
/era feu Saguifera Palma fuit habita ., uti illud conftat ex 
Sam, Dale Pharmacol, pag. 296 & 297. Beynio , aliisqiie aii- 
ftonbus , neutiquam vero banc effe genuinam Paimaw, 
qua farlnam 5a^a diaam prsbet, jam ohm optima adno- 
tavit Joan, Commel, in notis ad Todda-Panna H.Malab 



N M E R K I N 



rfcbeide Palm-Boomen , die meet en hroot verfcbaf' 



zulkgcet meelgeeven . alsde Sagu, dtivelke albier by Rumphius 
yoorkomt. Fan de me^Jie Scbryvers if tot mg toe de vermaarde 
Todda-Panna van de Hortus Malabaricus vo»r de reete meelee- 
yende ofte Sagu-Boom gebouden , zo als zulks blykt ul de Phar- 
mac. van Sam. Dale pag. 296 en 297. uit Breyne.en andere 
■hcbryvers , dog dat dit geenzints de waare Palm-boom is de- 



ef fubfei 



t 



J 



fi 



Arbor autem vera , S a o e Ambofnenfibus difla , a Seha 
Mhibetur in Tom. 1. TbeJ. ret. nat. lab. XXl^.pdg. 39 & 40. 
^^agufera hn ftopbora h«c arbor defcribitur in Falmt. 
M Znterat. eptft. XVI. a pag. 435. «d 439. dc qua porro 
vide Breyn. Frodr. 2. pag. 89. aliofaue. 

r u"% ^"® ?''^?^""» ^P^^^es • 1"« farinam feu Sagu 
fubmmiftrant , in Sam. Dale Pbarmai, pag. 297. prooonun 

Tp'cZ'm'J'i TT S'"gf?f "fibus' dWJ era: 

do-Ponna H. Malah. Urn. 3. iat. i &c. ex /fnoxiT naucleri 



da-Panna van de Hortus Malaba. der^e Ded. T:;b^ xX ; g^ ? f 

\.Jlj'^'\^r' Sagoe t,a«^rf. ^mboineezen genamt ,werl 
.verheek en befcareven 00k van Seba m !,« ecrfte Deel vanzyn 
jThefaur rer. natur. Tab. XXV. pag. 39 en 40 e„ desZ. 
gever.de Boom "A^Artophora .^^^n^i/i^VJn ValelT 
Ind. Litteif zeftiende brief van pag. 435 rbt 439 waarl^ei- 

_^Fetfcbetde zoorten van ? aim - Boomen , deivelke meel ofte bet 
Sagu ^«,,„ . «;,ri^ z;t,or^.,7?Wc «;«„ Dale in zyn Pharm pa7 
297- «» onrf-rr anrfer. rf. Talipot-Boom van de CingbaleTzen^: 
n^n^t d If,, i , c^dd p^„„^ Hortus fflbir^dc 



^m 



i 






frowae Palm-Doom , a/ao iy zj^t dat 
« Sagu ^maa*f wcrt. r^ritfrj zie 

bet derde Deel pag 46, no. 11. a/f 
ticis. ParJsIofon, en andere. 



beeft 




CAPUT DECIMUM OCTAVUM. 

- fr 

r 

C^«^ SagU' Arbor is. • 

^larum incpjis aeque neceflarius , proficuus , 



f 



^ 



XVIII 



H 






Gek-uik van den Sagu-Boom. 



,' 



f • 




Irmoohdi 



ojierfcbe Eylanden zoo noodig , prqfytel 



partibus Calappi ac Loncari arbore rnontaXra'd Pi.J''^'?' '^' '"^ ^' "^'fi 
tanem quoticnanum . ^cA ^ri^n, .a .1 •.f.,":?i.^5^4"^ ^ Calappus en Lontar-boom . nL 



bus domefticis: ut itacjue primum, feu panis ob inea- 
tur,pnmo ac necenarlo intelligendum eft/quemSam 



ut fupra notacum fu k, ecneraliter flnfpm «^r, poteit, totde boeveeljle graat van rypbeit yder mn^L iT 

exfpeftatur in cunfti.VSS "^' S?'T.".^° ^^^""^ gdyk bier boven float na/JSl ^Tl f':l' ^^« 



bebben , maar 00k verjcbeide andere beboeftig 
hmsboudtnge : om dan bet eerjle, namei ^ 



exfpeaacur in cunftis f^^debr XaT^^^^^^^ 



met 



cavatur. ex co meHnllrP norc oo^i.-.f,! '■run«-um ex- men nog een andere trnpf to „.,»*„„ s 6^/raen^oon beep 



CavacuV. ex eo jpedulix pTrs effo'StK Se? ^al 
BUS aqua mixta fr rarnr r,,,,,,^ ««~__k. "^'•^1 "^^ 



ff-^L" ^!.'f" '"'»*»«««/ ^"i^' 



nus aqua mixta fn^ln. /q7u;„"rog„oh:ipS Tn &^/'Jn '^"^^ ^^e^nulVi^, 



v.v.v.uwa i,a;L- lumis paucam exh beat quantit 
r 5?f!!?"^^.u';^^'-^""^ habetur , ac £0^0 



illud 



sfeningweetj of 

'geeft 



^ ^S!z^^£^^^^^^^^^ i^>sJ^t\^!i^^^'M -™ ; 



rS„; "ZltT .'^"^S?"' d^bet , fed p^ro. 



T^mt" 'yf^»' S'?""" betfi 



Jlaan, maar 



varias findendus eft partes , 



niet veel langerinZe^ellnf ^'^^'?^<^o meet men hem 

...... i£ duos-«r rftio^^r;s7™ fe!tfeS'^r^"-">- 

, . inte- *. ^'^^'^'"'''^^^''^^'yo/deelenbemmaarint'wee 

' , ^ mooten 



feptemve pedes'dTber e(^1o';V. 'i"''''"'?' !^"S"^^ ^^'^ 
medium i£ duo. fin^l^f i°n"S!' q"^^^'' itFum per 



I— 



> 



i 



1 



t 

t 

I 

i 






i 



i 



■ 



f 



r 
■ 



/ 



I 









Pi 



* 



t 



^ 



1 J 



II 






( 



I 




/ 



"-^ 



V 



/ 



1 



r 



\ 



LBoeL XFllLHoofdJl. AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



integrum relinquunt truncum , fi non magnce fit ]on- 
gitudinis, vol in duas transverfaliter dividunt partes, 
quas longitudinaliter findunt , atque diviiac parti 
incola tanquam equo infidet, manu tenens inftrumen-' 
turn inftar temonis ex Bamboefa confeclum, feu du- 
rum hnhet liVnum iVl27Z'VVOcatuni/ QUO albam ac fi- 



79 



mooten, die men ook in de lengte klcoft ,en cp ket gekloofde 
Jtuk zet zig den Mander aU miter te paart ,' bebbende in 
de bant een Injirument^ gemaakt ah ecu dijfel van Bam- 
boes, of eenig hart bout, (Nany genaamt) wdar 7nede by 
bet witte en draadige merg dezes boovis al ten eerjien zoo 

-- , . - u • ' J 1, n- • • fT^;^f^^,ieJappen, datbet'welnazaagzelgely.kt;enuit 

brofam hujus arboris meduUam Itatim ita minutam da bakzel krygen zy verder bet meet , te weteno^ de naa- 

contundit , ut inftar fcobis appareat, atque ex hac- volgende wyze. \ ' . '^ .' ' 

ce tritura farinam porro accipit, fequenti nempe 

modo. _ ^ ■ 

Supra aquam va's aliquod ponitur fex pedes circi- Boven eenig water <wert een trog gezet <uan on^eveer 6. 



ter longum , fabricatum ex craflb Sagu-arboris corti- 
ce , Coeroerong vocato , cujus ladflimEe parti pilofa 
textura , Runut nempe Calappi tamquam cribra an- 
nedlitur, fuperiore parte colligata, ac filo annexa. 



... - Jchorjfi ^.. 

(Loeroerong genaamt) aan <welkers brevet]} 



ift 



efzel y dat van den Calapp 

ijie eynd' Vzamen ge- 



iento'arcuato ac furfum & deorfum fefe elevante bonden, en met eentouwtje mjigemaakt,, aan een t ay en 

fufti, qualis in tornatorum fcamnis apparet & con- . krom geboogen , op en nedergaa7ide Jlok y'gelyk men aan de 

foicitur. Tritura huic inpofita vafi , atque aqua ipfi drayers bankeh ziet. Het bakzel in deze trog gedaan en 

luperfufa manibus for titer mifcetur, ac continue ere- met 'water overgegooten zynde, ivert dan met de banden 



ftocribroadfricatur, quumtenuiffima farina per ilium Jlerkelyk 
tranfit, quae porro per canalem annexum in fuppoli- 



fiaande zift aange 
fynfie meel daar door fchiet 



praauw daar van half 



ftraks op 



tarn ollam, Praauw vocatam , aqua plenam decidit, voorts ^ door een aangenaait getitje^ in een onder gezette 

cujus fundurti mox ferina petit , fique haec olla ad praauw ml -^---^ '* -' ' ■ ' - -^ . 6 ■" _ 

dimidium farina hac fit repleta, fupernatans aqua pe- gront zinkt 

culiari foramine errtitcitur, atque farina aufertur , qus; tapt men bt 

tam alba ac inftar calcis tenuis eft, & porro in levibus af^en neem 

corbulis ^ ex viridibus corifeftis foliis , aflervatur ; Hcec- fyn 



korfj 



V 



que triturae mixtura tam diu continuatur, donee nulla den gemaakt ^^ert bewaart; en ditkneeden van bet bakzel 

nun ^nn^ amnliu*; ohferveMir f^rinn frnnfire • Reftans wert zoo lang gecontinueert , tot dat men ziet dat 'er seen 



craffior Sagu farina ^ furfures aemulans crafllores, quae 



tfcbiet. Het overgefcbooten rof- 



JEfavocatur, coacervatur, atque aprisprsdserelmqui- ze Sagu-meel^ wel na grove zemel gelykende en Ela p^- 

fnr. vpI ii«2 . nni Hnmnm apftnrf^ illam velinf: . ad norcos nnnmt . m)p.rt nf) ppn hnnh a-p/hiffafo^ /,*, *«., ^ ^.7_r 



tur , vel iis , qui domum geftare illam velint , ad porcos 

faginandos^alioquin^fi in filva relinquatur, ex ea ex- 

crefcunt Boleti , Malaice Coelat Sagu , feu Diamor di- 

6li, ex quibus gratus prsparatur cidus, in medio hu- zints^ wanneer het 

jus£/a5Uti quoquein putrefafto hujus ligno^oriuntur daar Caviberfioelien 



)p een boop gejmeeten , en ten proye 



quoque cram , pingues, ac plicati albentes vermes, 

lubfufcis nigricantibus capitibus, Erucarum forma, feu kofi gemaakt 



gen ixiillen, om baar verkens daar mede te mejlen, ander- 
7.intr. iDannp.p.r hpt in 't bofcb blyft leggen , zo groe^ - 

boven op, Boleti , en in '? Mat 



>/ 



en 

ts 



tyocampcB 



van binnen in deze Ela, ah mede in 



naftro inveniuntur , ex quorum forma hos vermes yo- pelde 



bet verrotte bout, groeyen ook zeekere dikke, vette, geriin- 




Campas , & Cojfos Saguarios. Hi 
incolis in 3eliciis quoque habentur, fiduriora eorum 
detruncentur capita , atque eorum corpora verruculo 
aflentur , ac propria ipforum pinguedine obducantur ; 



boofdi 



quidam etiam Europiani 
eos quoque in deliciis habenf. 



guft 



nte van Rupzen, ofte de Pityocampa, deni^elke by 
ojis mede in 't groene vuuren-bout gevofiden iverden en 
na welke gelykeniffe viy deze njoormen vSagu Campas en 
Coflbs-Saguarios genaamt bebben. Deze wormen werden 
van de Inlanders mede vobr een lekkernye gehouden , ah 



-T 



koppen affnyt 



van bet licbaam 



\ 



Ut autem ad farinam redeamus , Sagu Mania di£lam : 
Plurima ejus pars ad panem pinfendum adhibetur, 
ac pauca tantum portio ad pultem praeparandam af- 
fervatur: Per menfem circiter bona fervari poteft in 
' iifdem nempe viridibus fcrobulis , fi aliquando recent! 
afpergantur aqua, hocq 



n eenfpeetje hraat ^bedridpende by zig zelf. 

n vet; en zommige Europianen^ dieze geproeft 

laken daar ook eenig werk af. 

Dog om nu weder te keeren tot ons meel, Sagu-manta 



ken. 



ejle daar van ^ort gehruikt tot broot 
\aar een klein gedeelte bewaart om bry daar van 
: want men kan bet vcel een maandt goet bou- 
at in de zelfde groene korven, als men'die zom- 
met wat vers water befproeit^ ja op 



transterri poteft Bataviam, ad panem autem pinfen- kan men't ook onbedorven tot na Batavia vervoeren: om 
dum requiruntur certse form^ ex terra confedtae^vul- nu bet broot te bakken, moet men bebben zeekere vormm 
go Portugallice Furno didx , Amboinenfibus vero pro- ' van aarde gemaakt , doorgaans in het Portugees Fumo ^e- 
prie Hatu Paputi vocatae , & Malaice Batu Bapondi, naamt^ maar ........ 



conftans 



Maleyts Batu Bapondi , dat is een ft 



funt quadratae, manum circiter longJE, vel paulo bre- beursjes of celletjes\ want deze vormen zyn vierkant^ om- 
viores, atque in quinque, fex, vel decemdivifsfunt eel- trent een handt lanky '' ' ^ * ' ' 



lulas,quarum fingula circiter transverfum lata eft digi- 



if wat korter , en in vyf 



^ 



Uliaf' wydt^ywerdende de bejle dezer vormen gemaakt op 't 

■ "" "^ * ' ^egory Oim , dog bet gemeene 




In hifce formis bene primum calefa6lis inditur ficca vint men over al: en in deze vormen ^ wanneerze eerjt ter 
^ n . . /!...:„ : ^. ^ir-,. tranfit, degen beet zyn gemaakt ^ giet men bet droge Sagu^w eel ^'t 



g 



quae ftatim in panes 



ofFas 



quae tollun tur, ac denuo altera inponitur farina, do- 
nee forma frigefcere incipiat , quam iterum reca- uitft 



^ftont tot koeken of 



lefaciunt, opusque illud tam diu continuant, donee dat de vorm begint kout tewerden^ als wanneer men de- 
omnis Sagu manta fit pifta: Hi vero panes inaequalis 'zelve al weder beet of warm maakty en het werk zo lanse 
funt magnitudinis ac rormae, quamvis omnes fint qua- 



^Pof 



drati, pavimenta asmulantes: Singula enim mfula pe- deze brooden zyn van ongelyke grootte engedaante, boewel 
culiarem habet formam: Vulgares enim panes in Am- allemar vierkant ^ en de vloer-lleenen wel P'ehhnde i Qfwrtt 
boina femi-pedem circiter funt long!, tres quatuorve 



dam perfcfte funt quadrati, alii oblongi , multoque 
crafliores quam Amooinenfes,' ac duri mftar lapidis 
cofti , horumque anguli vitro quafi obdufti appa- 
rent: Omnium maximi adducuntur ex infulis K^y & 
Aru 



heeft 



meene koeken in Amhoina bykans een halve voet lanky drie 
a vier vlngers breet , midsgaders wit en bros : maar op Ce- 
ram zyn zommige regt viermnt , andere lankwerpig ^ en veel 
dikker dan de Amboinze^ ook zoo hart als gebakken fteen 
en de boeken als verglaaft; de grootfte van alien komen nit 

__. „, ^_. _„^ ,j„.^,,_._.„ ,^..^ , de Eylanden Key en Am, dewelke zomtyts wel een en een 

. dium lati , ac digicum circiter crafli : Optimi vero panes halve voet lank zyn , een halve dito breet , en quilyk een vin- 



in Uliaflercnfibus pinfuntur infulis , manum circiter 



quadra 



ion 



f,'. ^^P '^anS ^..^..^o r.y 

landm gemaakt, zynde omtrent een hand-breet , regt vier- 

kantt 



\ 



\ 



\ 



X 



V 



( 



/ 



J-*". 



\ 



I 



t 



i 



\ 



80 



HERBARII AMBOINENSIS Likt L Caput XVIIL 



re- 



jori aucem praparantur laborc quam vulgarcs 
ccns neinpe tota Sagumanta fumcnda eft, quaj per 
quatuor dies vcnto cxficcanda exponitiir, foliisque 
Tviufs vel Ari obvclanda eft, farina hiEC dein ter qua- 
terve bene cribranda eft. tumque pinfenda, hacque 
cxflccadone Sagumanta ruffumacquirit colorem,mol- 
Jefque hinc funt panes, fi recentes fint, gratigue fa- 
poris 5 pauIo viliores vulgari noftro pane, (1 '^'"'"^ 
iiliquoc per dies deponantur ^ 
Icunt , & quidam , ft nimis duri ac calido in furno 



vero 



inflar lapidis indure- 



kant^fyn^ en ros van coleur^ dog deze werden met njoat 
meerder moeiten toebereit dan de gemeene^ namentlyk^ bet 
moet gebeele verfcbe Sagumanta zyn , die men vier dagen 
in de imnt moet droogen , en met hlaaden van Piefang , of 
Aran toedekken ^ daar na meet men dat meel wel ter degen 
drie a vier maal ziften^ en ah dan bakken^ door dit droo- 
gen krygt de Sagumanta een rojfe coleur^ ende de hrooden 
werden zeerfyn; verfcb zynde i^eeky enfmaakelykj een 
weinig minder of Jlegter dan ons verfcb broodt ^ maar alffe 



fi 



en zommige 



fucrint codi, penitus quafi vitrefcunt, qui tamcfi a- die alu beet ^ebakken zyn, geheel glazig, dog de-welke eg- 
qua vel jure carnium macerati intumefcunt ac mol- ter i^ederom jlraks week worden , en opzwel' 



\ 



Manica 



Mar 



£x Sagu-manta vcteri/arinaque mixta fit cum aqua palu- 
dofa ac ftagnance, nee antea exficcata, nee cribrata, geb 
turn panes pallide albefcunt, acefcunt jmucefcuncque, de ^ 
quales funt, qui ouotidie recentes in foro venales goo^ 
proftant. Ceramenus Sagu-Maruca craffiflima ^ efl re- zyn 



if zop doopt : ah deze hrooden of 
t werden uit Sa^u-manta . die out i. 
ftaande poel 



oft 



ift^ zoo werden de brooden bleek-voit^ 



fmaak , en een vermuft 



rum omnium durabiliflima , qua^ tccdiofum •pffcbe 

cibum inadfuetis ob duritiem & fcabritiem, ita ut daar en tegen weder de durahelfl 



prius quis defatigatus quam fatiatus manducatione re- 
cedat, fipeque palatum ea Isedatur. Europiani autem 
noflri icnfim hifce adfuefcunt panibus^ in omnibus 
enim itincribus marinis, atque cxercitu noflri milites 
.a:quc acindigena: ex hoc vivunt panis gienere, con- 
tcmncndus autem non eft, fi alius cum illo ingeratur 
cibus ^ qui efficit ^ ut inter comederidum fit mollior: 
Bonusque naturae Conditor laudandus efl:, quod hifce 
infulis panem hunc arboreum loco Oryzx, vel alius 
frumenti conceflcrit. 



op de paffer ofmarkt te koop 
Maruca is wel de groffle^ dog 

ynde een 






kofi 

belt en ruigbeit ^ zoo dat men zig eer moede , dan zat daar 
aan eet , en dikwih bet gebemelte van de mondt daar aan be- 
zeert. Dog onze Europianen gewennen ^^^^^ nlUt^ci>o^r ^^^ 

deze brooden; want opalle Zee-reyzen ^ 

ten zoo wel onze Soldaten . ah de Inlanders vafi ^dit broot 



en in 't leger moe- 



efpyze beeft 



ah 



P 



Scbepp 



dat by aan deze Eylanden dit boom-broodt in 



takko 



plaats vail ryfh of ander graan gegeven beeft 

vocan- Tbien brooden van middelniatige grootte t^zamen gebon- 

tur, quuni plerumque decern fimul hujus generis pa- deny noemtm^n een Sa-takko, om dat 'er gemeenelyk van 

nes in una pra;parentur forma, ex minori autem Sagu die zoorte tbien Celletjes in een vormzyn^ maar van de 

a viginti ad triginta pro una numerantur dofi: Ceram- Heine Sagu reekent men twintis: a dertis:. en meer voor een 
menles 

fcdlo , fingulaquc talis dofis colligatur, talique modo 



tax: de Cerammers doorrygenfe^ nog vers zynde ^ met een 




koop 



ifh 



venales o&runt: Hi Sagu-panes licet fint duriflTimi ac en bre? 

vitrei, facillime tamen in pultem excoqui poflunt, nog zo ISardt en glazig y kan men zeer ligt tot een bry koo-- 

eryen. Nu zullen wy ookfpreeken 
Papeda^en boedanig die wert toe^ 



fol 



pulte 



Nunc 



praeparatione : Q 



Calapp 

' jp 



eft ridiculus quidem fpeftatonbus , delicati tamen fapo- 

ris , ifque fcquenti praeparatur modo ; accipe recentis 
farinae Sa '~ ' ' ' " ' 



kofi %o belagelyk van aanzien ^ 
^ffelyk mn fmaak ; en dat gefcbiet alius. Neemt 



manipulum , per partes infunde verfcbe meel Sagu-manta ien bant vol,fmyt ^^. «.,„^ „,- 
aqux calidas, continuo agita , ftatim tum acquiris te- lenkskens in beet water, en roert betgeduurig om, zo wert 
naccm pellucidam pultem, codtum amylum referen- terftont daar van een taay» doorfcbynende bry of pap, wel 



Zappta 



Papeda 



gekookte flyfzel 



medatur , paratum debet efle condimentum ex jure 



9/ hy de Amboineezen Jl> 
pap 



't> 



ijfan diftum^ex fucco Limonum acido^a- fauce van viffopy Bocaflan .alderbande zuure Lemoenen 



romatibusquc confeftum , cujus pauca pai^ patella pla- zop met ritsjes gewreeven , waar van men een weinis siet 
nx infundmir,rcu conchs prxCenimNautaliMajoris, in een vlak fcbootelken, of een fchulpe , inzonderbeit van 
leu folio Scutellaria prima , cujus folia inftar patinas Nautilus Major, ofte in een blat van ScuteJlaria prima 
natura tormavit , dem Papeda tenuibus bacillis tarn welkers bladeren de natuur regt ah fcbootels seformeert 
dju agitatur , doncQ grumulus adh^reat, qui praedi- beeft, daar na hafpelt en drait men de Papeda met dunne 
tto mponitur condimento, quantumcunque velimus, fiokjes zo lang om, tot dat 'ere en klontje aan blyft hansen. 



grumuli enim condimento obdudli non fibi agglutinan- 



mafticat 



Ifs wil, want 



fi 



W ' t'ir'^k te?":,r ^T^ ^"'™ "!H''«°'": als zy eensin de zouze imgewmtell zyn, en die mm 2 



. . . bumeft 

to , eft grati faporis , appetitum excitans , paucum 
vero dat nutrimcntum, ac mox digeritur, ita ut, li- 
cet pleno ventre a mcnfa rcccdamus , intra unam al- 
teramye horam conftimptus ftt: Gratiflimus eft cibus 
iis, qui antcccdente incbriati fuerunt die , vapores enim 
diflipat, raucam Icnit gulam, atque naufeabundo ap- 
petitum excitat ventriculo. 



dan zonder kauwen ql Jlorpende 
en kan , inzwelg't , want 
Papeda , met zommige fc 



m 



Papeda hxc comefta multum urinam movet , 
quum paucum atque aquoftim pra^beat nutrimentum, 
undc & ii, qui quotidic hancce ingerunt, uti pluri- 
mum Amboincnrcs feminae ilia deleftantur , craflum 



naam eeten , maakende ook een grage maag , dog z^ geeft 
weinig voetzel,en werdtfiraks verteerdt, zodat, alfiaat 
men met een dikke bulk van taafel op , dezelve binnen een 
uur of twee weder verdweenen is : bet is een byzondere 
fmakelyke kofi voor die geene , die V daags te voor en dronken 
geweefi zyn , want bet veriryft de dampen , zalft defcbor- 
re keel , en maakt een omgekeerde maag wederom graag. 

Men watert ook \)an bet Papeda eeten al vry veil , ' om 
datze weinig en wateragtig voedzel geeft , wesbalven men 
die geene , die dezeliie dagelyks nuttigen , gelyk meefi doen 

"- Amhoineefcle vrouwen,met een dik poezelagtip , dog 



.^ 



cidercnt, fi multo l^bore corpus ftium non exercc- 
rcnt: Amboincnfes quoque non ita folliciti ftint de 
memomo condimcnio, fi enim deftituantur jure pi- 
fcium feu Bocaffan , paucam modo adhibent aquam 
raro Limonum fucco mixtam , vel tan tum folam a- 
quam , & pro frigida Papeda aquam marinam : Ce- 
rebrum autem Sagus arbom, Pdmyt vocatum, non 
jta bonum eft ac Calappi , uhde & vix vel raro cru- 

duru 



Leu- flap en wateragtig licbaan 
ie in- waterzuet zouden vervall 



?fe7iden 



zy 



leus met om de voom. fauce te maaken; want 
ifcb-zop 0/ Bocaffan bebben^ zo neemenze mat 
?r met een weinig Lemoen-zopy of maarflegt^ 
n de koude Papeda Zee-water. 



boom 



Aangaande 

: en is zo goet nog ac 

Calappus-boom y en waarom 



of zelden raauw eet , ?naar 



ritsjes 



\ 



/ 



/ 



V 



I 



/ 



f 



L Boek, XVIIL Hqofdjl 



AMBOINSGHE KRUYDBOEK 



' I 




rent 



dum comedicur, fed coftum cum Tale & aromafibus 
ufurpatur , hujus non.multum tamen edendum eft, 
praiertim in caflris , quum nulli alii ad manus lint 
cibi , ubi Hydropem atque Diarrhjeam excitarec. 
Memorata Papeda quoque adhibetur ad lintea ad- 
flutinanda, & illiniendas chartas ^ & Bibliopegi hac 
ibrorum cortices adglutinant ^ quamvis turn non 
admodum fint durabiles, acidumque plerumque fpi- 
- odorcm : Papeda enim ad minimum tres per 
tiics induraca efTc debet, antequam hunc in ufum adr 
hiberi poflit. (^ujedam etiam femina: ea loco Amyli 
utuntar , Candida vero lintea 'inde lutefcunt. Par- 
tes feu fragmenta, qua; ex recenti Sagu medulla fcin- 
duntur , antequam ad farinam contundantur, Amboi- 
nenfes vocantMewr. Hsee aquae inmergunt, ac in fumo 
confervant : tenuis hujus Meur lamella in craticula to- 
fta inftar tofti panis com,edi poteft, fed mixta cum 
Sagu-manta , fin pinfere earn, velimus, exhibet pul- 



ritsjes gekookt , en da7i ei:en nvel moet men bet riiei'teei 
eeten^ byzonderlyk in de Icegers , daar men geen andere 
kojt bybeeft , om dat bet waterzugt en buykloop i 



pappet, 



plak 



Dinaers weien aaar mede de dckzels dir boekm te pappen , 
boewel dezelve dan niet zeer durabel zyn , en gmeenhk 
een gooren reuk bebben : want de Papeda moet ten minllen 
due dagen oudt zyn , eerze tot dat ixerk dienen kan : zom- 



fnyt uit bet verfcbe 



fiyfi 

f. Dejlukkenof. 



Meur 



foli 



Marucam 



bet zehe doopen zy in bet 'water , en bewaaren bet aan in 
den rook; een dunnefneede van dit Meur op de roofier ge- 
braaden kan men eeten als geroojl broodt , maar dezefve 
gemengt vjordende onder Sagu-manta , als menze bakken 
<wil, dan geeft of maakt bet eenfcboone, zoete. en rofTe 
Sagu-Maruca. '" 



De 



que praebcnt utihtatem ad tedium nempe sdificatio- een groot gebruik, namentlyk tot bet opbouwenmn alder- 
ncm , qu^ hilce in infulis tanti funt ufus , quanti in aHis ley buizen , en in deze Eylanden zo noodis: , als op andere 
locis arundo Indica feu Bambu , huicque operi non plaatzen bet Indiaanfcbe riet . of ~ 
adhibentur recentes fruticis ramificatiories , fed vete- 
res arboris , quum truncus hominis altitudinem adqui- 

liverit, aucEoue velfoonte decidernnr. vplavpllnnMir 



neemt men met de groene takken van den ft 



jlam van een 



• ^' c ' - n ' ^ '^^^^ l^oogte bebben y en die of mn zelfs afmllen 4 of uuu 

quarumque interior pars rugofa, Corumig difta, am- afgetrokken ^^erden;en van dewelke men dan bet onder fl 



putatur, atque reliqua earum pars inermis , glabra, 
& obfcurc fiava eft, quoque magis hae vetuftiores ra- 
mificationes detruncantur , atque arbor ab hifce de^ 




^y 

Aj 



(Corurong genaamt) of k ^ 

onder doornen ^^ladt ^ en bruin-geel^ en %oe meer men 



takken af neemt 






invert , 



tefchieten 
(Gabba Gabba genaamt,) 



puratur, eo melior excrefcit ilia, quae laetior proger- boe b§ter bet toot hem is: icant by daar door lust kryirt' 
minat^ altiorque ac latior extenditur: Ex illis autcm' — *" '-*"" ""*" ^-'-•- - - - ' ■^. . - • . ^ y^. ' 
ramificatioriibus Gabba Gabba didtis , uti indicatum 

fuit, conficiuntur parietes, tabulata, fepes tam pu- zegt , alle de wanden, zolders , beggen, en beininken^zoo 
blicaruni quam privatarum sidium , item fixa fcamna, ' ' ' ' . - o . > 

quae Deggo Depgo vocantur, cubilia, rates fluftuantes, 
quibus gravia ligna vcl lapides trans aquam vehuntur; 

utque parietes ac fepimenta ex hifce conficiuntur, over water brengt; enom imnden en beiningen'daarvan 

omnes ad ccrtam amputantur menfuram , quarura " ' - .. - o . 

fragmenta per clavos ex Bamboes confedlos fibi in- 

Junguntur, imo tam firmiter ataue ardc, ut vix per- madkt, aan malkanderen gefpykert^ en tuffcben 

fpici poflint, fi intra duos jundi fibi fuerint aflerculos, '" ' 



"welke flukken 



flaap-fieeden 

ofji 

Q... daai ,_. 

op een zeekere maat afgekapt^ 
met nagelen van Bamhoezen ze- 



- - . , ten aan malkanderen gevoegt warden , Ja zo digt , dat men 

fl vero hx Gabba Gabba non bene fuerint exficcataj , daar qualyk door zien kan , maar als deze Gabba Gabba 
corrugantur , talesque parietes ubique rimatcE funt:- nog niet ter degen droog zyn^ zoo krimpenfe in, en zulke 

Aedes ex hifce Gabba Gabba COnfl-rnfl-a» PYrnrnp mpn. tjnandpv. r'VM nfc /f/;« ami 



tiuntur , acfi ex magnis Organi tubis cflcnt ereftae , 
pira quoque ex his mufica componi potefl, fi enim 
juxta Gabba Gaiba dorfum tenuis extcrioris corticis 
findatur lamella , atque ad ejus utrasquc oras tenues 



opene 



Ipypen waaren op 



f' 



klugtig muzyk daar van bebben , "want als men langs de 

,. . . , - ruggen der gem. Gabba Gabba een fmal riempje uit de 

jungantur bacelli^ ac digico hi feriancur, fonum circi- buiienfte fcborffe opfplyty voorts aan of by de eyndenfmaU 



ter edunt inflar Cytharae fill: Hi autem parietes per 

pofTun 



iffcben infleekt 
)pjlaat^ zoo geeft bet by na eengeluit^ als een Cyterfi 



ftioribus Gabha Gabba fuerint conflrud^, & ficcd po- en deze wanden konnen njoel tienjaaren duuren, wannecr- 
nantur loco, alioquin mode per feptem otlove rema- ze van oude Gabba Gabba zyn gemaakty en wel droog 



ncnt annos. 



fi 



Folia hujus arboris ad aedium tefta quoque adhiben- Aangaande nii de bladeren van dezen boom , dezelve 

tUT, huncque in fineni viridia eliguntur folia , five ex werden mede gebruikt tot bet dekken van alderleye buizen , 

frutice, feu, quae meHora,ex adultis arboribus , quae- en daar toe neemt men de groene bladeren, ""t zy dan van 

que comphcantur, vel fupra aflerculum colligantur den Jlruik , of {dewelke veel beter zyn) van de volwaffene 



ex tenuiore ligno,Bambofa, vel alia ex arundine con- 
feftum, ficque confuuntur, quod fit per filum prae- 
paratum ex tenui fiflTa Leleba, quae tenuiflima Bambo- 
fae fpecies efl:, ita ut smulentur orbem qulnque fex- 
ve pedes longum , & fesguipedem latum. Poftea foli 
exficcantur , donee fpadicei fint colon's, atque per 



een latje, van eenig bout, gefpleeten Bamboes y of ander 
dun riet gemaakt ; en naay'tze dan zoo aan malkaiider , 'f 
welk gefcbiet met een draadt gemaakt vanfyn gejpleeten 
Leleba , (ry/zi^ de dunjle zoorte van Bamboezen') zo datze 



fi.rata aflTervantur congefta: Tigilla, quibus hasc folia en aiiderbalf 



yf 



circumfuuntur , Pangcawa vocantur , ac totae confe- 
ftae , atque ex foliis praeparatae fcalae, Jtap, quibus 
teguntur omnis generis aedificia hifce in infuhs, uti in 
diis^ Indiae locis id fit ex Calappi vel Nips foliis. 
'^""' ••-. -. -- parte 



Cafl 



ip malkander gejt 



deze bladeren om benaait , noeint men Pangcawa , midsga- 
ders de gebeele opgemaakte bladt • fcbalien Atap ; en werden 
daar mede gedekt alle de buizen in deze Eylanden, gelyk 



que memoratae fcala: tenuibus alligantur tigillis, quae op andere plaatzen van Indien met de Calappus of Nip 



funt 



Leleba confefta tali modo ', ut fequens fempcr fcala 
ultra dimidium inferioris obtegat partem ; fique ad 
fuperiorem asdificii partem fuerit perventum, tum 
dua: tales duplices fcalae dorfo ita alligantur, utinftar 
Lbri apertJE fint, ac dehifcant, ita ut utramque tecli 

4^ ^^ aa ^_ ^^ — - ^^ ^^ - — — V_l1_. 4 Wb mm 



bladeren 



bet dekken 



gemclde fcbalien op de dunnefp^ 



op 
en 

Ifd 



igendefcba 



funr obvolvendae . ^f/a 



fcal 



Bong^ 



Malaice 




pimenta obteguntur, ne in eredas Gabba Gabba cadat 
Tom. I. ' < pluvia. 



'i njcelk gemeenelyk ook Gabba Gabba zyn 
koorden van Leleba, zodanig dat 
lie meet als debelftvan de onderfl 

tot boven aan de vorjl komt, zoo bint men twee dlergdyke 
dubbelde fcbalien met de riigge zoodanig tegens malkande- 
ren^ datze opengaan als een boeky en legt dezelve dan aU 
zoo gapende boven op de vorfl , zo datze de beide zyden des 
daks bevatten en bedekken, maar men moet bier en daar op 
deze fcbalien i^ederom andere latjes binden^ (Bilato ge- 
naanit) op dat de jwint deze breede fcbalien nieto^enwaye 



I 



erh 



1 



r 



/ 



MERBARII AMBOINENSIS 'tiberl.Catut XVIII. 



pluvia, undc facile & cko corrumpuntur^ atque fqua- 
lidc rufefcunt. 



Jlaat : deze v or jl-fcb alien 



met de'voelke men ook de 



Jlaande 




baajl 



(of qualyk Bonga-Bonga) en 
rfte paggers dekt , op datter 

oudevallen^daaT' 






Teda hiEC^ licet ex teriui hac pra^pafenturmatdnc, Deze daaken^ boewel van zhlken ligten jioffi 



adeo ,tamen funt claufa , uc nulla pluviae gutta per- 
tranfeat, licet maximi imbres ac procell^E fepe obo- 
riantur. Peflimum vcro eft, quod vix ultra feptem 
perdurare pollint annos , excepto^li duplicatae alli- 



droppel reegen in of 
fcboon datzegeweldigejtoruhwinden ^ en plas-n 
I uitjlaan^ maar betjiimfleis^ datze nietboven a 






e- 

yp 



gantur, quum per decern adhuc pcrfiftunt annos: Sea- malkander bindt^ als wanneerze nog wel tien jaren goet 



} 



•Jl zy?ize fcboon 'bruin , maar in "t laaft 



fqualide cinereae , quum faepe adeo comminuuntur, graauw, en verbryzelen zomtyts zoodanig opmalkandtr. 



ut tamquam ex terra plurimEB ex illis excrefcanc plan- 
tee : Aedes has ex tarn levi conllrudtae matcrie , facile 
quoquc per paucos "homines translocari polRmt, nee 
flamma icidem facile hafce confumit , nili extrema 
Atap pars comburatur, turn enim chartaces haj do- 
mus cito comburuntur, damnum autem talis lEdificii 



planten op. 



ftoffi 



ok met <weinig menfchen 

beeft 'er ook niet ligt vat aan^ 't en zy 

m de atap bereiken kan : ivant ah dan 



pampiere 



non adeo magnum efl^incoIiE enim parvopretio novum /c/jaie van bet buis zelve is niet zeer grooty want den 



exftruere poflunt. Ut memorataAtap conficiatur^non 
plures quam du^ fimul ramificatjones ex arbore avel- 
lendiE funt, alias enim nimis emaciatur ilia, unde & 
incolae in fuis Sagu-filvis nolunt peregrinos vel alios 
admittere,ut folia inde petant^ qum ipli prasfentes 
' adftare debeant,& invigilare ^ ne nimis a ramis de- 
nudentur arborcs, econtra, li Gabba Gabba fm.t emar- 



Jtap 



kojlen weder een ander oprigt 



^.ffens van de boomen af 



f 



mergelt , en ijoaarom 'de Inlanders ook niet lyden willen , 
dat^ een ander of vreemde in haar Sagu-bofch bladeren komt 

f zy moeten zelf. 



tere. 



P_e- niet te zeer 'van takken ontbloot^ daar en tegen bet baalen 



fi 



ifgevallene 



Quum faepius hifce in infulisbellageruntur, ac hofli- Nadien 
bus non majus adferri damnum poteft, quam fi eorura 



pi 



frugiferx perdantur arbores, lie quoqueSagu-filva, qux met bet bederven van bare vrugtboomen , zo moet bet Sagii^ 
ipforumpanariumeft, primo vaftatur , quod fit, (ipro- hofcb Qals zynde baar broodt-kamer') zulks voor eerfl 



funda fciflura in trunco incidatur, ex qua intra tres 
quatuorve dies omnis arboris fuccus exftillat, forma 
mucofe Papedae, atque ejus medulla cxficcatur, unde 
aftuti incolae cito adcurrentes hoc vulnus curant ma- 



fi 



Pap 



g^ibiet , als men een kerf ef diepi 

'lit dan binnen drie a vie\ 
loopt , in gedaante van Jly 



nipulo luti feu nigr^e terrae imponendo, poltea in- Jlimmen of 
dc in ufum venit totas excidere^ ac per longitudi- 



fmeeren , zo is namaals 



Jhk of 



nem findere arbores: tum enim per pluvias ac folem ^ „ _,^ 

medulla brevi computrefcit tempore, hocgue difficil* gekomen,dat men deze boomen gebeelomnjelien^enindefen- 
limum ac noxium eft opus, - ■ ^ • - • -^- /v» . . . , , 

milites in Amboinenfibus bellis 



quod Europiani noftri g^^fplyt 




raeftare debent. Per- 



binnenjl 



errantes enim casnofas hafce Sagu-filvas vel fpinis de moeyelykfle en fcbadelykfle werken ^ die onze Europi 
laeduntur ac vulnerantur in pedibus, vel incidunt in fcbe Soldatenin de Amboinjcbe oorlogen bebben uit tejl 



paralyfmlndicam-. Berbery didam ,unde , quibus hicce '^ant Z3? moeten 



contingit labor j calceis bene firmandi funt , ne in 
vulnera maligna per fpinas irruant. 



doorkruiJ]\ 



^f 



' I 



h-r 



r 

Mem 



cralTam corticem, Coroerong diftu'm. 



compcrcum eft, inpenetrabilem efte globo fclopeti , heef 



bojjcben , of van doornen in de voeten gequetjl 

' -y en Indiaanze lammigbeit gera 
leen gelt aanfcboenen Jpaaren, d 
belt te beurte !valt, of by zal bet bem beklagen. 
De voornoemde dikke Jchorjfe , Coroerong p 



yel faltem ejus vim adeo imminucre , ut non mul- 
tum nocere poffit: unde in campis & caftris fubita- 
neae inde polTunt fabricari loricae : fervi quoque hoc 
utuntur cortice , fi in echinis lapides , calcem , tales- 
que graves materias humeris luis geftare debeant. 
Hujus arboris folia , ac prsefertim junioris feu frute- 
fcentisj numquam fere, quiefcunt, fed continuo tre- 



oorlyk zyuy of immers den flag 

men te brceken , datze [[een irroote 






fcbade kan do 



\ 



^erze in bakken fit 
op bare fcbouders 



fcbielyke of fpoedige borjl 
ie flaven sebruiken dezelv 



munt, ac minimo moventur vento, immo fiepius duo firuikyfiaan bykans mitflil 
' '--' fefe allidunt '* ' " " ' 



^f 



tnave 



quum reliqua quiefcant , li- 
cet iier ad oculum fit pacatiflimus: Ilia fubito iterum 
liftuntur, qiium alia iterum agitentur, quod mirabi- 
lem pra^bet adfpedlum , ejufque proximam cauflam 



ill 



ijli 



in corpore 



puto eiie mmorem ac nacciuum aeris motum 

noftro perfentiri nequit , quique 
tra firrha & femi-complicata folia tamquam ad fafti- flaauwe bevoeging 
gium allidit, unde h^c moventur. Spinoff ramifica- voelen kan, en de- 
tioncs fepibus hortorum Paggers vocatorum impd- boogen bladeren , 



fill ftaan, al is de lugt, na oogenfcbyn 
fcbielykfi 



, qui bun wederom andere . 't ijoelk wonderlyk is om aan te zien, 
con- en waar van ik de na " - - - 



ifie oorzaak gi[J 



nuntur, ne transyolcnt galli, vel circa arborum trun- 




fiyve en balf 

ifi 



takken legt men op beiningen 
er tuinen , voor bet overvUegen der boenders. 



cos quoque colligantur , ne glires aliique jSeregrini of\ 

hofpites illas adfcendant. Germen, quod quoque te- ofte men'bintze ook random de boomen tef^ens bet oPkl 
lum ac cornu vocari poteft , unde juniora explicantur rffr nr^ ' " - • - o r 

folia, ante ejus aperturam ad ulnae longitudinem vel pyl of 

ex quo incolae blader 



gafien: defcheiit 



paulo majorem liepius 
tenuia findere norunt fila. 



abfcinditui 



q 



guntur, unde contexunt certa lintea Culit 5'^^/^difta, 
quae funt firma ac glabra, coloris pallidc purpurei, 
ac fatis durabilia & contra pluvias perdurant, inter 
■texendum aiitem admifcent plei-umquc aliquod GofTypii 
filum, uti ex Baftas vel Caricams^ quod cum in finem 
prius in filamenta ducunt. Incolx vero infularum y- 



m 'i^eraeeiiy wert, voor bet openen^ zomtyts dele, 
een elle of wat mser afgefneeden , daar dan de 
f fyne draaden van weten te fplyten , en dez 
9/ zwart te ver-vjen , midsgaders daar van te <) 
ekere fiofjes, Culit Sagu genaami , zynde Jly f 



iaftrenfi 



J ofpurp 
weeven i 



verwe 



fatillimi 



Baftas ofCaricaniSy dewelke zy 



I 



m 






•n. 




> 



/ 



t^ 



# » 



r 



I 



/ 



I 



\ 



h Both. XVllL Hoof dfl. AMBOINSCHE KRUYDBOEK; 




fatiffimi. Quum jam obfervetur Sagiim fruftus fuos 
prodicliram ^ quod eft circa fupra notatum fecun- 
dum vel tertium maturitatis gradum , fique per ali- 
qiiod tempus expetatur vegeta ; pr^didum tunc 
germen disrumpendum eft ^ turn enim aliquot per 
mcnfes confervari potefl , donee occafio oboriatur 
ejus corttundendi meduUam; Cerammenfes vulnera 



Uliajlerfcbe Eylanden 



ie In'Uj007iders 
va?l dtze klee* 



m 



tfchieten 
ede of d 



Jlaa?ide 



tfpruitzel of defcbeut afb 



atque exulcerationes^ curant manducato Sagu-pane', ken; iraizt als dan kan men dezelve nog eenige maanden 

quera forma emplaftri imponunfc, vim enim exuccan- goet bewaren, tot dat men gelegentbeit beeft^ om bem te 

tern atque incarnantem habet, nihil aliud addentes. Si k.loppen: de Cerammers geneezen baar vhefcb-^onden en 

jam memorata Sagu-farina feu Sagu-manta inveterata Ukeratien met bet gekatiwde Sagu-broodt , Y zelve pley- 

fuerit, nulla bona Papeda puis inde confici poteft, Jlers-gewys daar op jmeerende y ^ant bet beeft een ofdroo-, 

quia nimis fluida tum eft , ac maxima pultis virtlis gende ^ en vetmaakende kragt ^ en vooris anders.niet. Als 

in CO confiftitj ut cenax ae glutinofa fit, ingurgitari * " - . - - 

non manducari debe 



^f 



enim 



+• 
^ ? 



incoquendi funt quidam cortices certarum arborum, 
qua3 Oebat-Papeda vocantur , uti funt Lingoo , Aul^ 
Aylaim Lap-pia^ prtefertim autem arboris Taberu, ac 
plures alii, cortices, qui aquse vim confortantem ad- 
dunt, quumque Sagu-farina ei infundatur, tumPape^ 
da juftam adquirit confiftentiam; 



prius etiam tali aqu^ den ^ dan en kan vien geen goede Papeda daar van maakeni 



ejlorpt 



?Jlaat,dat by fiyf 



^fi 



fcborjfi 



I-- 



boomen^ die men Oebat-Papeda noemt^ als van Lingoo, 
Aul 5^ Aylaun Lap-pia , dog voornamentlyk die van den 
Z70(/mTaherU5 en nog meet andere^ dewelke bet "water een 
fzdmentrekkende kragt geven , en wan?ieer men dan bet 



^ 



r 

tefta 



lyke dikte. 



Jlrooyt , zo krygt de Papeda 



Cojft.oft 



tur Plinius lib. 17. Cap. 24, qui fcribit arborum qua- nen voor een lekkerny zyn gebouden^ getiiigt Plinius lib; 
rundam GoflTos,^ prsefertim autem Quercuum, farina " ^"" ' rf - ,• ,, j . j. t. .^ • 

faginatos apud Romanos in deliciis habitos fuifte; 




DeSagus autem teredine notandum eft, quod fi fatis 
Hiu in prsedifta Ela fuerit faginatus , ilium quftque 



^^. fcbryvende ...... ..^,*^... 

zommige boomen^ dog meeji van de Eyke-boomeny 



HI 



Sag 



inftar reliquorum CofTorum mutari in aureliam^ refe- aan te merken^ dat wanneerze baar lung genoeg in de voor-^ 



rentem intantem mortuum, feu necydalum in cellu- 
la concIufum,qu£e confefta eft ex proximc adjacenti- 
bus ftipulis, ex qua dein poft aliquod tempus nigri- 
cans oritur Scarab^us: Crefcunt non tantum, uti di^ 
dum fuit, in £/a, fed in media quoque Sagus medul- 

qua 



m 



ijlaangelegeiia Jloppele 



poppe , gelykende ijcel wat nd 
beflooten is in een buisken ofzakken 



komt : 



z^arte keever of 



groeyen 



adeo hi Colli occlufi,ut nulla apeftura,nullus introitus 00k midden in 't merg van den Sagu-boom, zoo als by nog 



quod introivere, quod fi 



perfcrutandum relinquo neoteri 

gant infedum aliquod ex putretattione gcnerari; led 
confirmant cunfta ex pr^gredb oriri ovo; do quo in 
Aniboinico libro de animalibus plura commemora- 
buntur : §i obferventur vefpertiliones ramis Sagu-ar- 
borisappendere, tum credunt incolae, truncum fari- 
na deftitui, vel^arborem brevi pcrituram : Ex Sagu 
farina alii quoque cibi feu bellaria praeparantur, in- 
ter ilia quoque Uha^ qui funt bacelli ex Sagu-manta 
Confcdli, & in Sagu-foliis tofl:i, paulo minores quam 
Baggea: Ceramenfes autem illos torrent in tenuibus 
Bamboefis , quales bacelli hinc quoque majores funt. 



flooteny dat men daar aan geen openings ingang , of 
flappen befpeuren kan , boeze daar in mogen gekomen 
dog 't "welk ik geerne njoil laaten onderzoeken de nieuiiH 
lozopben y devoelke ontkennen ^ dat eenige infedten uit i: 
iins: zouden ^ucerden gegenereert; maar vaft 



Pb 



Amboinfcbe 



rfpronk 



warmeer 



\pola 



mm 



baar de vleermuyzen aan de takkendes Sagu-hooms bangen^ 
zoo gelooven de Inlanders ^ dat deflam geen meet meer en 
heejty ofte dat de boom in korten tydt zal uitgaan. Vitbet 
Sagu-meel *werden nog al eenige anderejpyzen oftafel-ge- 
regten toebereity en daar onder ook Uha, zyndejlokjes uit 
Sagu-manta gemaakt , en in Sagu-blaaderen gebakken , njoat 



celli ex iis praeparati in foliis torrentur, & Cana no- kleender als de Baggea^ dan de Cerammers hakkenze in 



niinantur,inquc epulis proponuntur. Nocabile quoque dimne Bamboezen 



•eft, fi aliquid Sagu-mantic rafpato Calappae nucleo fit 
immiftum , nullum inde elici pofl'e oleum , fed omnia 
tum in pultem colliquefcere : fie quoque notatu dig- 
num eft, quod Ceramenfes fspius experti fuerint. 



ji 



maar 



peper 



onder de Sazu-manta zmker ^ anys ^ en _ 

emaaki in bladeren ge- 



dunneft 




)pgedijl 



malignas nempe pedum exulcerationes feliciter cu- bet is ook aanm^rkelyky dat zoo vjanneer yets van de Sagu- 
ratas fuifte per CeramcnfemSagum, cujuscunque etiam manta onder bet gera/pte pit van de Calappus-noot komt^ 
fit pagi: Eum in finem tenuiter manducata haec pa- ^men geen oly daar van krygen kan^ maar dat bet alles tot^ 



fta cum folio Daim Baru , quod non nimis tenerum 
eflc debet, inftar Emplaftri crafiloris ulceration] in- 
ponitur, ubi exficcatioTii porro relinquitur. 



m 



t r- 



-*-. 



\ 



een pap ^ert^ en zoo mede is bet wet noterens vjaaraig i 
geen de Cerammers dikmaals bebben geprobeerty namentlyk 
dat quade Ukeratien aan de beenen gelukkig zyn genezen 
met een Ceramze Sagu , van wat JS^egory die ook mag we • 
zen : werdende ten dien einde klein gekaauwt met een bladt 
van DaunBaru, \welk niet al tejonk is, en dan als een 

' leert . daar men bet dan 



t 



pleyjler op de Ukeratien geft 



op 



V. 



'a 



I 



1 



* 



I 



^ 



t 



\ 



-• 



\ 



CAPUT 



La 



XIX 



I 



V 



84 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber 




Caput XIX. 



t 



1 
t 



i 



CAPUT DECIMUM NONUM 



XIX 




o o 




D 





U K 



Safus Pilaris. Haktim 



Touwagtige Sagu-Boom, 



--. 



A 



rp 




Ezen boom ^ehoort mede onder de zoorte van de In- 



if^ 




alm-boomen ^ boewel wv hem onder 



pertinet, quanivis irit^r nullas trium antece- 

dentiutn clafles juftc.numerare earn potuimus: 
Mixtam enim 6"^^^^ ^ Calappi habet formam , ut & 

Rottang(B^ priofum vero plurimum* Primo format vanSagthCalappa^jnRottangydogvandeeerjie'i^^ 
ffuticem inltar SaguSj vcl potius inftar Rottangce ^ ex 

* crura craf- 



Jiellen. want by beefl een gemengt fatzoen 



cujus 
iior • 



medio fimplex engitur trunciis ^ 

ac trans\Trfalibus obfitus ordinibus mollium ft 



efte. Hy zct eerft een ftriiik J gelyk een SagiL'hoom. of 



& inermium fpinularum , qute plurimum ad ramorum 



orcum apparent , atqiie 
acutos illorum margines: 



omnium frequentiffimce ad 
Truncus hie excrefcit in 



pfcbiet 

im' ^ ruim een been dik^ en bezet ovejr dwers'm 
en van.weeke doorentjes^ dewelke men meeft ziet 
^fpronk der takken , en nog meer aan de J'cberpe 



Calappi altitudinem , immo quidam etiam funt altio- lapp 



ftamfchiet op 



res & crafiiores , leqaali ac glabro cortice in amplos een effene en zafte Jcborjft 



& obfcuros divili articulos feu annulos ^ qui fpinis 
omnino dcftituuntur : In ejus vertice comam extcn- ^y 
dit hi£C arbor inflar Sagiis ^ ramificationes autem non '^oi 

qua; a duodecim ad quindecim pe- lai 
quarum inferior pars per quatuor 



'y 



ita func ereftse , 
des funt longx , 



ftyl niety dewelke zyn van tvoaalf tot vyfth 
ky waar van de vier ondejfte voeten bloot of 



topjp 
ken fti 



'ft ront^ en malfyf 



rfpronk aan de binnenfte zyde geopent , de 



op de Tuggs niedt bezet met ydele ry^en van weeke 




ants voos en wateragtigy 



pedes nuda efl, ac^foliis deflituta,ad oridnem ve- 
ro interna hc^c ramificationis pars aperta eft , reliqua 
porro rotunda ac lirma eft, intus ningofa & aquofa, tjes^een ^alve voei vg.n malkander/en boe meer na vooren^ 



ad dorfum vcro obfita vago ordine tenuium fpinula 



ftaan : aan de jonge ft 



rum ad fcmipedalem diftantiam, quoque magisadfupe- zyn de bladeren veel breeder dan aan de oude^ na den aart 
riorem perveniant partem fpinae, eo remociores quo- van de SagUy te voeten vierdehalf voet lanky en drie a vier 
que funt: In frutice juniore folia quidem funt latiora vingers breety bebalven den langen draaty die voor aan de 
quam in adultiori ex 'Sagus natura y tres cum dimidio fpi^^ ^"J"; door de midden gaat eenftyve zenuvoe y aande bo- 
pedes longa , tres quatuorve digitos lata^ excepto venfte zyde uitfteekendey met nog twee mindere ter zydeny 

waar door 't fcbynt , dat yder blat aan de oude boomen 
zig in drien verdeelt: alle zynze aan de kanten en ribben 
met fteekelige baartjes bezet: en aan de oude ft 



longo filo, quod ad apicem protuberat, per horum 

medium firmus tranfit nervus, fuperioreprotuberans 

cum duobus aliis minoribus lateralibus . 



pa 



per 



quos apparet foliurn in veterl arbore trifidum, cundta 
autem ad oras& coftas pungentibus obfita funt fpinis, 
unde hirta pcnitus funt. In adultiore autem arbore 

lu-arborey erigunturinflar femi-aperti li- 
extremum deorfum infleftitur, ultra 



^ Oft/ 

half geopent 



boom y te wete?i opwaarts 

iervoi 
Spits 



bri 



quorum 



vingers breety bebbende in de midden eenfty 



Guatuor pedes longa funt, excepto apice, & duos lata 



bladeren nabv p-ehk , 



VBorts 



aan de kanten met voeinige en vueeke 



digitos , quae peF medium fifmum'gerunt nervum, fpitzen of doornen be%et y dewelke men ook op 
€c ad latera duos alios minores, Sagu foliis fimilli 



ina, ad oras paucis mollibusque obfita fpinis , quas 
in folii quqque plana parte led vagas confpiciuntur, 

uti in Rottang'foliis. 



gelyk 



1.-. 



Inter ramos alii crafii progerminant petioli feu bre- Tujfcben de takken komenanderedikkefleelen of 



quatuorve 



fimul 

ofloc ^ ^ ^ ^ 

minorem digitum'craflbs, tresque pedes 'longos/om- 



arm dik , drie of vier te gelyk rondam den ft 
van aeze verdeelt zig in agtien of twintig dunm 
fteeleny fcbaars een pink diky en drie voeten la 

overbellende , gelyk een pi 



nes ad unam inclinantes partem inflarplumae, ex hifce rondom behangen met vyfenveertig en vyftigfmalle 



imdique dependent 




(Juli) 



fcbaars zo dik als eenfcbaft 



ongi 



— ^ 

gejlrekt 



gefchubt , bruin-ros , en meeft 



fcentes , cunftique ad anteriorem vergentes partem, ftaan: en 

excepcis paucis auibusdam arcuatis : Hilce ex digitis feu ke zyn kl 

julis vcri dependent fruftus, qui parva funt grana in- dog ixiat ^. .^ .. , _^. _ ,..„..., 

liar Olivsofliculi, fed magisobtufa,fquallidealbentia, en geknobbelt^ gelyk de vrugten van''geme7mRottmg'' 



ftomper 



•yven-ft 



fplendentia, cancellata , & tuberculata inflar fruftuura 



iHkun-vrugt en pu 



dog 



tuberant : fruftus hi nonfirmiterpetioIisadhsErent^fed 
facillime decidunt , " - - 

fragili putamine dui 
angulouis , & fovea ; 



Hahm fru£lus^magis pro-^flaan tegen baare fteelen ganslojjelyk 

' " " " ' ligt af , als menze aanraakt of 



fi tangantur vel traclentur. Sub brojfejcbaal legt eenzeer bardekorljonge/cbikt 



tujfcben 




omt uit bet midden 



fpruitje vier voeten lank , zig verdeelende in vyf 



dewelke 



iionum centrum tenerum oritur germen , quatuor pe- a zes an 

des longum, in^quinque fexve minp res fefe dividens ftaan de jonge blaatjes''digt tegen maYkandergeJlooTen 



pedunculos , hifque junguntur foliola ardle fibi invi- 
cem incumbentia, & longum efformantia ftilum, quse 



pnen. 



kornt dit uitfp: 



pallide albentis funt colons : m vetuftioribus vero ar. voort, zeven en agt voeten lank, ook met de bladeren tezens 
boribus hoc germen fimplcx pro venit , fcptem odtove malkanderen gejlooten , als een pyl of boorn , en ivelkuit- 
pedes longum , oppofitis foliis ^pfi mvolutjs inflar teli fpruitzel alleen bet geene is, dat tot 's menfcben gebruikkan 

^„ ^.. ,^ „^ ^^ .« i... - ._ dienen , gelyk bierna zal gezegt werden. De oude Iwomen 

'xerden ruim zo boog ah een Calappus-boom , en zo dik als 
een Sagu-boom , en vallen moeyelyk om te beklimmen , de- 
wylze gladt zyn , en de trappen ook zoo niet uitfteeken als 
die van de Calappus-boom, als mede om datze bovenfteeke- 
lig zyn : zy bebben aan de buiten-kant een bart bout, bet 
nselk mede tot latten dient: groeyende niet in lage en moe- 
rajfige plaatzen , gelyk de Sagus, maar wel, '^beter, op 
terpen en lugtige beuvels. 

Naam. Jn "t Latyn Sagus Pilaris (I'an bet volgende ge* 

hruiK) 



ieucornu, quodque germen folum in ufus humanos 
adhiberi poteft, uti pollea indicabitur: veteres arbo- 
res Calappo longiores funt , & tarn crafltE inftar Sagus 
difficilesque adfcendentibus funt,dum glftbraefint, nee 
annuli protuberant ac illi Calappi, atque prsEterea fu- 



quod 



OTum 



in declivibus ac paludofis locis, uti Sagus, fed potius in 
inorltibus & altioribus coUibus. 

Nome7i: Latiae Sagus Filaris a fequenti ufu^ Malai- 

ce 



4 



1 



■i^ 



y 



^ 
\ 






y 



\ 






# 



/. BoeL XIX, Hoofdft. 



AMBOINSCHE KRUYIJBOEK. 



8^ 



ce vocari potefl 5flgu Rottang ob fimilitudinem junio- hrulk) in Y Makyts mjg men hem mcmsn Sa<ruRottanp 



ris frucicis cum Rott an ga , alii eamnominant Sagu'Oe- 



tam 



Juxta Amboinicum Lapia Abhal , ufitatiffimunL g 




wer 



aucem nomen apudCeramenlcs eft JfaAittr. In Cerama 

Orieritali , in vi^gionc Bin au^er v-pcatar Weul : in infu- mch is Hakur §) oojtc:^;:^n^'i;;\ '"Hjiri^iZi Binau- 

m 

" Locus. In Amboinanoncrcfcit^fed tantum in magna 
Cerama ^ ac plurimum in regione Tcmuno ^ -ubi ad no vos 
liortos plantandos ramificaciones comburuntur, pr92- 
diftique nuclei ibi decidunt. In CeraiUce plaga au- 



Itrali in re^ione Binaiiwer 



quoque occurrit 



Item 



quoque in infulis Xula;JenJi!ms y limiliterque in Bouro 
plaga vulturnea, Bela ditla. 



.r, .- i'''/7r^/r^^''«^'-,f '^' ^^'^""^^^ ^y^^^^'^' Kabuho, 

en in ae Uliajjers Bulillo. ■ * 

Plaats :. l^j '^ajl in Amboina met , maar alleen op groot 
Ceram, en mt meeji in bet dijlrici van T^nano ^ ^an- 
neermenaldaar, om nieuwe tbulnen temaakm, derur-te 
af'orant, en de voornoemde korh daar op komen te vallm • 
aan Cerams zmd-zyde in bet dijirifft van Binaiiwer viiit 
menzemede, ah mede eenige ^einige boomen in Duliaflers, 
j.n tdijtnd; mn Itavvacha, als mede in- de XuMq E^- 
landen , en nisgelyks op Bouroos mort-oofi hoek Bel- 



Ufus. Non pecLiliarem prsebet ha^c arbor iifum, mfi Gehruik: men heeft geen zonderling gebruik van 'd^zen 
quod ex ejus junioribus foliis tenuia formentur fila^ boom, als dat men uit de jonge bladeren een zekere hne 
ex quibus Ceramcnfes veilimenta fua cexunt: Atque d'raat 7naakt , ivaar vanje Csrammers bare kleeties See- 
ad hunc ufum juniora germinis feu coriiu folia fumen- ven; en bier toe moet men nemen de jonge bladeren nit de 
dafunt,antequamaperiatur,qusquematutinoamputan- fcbeut of boom, eer zig dezelve opent, en die men dok 

quum arbor optirae adfcendi poteft: 's ogtens affnyt, <manneer den boom befi te beklimmen is- 

'^antjiademiddagzyndedoorensjlyver, enfieekenzeer\ 
en daaromzeggen de inlanders , dat de doorens'sopiens no'' 

- ,. ' , . - r u - Jl^P^l^ ^^^^ '^P^^l^'&'n^ ^^n fieel aanleggen , maar ov?r 

re, per diem autcm elevantur: li arbores autem ni- dagjtaanze mtgefirekt: zoo mi de boomen evenvcel teboop 

mis excelfifi ac periculofae adfcendentibus fint, ex- .en periculeus zyn , dan 'Werdenze omgekapt, om de voor- 
Ciduntur j ut memoratum tenerum cornu ampu- noemde jonge hoorn daar af te krygen: en' deze bladeren 
tetur; atque haec juniora folia primum in aqua mace- leggenze voor eerjl een poos in beet water, al voorens de 
rantur, firmo extrado nervo, cum ea explicant, & ftyve zenuwe daar uitgenomen bebbende , als dan breyden- 
inferiorem radunt partem, quae herbacea eft, uti ze die uit , en fcbraapenze aan de onderjle z\de , atwaar 



tur tempore _ 
Meridiano enim' tempore fpinse funtfirmiores,& acu- 
tius pungunt, hincque incolze dicunt, fpinas matuti- 
no dprmire tempore, h. e. plane caulibus accumbe- 



quoque Sagus folia eum in finem ab utraque abra- 
duntur parte, tumque tenuis remanet pellicula, quse 



zy kruit-agtig zyn , gelyk men ook de Sagu-bladerai tot 
dien emde te wederzyden zoodani? fchrnatt . /.« ^n^ 



odanig fcbraapt , en dan 



fuprema folii pars eft, quamque unguibus vel acuta blyft een dun vliesken over, zynde alhier deVoveiihe zyd'e 
Bambofa in tenuia ac fubtilia norunt findere fila, Gx-des blats , en bet nioelk zy met bun nagdsoffcberpe Bam- 



, quibus varia veftiraentorum texunt genera Utte Ut- 
tcs vocata, qus tarn foeminis quam viris inferviunt; 

prius colorantur fuccis quibusdam 
ut varii coloris veftes haberent , atque 



fila autem heec 



plantarum , 

coloratse durabiliores funt. 



boesjes tot dunne enfubtile draden wcten tefplyten , mids- 
gaders daar van verfcbeide kketjes te weeven , als die voor 
bare vrouwen. (Utte Uttes genaamt) en ins^elyks de 
mans rokkeri, dog alvoorens verwen zy die draaden met 



Quidairi etiam hifce mi- eenige zappen van planten , op dat de kleetjes van verfcbei- 

fcent recentia Sagus folia, Saleytdidta, alii autem Gos- de kokuren ^uden wezcn: en die ooik dus geverwt dura-i 

fypii filamenta, ut prasftantiores ac molliores eflent belder zyn: zommige mengen ook daar onder de jonge bla- 

veftes, qusque durabiliores habentur iis, quasUlias- deren, en andere voeder Cattoene gaaren, om de kleeties 



fenfes folummodo ex Sagus foliis corificiunt. 



daar door aanzienlyker en gcdvoeeger te maaken, en die 
men 'dan ook durabelder agt , dan die in de Uliajjers alleen 
uit Sagu-bladercn werden gemaakt. 



Arbor Wcinga, quae in Celebes plaga orientali ere- Den boom Wanga, op Celebes oojl-zyde groeyende tit 



^ 



fcit in regione Tambocco circa ferri fodinas longe in *f dijlril^ van Tambocco , en omtrent de yzer-Mynen ver 

montibus, quseque excclfior ac craflior eft Calappo, in bet gebei:gte , en zynde hooger yen ook dikker dan een Ca- 

eadem eft ac Sagus Pilaris, apud incolas vero nullo '--^— - '---- -- j -"•'^ -^ »,., . . . 

inufueftadcontexendasveftes,exceptoquodfilaconfu- 



lapptis-boom , is dezelfjle met Sagus Pilaris, dog by dein- 
landers in geen gebruik tot bet weeven van kleetjes, be- 



toria inde forment, atque etiam ex ejus duro ligno balven datze weinig naay-gaarn daar van maaken , en ook 
fpathas, quibus terram efFodiunt: Ex fpongiofa vero uit deszelfs barde bout kleine bandtfcbopjes, om de aarde 
ramorum fubftantia tubercula formant, quse fclopis mede te Jpitten : Inaar uit de Jponjieufe fubfiantie van de 
ejedloriis inponunt , ut tela commodo ejicere poffinc. takken maakenze de Jlaarten of proppen van def patten , tnti 

, de fpat-roers uit of op te vull^n, en alzoo de pyltjes be- 

qiiamelyk uitgeblazen te konnen, werden. 



BiJJula quoque arbor eft fimilis ufus, fed qugs aliam BiflUla is mede een boom van zoodanig of die'rgelyk ge- 
' " "^ ''■' "'^ ' ^ --^--- /?_:i:- -n. „:.,„ iruik, dog een ander fatzoen bebbende , en den wilden 

Lontar naaji komende : de flam is twee a drie vademen 



habet formam, & Silveftri Lontaro fimilis eft, ejus 
truncus duas tresve ulnas altus eft, vix tam cralTus, 



ac junior Pinanga arbor, & quoque cortice glabro boog, pas zoo dik als een jonge i*ina7ig-boom, en insge- 
gaudens, in annulos feu articulos itidem divifus, fu- lyks zoo effen vanfcborjfe, alsmede inleedenverdedt , aan 
perne , viridis quoque vel herbaceus , foliaque optime bet bovenfie ook groenof grasagtig, en de bladeren gely- 

'" ' ■ "" " ' - t-._ ^^^ ^^^^ ^,^^ ^^.^ ^^^ ^^ ^.^^^ Lontar, als zynde mede 

geflernt , dog dunder , en de takken aan deranden een wei- 

^^S gekartelt , of als gezaagt : de vrugten komen uit ge- 

minantracemis,SilveftremquesemulanturPinangam,qui takte troffen voort , engelykennaa de wildePinang, beb- 

globuli fcrrei habent magnitudinem , fed magisacumi- bende de groote van een kogel, dog wat toegefpijl, van 



referunt ilia Lontari Silveftris, quae fadiata quoque 
funt, fed tenuiora, ramorumque margines caululum 
dentati vel ferrati funt. Fruftus ejus ex ramofis proger- 



nati funt, ejusdemque coloris , ac maturi fonitum edunt. 
Locus. Crefcit hffic arbor in Celebe in montibus ac 
in regione Lubo. 



dezelfjle koleur , en rammelen ook , als zy ryp zyn, 
Plaats : by wafl op Celebes in bet gebergte , en in 

't land Lubo. . ^• 



Nomen. Malaice & Maccaflarice dicftur Bifjula , & in Naam : op Maleyts en Macajfers biet by Biflula , en 



Lubo Metsje. 



op Lubo Metsje. 



Ufus. Incolae didarum regionum recens fumunt fo- Gebruik: de imvoonder s van devoor noemde plaatzen nee- 
lium , a parte herbacea abradunt , & exficcationi expo- men bet verfcbe blad, fcbrapen bet aan de eene zyde, daat 
nunt, dein in aqua illud macerant calida, & denuo bet kruitagtig is, en kggen bet zoo om te droogen, daar 



abradunt , tumque interioremcuticulamfindunt in tam naa weekenze bet in warm water, en fcbrapen bet nop- 



fubtilia fila , quam ipfislibet:Ex his autem filis conte- maal, mbetbinnenfle velleken fplytenze dan in zulkefiib- 

xunt tunicas, aliaque veftimenta, five fola, five Gos- tiele draden, alsze begeeren; en uit deze draden of ditgaa- 

fypii filamentis mixta; fi vero tunicas pluviales , Badju ren wevenze baar rokken en verfcbeide kkeden , bet 23^ aU 

t'orro didas, ex iisconficere velint, filamenta ex Coal ken, of met Cattoene gaaren gemengt; maar alsze de re- 

vel Lontaro Silveflri hifce mifceri debent, at firma gen-rokjes, B^d}\i torro genaamt , daar van willen maa- 



fint, colorare quoque norunt variis colorum generi- ken, zoo moetenze bet gaaren van Cool 0/ Lontarus Silve- 
bus,fi vero alba cupiant, tam tenuia findunt,acuenent ftris daar onder mengen, om dejlyvigbeid te bebben, zy 
capilli, tumque tam tenuia ac glabra veftimenta inde 'ij:eUn betook te verwm met alderkande koleuren, maar 



con- 



L3 



20« 



S6 



HE REAR 1 1 AMBOINENSIS 



Liber L Catut XX. 



contcxcre pofTunt , ut pannos fcricos referantj meliora- 
quefunt, (i tempore pJuviDfo, quam (i ficco gcftentur. 
Magnocnimcalorcfeparanturhffi veftes, ac facile dis- 
rumpuntiir: Ha^c autem arbor non multum crefcit in 



fp¥ 



fyne en effene Jtofjes daar af 



€ 



piano , fed plurimum in filveftribus , vaftis , ac ventofis berjlendeze Jlofj 



voor armozyn zoude aanzien , m bet "wil liever gedragen 
zyn by regefiagtig , dan droog kveevy want by groote bitte 



niontibus. 



* 





> 








T 




O 



ijoaji niet zooveel in de vlakten's^ dan wel op wilde^ en woejl 



e 





lugtige pi 



T 








N 




1 



t 



\ 



\ 



i 



Tahih Decima Non(d. ' 



# 



f^an de Negentiende Plaat. 



s 



Q 



juliferis , fniUihus Olivieformibus : Qu; 
a Rumpbio vocatur. 
A. Supremdm trunci partem denotat , 



foliis denticulatis , floribus raceinoji. 



ifi. 



fruQuum 
Inna frondis^ 



forma 



Dewelke vertoont e^n Sagu-Boom met trosagtige en Jlaarts- 
gewyze h'oemen , en Olyf-vormige vrugten ; welke SacuS 
Pilaris, of touwagtige Sagu van Rumphius 
werd. 

A. Het bovenfle gedeelte des Hams , voaar uit dt blaaden 

en vrugten voortkomen. ' • 

B. Een cnkelt Zy-blad van een tak, in zyn natuurlyke grootte* 

C. De vrugt in groeter gedaante veHoont , en in zyn kelkje 



omvangen 



V 



V 

\ 



o 









T 




O. 



I 





N M 





K 




N G. 



Sams Filaris a Fa lent. no. 23 < hit. a. juxta Rumphii JigU" De Sagus filaris is ly Valent. no. 23. Ictt. a volgens de 
ram ^depifta eft , & in Amhinci defcriptione pag. 176. no- Figuur van Rumphius afgekeldt , en in de befcbryving van 

ininata. 



Amboina pag. 176. opgetelt. 



A . 



CAPUT VIGESIMUM. 



\ 



;*L 



Olus Calappoides. Sajor Calapfa. 



XX. 




o o 




D 




T 




K. 



;, De MoeskruidigeCalapfusi Sajor Calappa, 



I 



! 






\ 
t 

H 

i 



1 

f 

f 



f / 



^ 



;* 



\ ; 



; 




Rbor haec neutiquam affinis eft generi Palmae 
Indies, fed potius fpecies videtur arborefcen- 
tis Filicis , praefertim majoris Filicum generis , 
quod Osmimda vocatur, unde quoque non inproprie 
Osniunda arhorejcens dici pollet. Poft Palmas Indicas 
tamen earn defcribere debui, dum forma magnara ha- 
bet affinitatem cum Calappo , denominationemque 
etiam ab hac fortita eft: Trunco excrefcit inftar Sa- 
gueri , forma autem proprius Calappum aemulatur 




Ezen loom is ixiel geeiizints uit het maagfcbap van 
de Indiaanfche Palmq, maar veel meer eenjiag of 
zoort van boom-agtige f^aren , . inzonderbeid van de 
Faren , dewelke genaamt worden Osmunda , en 

n men hem ook niet oneieenthk Osmunda arboref- 



Indiaanfcbe Palma moeten befcl 



ifi 



arborem, fed brevior eft, ataue craffior, ac trunco 

plerumque erefto , qui etiam , ledrariflime , fuperius in 

duo triave mafora dividitur ramorum capita: Cortex 

ejus quoque Calappi corticem refert hinc^ inde lon- 

gitudinaliter parumque ftriatus , & obfcura fetinens ar- booft-takkerTverdeelt: defcborjfe gelykt ook wai 

ticulorum veftigia : Junioi- arbor tres quatuorve pedes Calappits-boom , bier en daar een weinig ' 



wyU by vdn gedaante een zeer groote gelykenijje beeft 
den Calappus-boom , eritik zyne benarhinge daar van dra 
by wajl op met een fiam , als den Sagueers-boom , doi 
'f aanzien den ^Calappus-boom iioat gelyker, maar h 
en dikker , en gemeenelyk met eenfegte fiam , *de-welke 

ifi 



alta, truncum gerit crure crafliorem, qui fcaber eft, fireept, en mede donkere lit-teekens van trapp 

pilofus , fiilus , ac mufcofus. ^ Qui in vertice gerit 

ramos non in orbem vel oblique, fed plurimum fiam ruim een been dik, zynde ruig ,' gefcbeurt 



boom^ van drie tot vter voeten boog^ beeft 



erefte explicates, atque tarn arftos , ut vix manus agtigy en op zyn top draagi by de takken 



inter illos inferere poffit , qui digitum funt craffi , & te of dwers^ 
quinque longi pedes , virides, leuherbacei , nihilominus 



?fi overeynd uitgefpreid 
daar tujjcben brengen 



tamen firmi , rotundi , ficglabri , a trunco usque ad fo- ongeveer een vinger dik , en vyf 



liorum ortum ad margines brevibus obfiti fbinis; Fo- 
lia vero funt oppofita, ereda, extenfa, inftar mattse. 



if tot aan den oorfpronk der bladeren , "0/ 



quodvis autem decen^vel undecim pollices longum deren beginnin, aan de kanten met korte doorntjes bezet: 



eft , digitum latum , planum , & firmum, per cujus me 
dium craftus dccurrit nervus, ab utraque protuberans matte; 
parte , foliumque determinaturin longum ac firmum 
apiccm, qui plerumque infleditur: Folia autem ar- 
ftiftlme funt junda, & oppofita, fragilia, dulcis fa- 
poris fere inftar Polypodii. 



fi 



If 



gelyk een 



dnimen lanky een vmgef 
breet^ ptat^njiyf, door de midden gaat eenfiyve zenu" 
njoe^ te iveer-zyden uitbuilende ^ en'^t blat eindigt vanvoo- 
ren in een lange flyve fpits^ die gemeenelyk ivat krom 
flaat: zy^ hamentlyk de bladeren ^ ft 






ka 



fmaak 



vernmffelty kort afbreekende 



. 



takken 



poft dclapfos tamos in fuperiore crunci parte rema- knoefi of bol, dewelke na 't^af 



rfpronk 



que fexve pedes adolevcrit, ramos magis amplos ac 



bovenfle flam flaan blyft 



laxos cxtendit, totaque coma rotundum refert caput zoofpreiden bun de takken 



fiamnu vyf of zes voeten boog gewoi 



der^ en de gebeele kruin gelykt isoel na een ronden bol, ge 



tfpruit 



ngen 



mrgcrmen, pedem circiter longum , fuperiore parte 

convolutum refert vcrmem, qui ccrtus efl charafter ^...j. .^ , ,- .-..^, ^-^ 

omnium Filicum fpecierum 5 furculi autem hi funt ad- bovenfit een Vmmen geroVden nx^orm^ zynde ee vafl 

modum moUes 5 licet prima incipiant confpicifoliola, " ' - -- - 

ka ut inftar Asparagoruni coqui & comedi poifint, 

quern in finem magna copia in foro venalcs proftant: 

Primus fruftus , quem producit haec arbor, mirum efl den 

produftum , multum diiferens ab ommibus aliis ac de \ 

Uibfequentibus , quos poflea plerumque gerit. Pro- voo 

du^flum enimhoc optime aemulatur Ananas fruftum, iai, 

fed 



defcbeutjes 
bun de eerfte blaatjes beginnen n 

datze gelyk Afpergies konnen gekookt 



koop brengt: de eerfl 



■)p 



fcbepzely veel verfcblllen 
te by namaals' beef 



f 




dtaagt ; 



M 



I 

\ 



i 

1 



t 



r: 



! 



I 



I ■ 



{ 

r 
J 

I 

I 



> 
i 






I 



H 
I 



1 






b k 



■ . 



f 



/ 



\ 



\ 



V . 



/ Boek. XX. Hoofdji. 



■t ♦ 



# t 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 




9 



fed eftanguitius , longius , ac fine foliacea cdrona, qus drdagt : ijoant dit fcbepzd gelyki zeer icel een Ariana 
Ananas frudui impofta eft, quod porrd ultra pedem dog is fmalder , lunger ^ enook zonder dat bladwe kroont 



s 



eft longum, quinque crafTum pollices, atque ab utra- 



dog isfmalder, langer s en ook zonder datbladige kroontje 
boven op, 't ivelk men op den Ananas ziet; zynde voorts 



ique parte inftar ovi acuminatum , nbn autem ita pun- over een voet lang , vyf duimen dik ; en onder en boven 



i 

y 



gens ac nicmoratus Ananas frudlus, cancellatim quo- 
que fqu'amis obduQum, qus in mollem definunt api- 
cem 5 quarum inferiores inftar flammularum apparent. 
Fruftus hie porro eft pallidus feu flavefcens , & mu- 
cilaginofa obdudus farina. Si transverfim hie diftecetur, 
in medio crafllis apparct caulis uci in Ananas fruftu ^ 
circa qucm oblong^e ponuncur fquamae acuminatse, 
viginti circiter in circulo, liec combinatEC^ led feparatim 
fefc apericntes utiPini ftrobuli , inter has fquamas are- 



als een eijpits toelopende^ dog 
Ananas 






oojleekelig niet als de gem. 
5 00^ ruits ge^^ys met fcbubbcn hekkei ; de^^elke 
in gen ^eeke /pits eindigen ; waar van de onderjle <wel 
vlammetjesgelyken; wydersbkek- of graauw-geel ^ en met 
eenfmeerig meel gantfcb bezel: ahmehze o-ver d^ersfnyt^ 
ziet men in de midden een dikken fteel , gelyk in de Ana- 
has, Tondom <u:elke de lange Jchubben jlaan i van agteren 
als wiggen^ fmal toelopende^ omtfent Pwintig in een Cir- 
kel^ en niet fzarhen klevende^ niaar bun van malkander 



nofa locatur quoque farina; frudtus ficci funt faporis, openende^ gelyk de Denne vrugten^ tiijjcben de Jcbubben 

vint men ook een zandig meel^ en zyzyn vanfmaakdroog, 
enfmaken als raaitwe bazelnooten; als men deze vru^ten 



ac inftar crudarum nucum avellariarum flipiuntz^ lique 
aliquot per tempus in a^dibus deponantur, gravem 
excitant odorcm inftar contritorum fere aromatum , 



een tyt lang in buis laat Icggen , zoo gevenze een zwaren 




er multos hi a putredine confervari poiTunt menfes: reuk^ bykans als gevreeve ritsjes^ egter kan menze veel 
rudlus hie irititiliter.perit^ lingulaqiie arbor unicum- wfla;2rf^72 onverteert of butt en bederving bewaren : deze 
tantumproducitfemel vqletiambissjuxtamcamautem vrugt vergaat ten onnutte of voor niet met al^ en y'der 
inemoriam fecundus Ananas a primo quodammodo boomdraagtze maar een^ of t<voeemaal ^ dog na myn ont- 

obfcu- bout V erf cbildtde tweede Ananas 7iog al wat van de eerfle^ 



diifert 



, hie enim eft magis tuberculofus , ^^.^^ 
& fqUamaS amplius ti:tk aperiunt, hujus fupe- 



nor, 

rior pars pertt , 



i^ant de tweede is knobbeliger ^ gra^uvcery en defcbilfe- 
ac' inter inferloris partis fquamas ren openen bun wyder ^ de voorjh belft vergaat^ entus- 
(qu^ fenfim quoque decidunt} alii exoriuntur petioli, fcben defcbilferen van de agterjle helft ^ (dewelke mede al- 
qui ordinarios producunt fruaus: fi truncus jam ofto Venxkens afvallen) komen andere jieelen voort ^ dewelke 
decemve altus fit pedes, hofcegeritfruftus fine prx- dan de ordinaris vrugten draagen: als den flam nu agt en 
di^o Ananas fruftu, ex vertice nempe inter arftos tbien voeten boog geworden is ^^ zoo brengt by dczplve 
ramos, qui jam transverfim funt extenfi, nee pollice vr tighten voort ^ zonder voorgaande Aiianas ^ tewetenuit 



tamen funt craffiores^ quique difficulter transverfim 



den kruintuffcben de digte takken^ dewelke 7iu dwers nit- 

en egter niet dikker zyn dan een duim; 



diflecari pofTuntj quum 'durum gerant corticem, qui gebreid flaan ^ 

intus funt herbacei & mucofo rcpleti fucco inftar Pa- maar moeielyk om over dowers door te'fnyden^ nadienze 

peda^pultis, qui in molle albicans exficcatur gummi: van batten een harde korlte bcbben 



zynde van binncn 



yeri fruftus peculiari proveniunt ex petiolo, uln^hi kruitagtigy en vol kleverigen flym als pdpeda ^ devcelke 

circiter longo, deorfum inflexo, minorem digitum tot eemveeke^witte gom komtop te droogen: deregtevnig- 

craflb, lanofo., & angulofo, ex hoc excrefcunt trcsj ten komen voort ahn een byzondere fteel van omtrent een 

quatuor, vel quinque fruftus, & ad latus comprefii, elle lang^ nederwaarts bangende ^ een kleine vinger diky 

glabri, obfcure virentes,petiolo aliquandorutilumac wolagtig^ enwatboekig^ aan dezelve waffen drie , vier, 

fulvum mcntientes colorem, quibusdam rugofis ma- envyf vrugten^ digt aan den fleel zittende ^ in de gelyke- 

culis diftinfti^ maturi veroAurantiifunt coloris inftar nifje engroottevan een Pinang^ uit den ronden wat ter 

matur^Pinangx.Subexternocrafrocprticelatettenue, zyden gedrukt ^ glat ^ en boog-groen y bier en daar na 

lignofumqueputamen,duabusconnexumfuturis,fuper- 't gout-geel trekkende ^ en met zommige ruige plekken^ 

ne foraminulis opertum^ in quo reconditur albicans, maar de gebeel rype zyn orangie-verwig y als de rype Pi- 



nan^; onder de uitwendtge dikke boljler vint men een dun- 
ne bout - verijcige fcbaal y met twee naaden 



crafllis & oblongus nucleus,ab una parte fovea inpreflus, 

inter nucleum vero acputamen alia ficca & fpongiofa 

locatur fubftantia: Extremumpetioli 5 e quo fruftusde- voegt y en boven met eenige gaatjes y daar in leid een 

pendent, aemulaturplanampuerimanum, feucriftam witte y dikke yenlangwerpigekorl met een kuiltjeaan'i erne 



Vzamen ge- 




alii; dulcifllma hujus arboris pars funt folia, quamvis eyndey dog tuffcben de korl en fcbaal leid nog een drooge 



cortex quoque d'ulcis eft, faporis autem SilvQftris fpongieufe fubjtantie : bet uitterfle van deze fleel y daarde 
& mucofi, nuclei multo minus funt dulces , immo vrugten aanbangen ^ gelykt wel een vlak hantjen van een 
rccentes potius funt amari; Arbor h^ec tarde admo- kintyof andersookeenbane-kam; bet zoetfleaandezen boom 
dum excrefcit, tarn quae ex nucleis quam quse ex furculis zyn de bladereny boewel de fcborfe mede zoet /x, dog van 
efFolTis prodit, longum per tempus nil nifi folia ge- fmaak wilder en vol flym y nog minder zoet zyn de korlsy 
rens , atque hoc admodum tarde ; fi vero truncus ad fa de verfcbe zyn veel eer bitter; dezen boomfcbiet gewel- 
quinque fexve pedum altitudincm excrevcrit, citius dig langzaam opy zoo wel de geney die van de korrelsyals 



niets dan bladeren dragendey en dat nog zeer langzaam; 

als den Jlam tot vyf « zes voeten boog gekomen 



maar 



progermmat, fi nempe Ananas fruftum produxerit, dievandeuitgegraveneflronkenwertgeplantyinlangcntyt 
plerumque autem vix duodecim pedum altitudinem 
fuperat: In AJ-'nboina vero unicamvidi, cujus truncus 

crat viginti quatuor pedes altus, qui erat angulofus, u, zoo fcbiet liy wat raffer opy namentlyk wanneer by 
tuberculofus 5 & in tresmajores ad verticem divifus ca- de Ananas keeft gedraagen: en by wort gemeenelyk niet 
pitatos ramos, quorum quisque propriam gerebatco- boven de twaalf voeten boog: dog ik beb in Amboina eene 
mam: Interior trunci fubftantia eft herbacea, mollis, gezien, wiens Jlam was van vier-en-twintig voeten y bog- 
alba , ac mucofa ; radices funt fibrsefimplices, craflae, tig^ knobbelig^ en boven in drie booft-takken verdeelt y 
rotunda, quales Osmunda habet. waar van yder zyn byzondtr kruin badt: bet binnenfle 

merg van den flam is kruitagtig , week , wit , en vol 

Jlym; de wortelen zyn enkele dikke y en ronde vezelingeny 

gelyk de Osmunda beeft. ^ 

Nomen: Olus CalappoideSy & Osmunda arborefcensy Naam: in't Latyn Olus Calappoides, fn Osmunda 

Latine. Malaice Sajor Calappa Utam ob magnam arborefccns. in '? ilfa/ejrj Sajor Calappa utan, na de 

fimilitudinem, & convenientiam , quam cum Calap- groote gelykeni[fe , die by met den Calappus-hom beeft y 

po habet: Amboinice Utta Niwel & Utta Nuer. Tcr- op't AmboifistjaaKiwCly cnUttaNuer; T^rnaa^j-Djud- 



natice DjtidjarUy Madjongutu h. e 
dum ejus folia, uti '^ 



matta feminea, jaru, Madjong ucu, dat is meyskens matte y dewyl de 



fiipra notatum eft, inftar mattse bladeren ygelyk boven gezegty als een matte uit gehreidflaany 

funt extenfa, quidam autem earn vocant Pitsjo. In dog zommige ze^enVitsjo: inBanday en de zuidt-oofler 

Banda,&infulisadAuftrumfitis vocatur5a/ori^^4/a:In Eylanden Su,]ot Kadja y op^avaansP3kisRadjiy omdaize 

Java Pakis Rady^ quum Papx ^thiopes earn multum de Moorfcbe papen 'oeel en gaarne by bare gran)en plantefi. 

& lubenter ad fepulchreta plantcnt. ^ ' ' 

In boreali Celebes parte , utGorontalo, Manado, Op "t noorderdeel van Celebes y als Corontalo y ManadOy 



& eircumjacentibus locis alia hujus arboris fpecies en de omleggende eylanden y- moet nog een byzonder flag 



efie debet, quin incolx noftrates fefellerunt, atque van deze boomen zyn y of de Inlanders bebben deonzegeab- 



Gorontalenfe's nobis pcrfuaferunt, duas diverfas hu- tifeerty en die van Gorontalo baar wysgemaakty dat 'er 

hanc tweederley zoorten waaren y namentlyk manneken en wyf' 



jus efife Ipecies , raarem nempe & feminara , 
vocabant Lagogo , cujus folia dependent inftar 



Ca- kerty en let wyfken noemenze Lagogo, wiens bladeren 



lappi, rami quoque non admodum funt crafli, de- wat neerwaarts bangen y gelyk die van den Calappus- 



cem 



boomy 



\ 



\ 



t. 



/ 



• 
I 



I 

\ 



\ 



\ 



8d 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liher L Caput A% 



cemqilC tantum vel duodecim in vertice ; inter quos 



taJ±en zyn ook niet zeer dik 5 en maar tien of 



ex propriis petiolis fru(^us progerminant forma Pi- t^aalf aan eenen krtiin y tujjchen dewelke 



nangcE 5 qnacLioi" exuugujupcLiuiu. Quuiuui ulh_ici o.\j 

incolis conteruntur, & pcnuriae tempore Sagu panis 
indc pinfitur. 

Mas dicitur Patuku 3 cujus folia a pr^cederitiS 
baud multam diifcrunt , exce{)to quod hujus magis 
fmt crccla^ & in medio vertice fructum gcrat luteum^ 



Jieelen-^ de zriigten wajfc 



elver pit 0/ 



A 



de Inlanders ge^vofeeven ^ en m tyt van noot Sagu^hroot 
daar van gebakkcn. 

Het mafinetje beetVatuku^ aan bladeren vanHvoor- 
gaand^ niet veel verfchillende ^ behalven dat dezevoatmeer 
over eynd' Jlaan^ en in 't midden op denjl 



efl 



lis , pinn^ gemin^ fempcr junftae , ramificationes nullas 
gerunt fpinas ^ vel falcem noflrates eas, non animad- 
verterunt: Utriufque Figuras leftoribus talcs exhiben- 
tur , quales ex commentario gubernatoris Domini 
Roberti Padtbrugge delineari cufavi : milii tamen non 
verofimile videtur, dum accurate attendi ad arborem 
in regione Mardykcra hie ex nucleo ortam , quas an-» 
no 1076. truncum quatuor pedes altum gerebat,tum- 
que fruftum Ananas producebat^iubfcquentibus vero 
annis teliquos^ hocque uno ore tellantur omnes in-* 
colae ^ immo etiam Xulafcnfium infularum indigence^ 
ilbi anno 1585. per fervos meos banc rem inquiren- 
dam 



Jlaander 



6 



op gelet : de figuur 



tele fcbilfer 
mk : zyn Jlar 
ntijceebyinai 
ofimmers de 



^^gifi 




Gouverneur Robertus Padtbrugge beb laten nateekenen. 



rjcbyn 

njo el op' gelet bebbe ^ en dat aan een boom bier in H 'Mardy- 
kers quartier van een korlopgefcbooten^ dewelke anno 1676. 
een Jtam bebbende van vier voeten ^als doen ook zyne Ana- 
nas voortgsbragt beeft , en in de volgende jaren de andcn 
vrngten^en zrnks getuigen mede eenparigatle de Inlanders^ 



cifes 



Ca lapp 



quique compertUm habuerunt, cunfta^ door inyne jongens dien aangaandeonderzoek beb laten doen: 



fe 



Xoela Taljabo ftaande y ^varen lang vanjl 



ip 



rimafque tnemoratam Ananaflam producentes. E con- vyf en zes voeten boog^ en datze meeft 



tra qua^ in Xocia Mangolu crefcebant , truncos habe- 
bant decern vel duodecim pedes altos, fruftusque Pi- 
lianga: fimiles gerebant ; Taljabonenfes itidem decla 



'i> 



Jlavimen tien en twaalf 

-formige vrugten droegen ; dog dat 



op Xoela Man 



rabant^fuas arbores tradlu temporis alios quoquepro-- ook verklaarden,dat bare boomen met 'er tydt nog andere 



^Man^ 
fuas Ananaflam jam produxifle. 

Locus. Invenitur hsEC arbor in omnibus fere Mo- 
luccis infulis , & aliis ad Eurum fitis ^ prjefertim in infii- 
la Molucca Cawali feuPottebakkeraUCi & in finuGo- 
rontalo,& inLembcE ora. In Amboina plurimum cre- 
fcit in magnx Ceramae parte auflrali circrfluvium Cau- 
wa : In Amboina ipfa nufquam nifi in MufTauws parte,- ijca 



'urugten 



^^ 



Mangoly ^ dat 



men de Ananas alreets gedragen badden 

.JPlaats. Men vint dezen boom bykans op alle deMoluxe. 
en ZiLid-ooJler Eylanden , en inzonderbeit op 'f Moluxe Ey 



>/ 



?/? op gtoot Cerams wejl 

op Amboina zelf: 



' — J — — — ( 

Jlraat Lembe : in Amboina 



& prope PaiTo Baguala,'uti quoque apud UliaiTerenfes Nuffauwe, en by den PaJTo Baguala, als mede in de Vli 



pagum 
opagatio. Arbor Jtisec propagatur 



ijfers by de Neg 
Fbortplanting 



caput trunci abfcindatur , atque illud in terra fabulofa bovenjle njoeeke booft van den Jlronk daar affnyt 



deponatur 



fit 



grum fubfiftunt annum , anteguam novos progermi- 



nent caules , 



porro 



te in mulle zandige aarde neder zet , alis dezelve ookalwat 
Irak J dog deze hoof den Jlaan wel een gebeel jaar^ eerze 

Jieelen willen uitfcb 



unde tasdiofum ell illas in hortis plantare, quamvis zaam. dat het verdrietig mlt dezelnje in de booven te dul 
Amboinenubus & Ulialle^eniibus aliquando fucceffit, " ' - - - ^ __. . 



qui hinc inde unara alteramve prope aedes fuas colunt 



Amhoineezen in de Uliajfe 



folo 



op 



Nuclei 



quee^keny en dat in een zandige gront ^ daar %y baar vuyU 
nisy en alderbande uitvaagzel wegfmyten: ook komen de 

/ p f- r^i - ' r "n korrelsy wanneer menze in de tuinen plant, zeer lan^aam 

m proprio & natural! lolo, in quo fponte.crefcit ar- op, dog veel eer en fpoediger in baar eygen gront , of daar 



erantur 



bor. 



Ufi 



Plurirrms ejus ufus 



de boom van zelve mortkonit. 



^Jie gebruik is tot de keiiken, nioani 



nim ejus folia, uti alis herbs, aqu^ incofta dulce jonge bladeren, als andere kruiden, in water gekookt.se- 
ac ffratum Drcbent olus . onma vem pms nnna pf. ^,.^..^ »„„♦ -^ j n »..„* j °._. t 'o 



ac gratum pr 



fmaakent moes , dog 



fundcnda eft, junioresque pctiqli, antequam in folia fie water daar van weggieten-.en deionge (leelen , eerze 
explicentur , aptiorcs funt , qui mftar Afparagorum bun in bladeren openen,zyn nog hequamer daar toe, wer- 



praepavantur, cum quibus fapore proxime etiaiji con- 
veniunt , vetuftiora autem folia himc in' finem non 
valent , 

nuclei quoque edulcs funt , prius autcm bene funt 
proeparandi , crudi cnim comcfti nimis movent al- 



Afpergies, die zy ook infmaak 



^czmuoTa autcm rona nunc m' hnem non bykomen, maar de oude bladeren en deugen bier niet toe. 
quum nimis ficca & fragilia fint: Fruftuum om datze watte droogen bryzelig zynfdekorls vande 

vrugten konnen ook ge get en worden, dog dan moet nien de 



pra^paranai, cruai emm comciti nupis movent al- zelve te vooren wel toebereiden , want raauw gegeten zyn- 



guft 

obfcrvare potui , fed paucam quidem amaritiem ; ad 
cibum itaquc apti redduntur , fi prius in aqua coquantur 
ac per noftemin ilia macerentur,dcinadSolem exfic- 



fcherpigbeit daar aan 



geproeft, 



dan werdenze bequaam ge- 
maakt , als menze te vooren in water kookt , en daar in een 



-, ^^\^.,^ /^«i„«^; i«jn.„ r • ,. //»vtwA.» , m^j irn:-ri>^fi i,c -Luvicn t/i 'vuuier Kvofii » en oaar m eeji 



nium ; quidam illos tantum per noftem in aqua cali- 
da macerant^ dein fortiter eos exprimunt, atque tali 
modo ad niitrimentum adhibent: Incols autem Aru 
& Key majorem impcndunt hifcc labprem , effodiunt 



laajlen ftooft met Calappns-melk , of eenig vleefct-zop 



zommige 



fi 



igne 



Key 



aDque 



putaminibus 



moeyten toe , namentlyk , zy maaken eenige kuilen in de aar- 
de, dieze met 'vuur beet maaken, en met breede bladeren be- 



obvelant foliis , atque fuperne magnam calefaftorum 
laterum injiciunt catervam , hosquc nucleos tali modo 
per quatuor quinqueve dies relinquunt, hofce autem 
frigefaftos tollunt, in oblongas compingunt corbulas, 
hisque inpaftos in trancjuilla maris plaga fludluantes 
fmunt, donee omnis nigcr combuflus evanuerit co- 
lor, tumqae praeparatos hos nucleos in culinam proji- 

. ciunt 



ifmyt 



'fcbe korls , van barejcbaale 



op een hoop beetgemaakte fieem 
dui vier of vyf dagen fmooken 



pakkenze in langwerpi 



ge korfjens, en latenze daar mede aan of in eenftille 
van deZe^dryven, tot dat al de zwdrte verwe 
getrokken is 3 en als dan/mytenze dezelve korrets 



kens 



I 



♦• 



I 



/ 



» 



/. Boek. XX. Hobfdjl 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 




fumoque exficcandos , donee! kens op eenige gefpteeten rieten, en latenze zo, tot Jiader ge- 



in ufum revocantur, relinquunt: Si hos jam ad cibos 
adhibere velint, in aqua ebulliunt iterum, quam tarn 
diu efFundunt, donee fumi amarities lit fublata: Hi 
nuclei, ufum quoque in Medicina habent , recentes 
enim rail , ac ulcerationibus inpofiti eas curant , uti & Medicyne ; 'wan 



fmyt 
zelfdt 



>P 



\ 



um 



maligna ulcera » ^ ^ , 

& Cancri feu Krabben vocantur/uti & alias Amboi- 



vers gerafpt en.opgelegt zyiide , ^e?ieezen- 
ze allerbande Ulceratien , ah mede de qmade zeeren die 



nenfium variolarum reliquias. Idem quoque nucleus genaamt 



Ifd. 



5/ 
rblyfzels van de Amhoinfch 






bruiken : de fcjjorjje en 't 



'Me 



"weeke bout met Pinang ge- 



adAilhma fummopere laudatur, fi bene prseparatus 
in ufum adhibeatur. Cortex moJIiusque lignum cum 
Pinanga mafticatum, & tumidis illinitum arcubus illo- 
Tum, qui Leucophlegmatici funt^ optime valet ad a- 
quofum extrahendum humorem. Caro quoque me- 

moratse Ananaffe eosdem in ufus ac nucleus adhibe- . „„ ^^ ^^^^ ^^^^ ^^ 

tur, uterque autem rafus partibus illiniendus efl^ pef- wel tegens gemelde krabben gebriiikt, ah de korl^ dog alii 
■que turn igni admovendus tarn diu^ quam tolerari id ' ' ' r,... 

pocefl, ut medi 
penetrare pofiit 

In Macaffara, 



gefmeert op de gefwolle 
die de zugt hebben , om de wateragtige 'oogtigbeit uit te 
trekken : en bet vlees van de bovengemelde Ananas wert 



gefcbrapt daar op fi 
Icefas als dan de voet tegens 't vuur botiden^ en dat zoo beet als 

men 't lyden kan^ op dat de kragt van 't medicament daar 
door te meer of beter mogte indringeni 
locis alia quoque Op Macajfer en andere plaatzen van Celebes heeft men 



feu 



Calapp 



Papp 



naamt Pappa 



g^M^ 



viridia. Planta hsec nullum format truncum, fed fru- 
ticofa manet uti alia^ Filicum fpecies, in hominis au- 
tem^altitudinem excrefcit : Juniora ejus folia eodem 
Goquuntur modo, quo Sajor Calappae folia. In fioeg^ 
regionibus vera quoque occurrit Sajor Calappa nomine 
Pay Pa3?^ ibidem autem non tam altum habet truncum 
ac in inlulis , durioraque fruftuum patamina ab illo 
populo adhibenturj quum oleum excoquunt^ ut hifce 
defpumetur^vel tollatur. . ' 

P, S. Dum p] 

gligentia in cauifa efl, ut haftcnus nihil certi con- 
cludere pbffim^ an memorati bini frudus^ Ananaflam 
nempe rcfcrcns J & Pinangce-formis, una ex arbore 



maar dezelve zyn in den beginne root of lig 



§ 



flam , maar blyft een ft 



^Ji 



Deze 



ren , dog wert wel een mans lengte boog : en zyne jonge bla- 



op de zelfd 



Boegiffi 



mede de regie Sajor Calappa onder de naam van Pay Pay, 



fcbalen 



fi 




die natie gebndkt^ wanneerze olye kooken^om dezelve daar 
mede af tefcbeppen. - 

P. S. Dewyl de luye adrt en onagtzaamheit der Man- 
ders oorzaak u, dat men tot nog toe niet zeker weten kan^ 



?f 



nee ne 



intra paucos annos aliquid cer- of 



Pinang'fc 



provemant, i^w^ x^w, _ 

ti detegere ftudebo , quod 'in guftuario mep poftea 
poterit reperiri: Saltem arbor meo in horto pfantata 
videtur nil niii Ananaflam frudtum produdlura,hinc- 

Jue mas habendus eft ,• uti fupra ex comnientario 
)omim Padtbrusse QUOQUQ noutum eft. 



kerders te zullen voortbrengen y en bet welk men als dan 
in 7n3;7z Audlario zal konnen vinden. Immers een boom y in 
mynen turn zynde geplant , fchynt te wilkn beloven \ dat by 
niets dan de Ananaf[a zal voortbrengen y en dierbalvenvoor 
bet mannetje dient gebouden te worden , gelyk bier boveti 
uit bet iournaal van de if^^rPadtbrueee mede is sreze^t^ 



' ■ 



Inn 



'ppendke anno i6c,^ Jmjle- In de4./>f»<^x variRuMPHius inhet jaar 



t 



ladamum transmijfo hac addita ft 



Tandem menfe Novembri anni i^po. certam Sajor- 



i594. n^ Amfterdara gezonden, wert die 
volgende gevonden. 

1600. in November 



Calappi confecutus fum cognitionem ; memorata enim zekerbeit van de Sajor-Calappa gekreegen: want de voor- 



arbor in horto meo tertia vice Ananaffam produxit fcbreve boom^ in myn tuin beef 



fru6tum, fine ullo indicio alios propuUulaturos efle 
fruftus, fed eodem infuper menfe ex infulis Uliafle- 
renlibus duas arboris comas accepi unius ejusdemque 
magnitudinis & setatis, quarum una onufta erat frufti- 



Anan 



UliafTt 



Ifd 



waar 



bus Pinang(B-formibus , cujus fupremum caput formam beladen^was met Pinang-vormige vrugteny bebbendeboven 
referebat parvi Ananaff<B frudus, fquams enim ejus op een kop in de gedaante van een kleine Amn^SyWantde 
ereftaeerantj&ardiflime fibi junfta^^exceptisinferio- fcbubben flonden 
ribus 5 quse paululum apert^ erant, inter quas junio- 
res apparebant fruftus : Altera autem coma y feu ver- 



onderfiey die wat geopent war en y en tiifft 



rugten uitflaaken 



tex perfeftam gerebat Ananaffam y qualis fupra de- 
fcripta eft* 
Prima habebatur femina, altera autem mas. In u- 



fcbreven 



bovenfl 



Eerfte wiert voor 't wyfk 



trisque rami erant ad extremum extenfi inftar mattas, voor bet mannetje y aan beide waren de takken aan bet ui 
in femina latiorcs, longiores ac magis virentes , in terfle uitgehreit als een matte , aan 't wyfkenwat bree 



mare autem horti mei, (^qu^ junior erat arbor,) ejusdem d 
cum femina erat longitudinis y omnia in ramo folia 
retrorfum erant inflexa inftar acinacis* 



— o ^ — o o ^ 

(zynde een jonge boom) 



Utriufque juniora folia ac furculi bonum dant ci- 
bum: menfe Novembri anni i6gi. ex Uliaflerenfibus 
infulis Ananafla frudlus mas adferebatur , quo ma- 
jorem unquam obfervavi vel confpexi , inftar vulga- 
ris nempe Sdcci-arhorei y novem ponderans libras, hu- 
jusque! arbor omnes fuas deiecerat ramificationes* 



agteren gekromt als een bouwer. 






om 



Eodem anno^ arbor in hortso meo nullum produxerat 



lam tot de kofi: In ^t jaar 1691. in November 
lit de Uliaffers de vrugt van bet mannetje get 
e zo groot als ooit gezien is y te weten als eenge 
Cdikyruim negenpont zwaary ende boom bad alU 
n afgeworpen. In 't %elve jaar beeft de boom ii 

maar de voomoemde fl 



frud:um,fiquidem prsdifti ftolones perierant, fed de waarm vergaany en begonden op nieuws uit te fcbiet 



novo propullulabanc,' obfervavi enim marem quotan- want 



nis Ananaffam non producere, fed plerumque per u- 
num alterumve quiefcere annum'. 

Utile duxi hujus arboris defcriptioni addere fubfe- 
Tom, I^ ' quentia 



voortbrengt 



rflaat 



gemee 



en zom- 



Ik b^bbs goet gidagt tot de hefchryving van dezen bootn 



M 



nog 



'4^ 



HERBARII AMBOINENSIS 



hibtr L Caput XX. 



90 

oucntia quae didici a quibusdam Tambocccd incolis. nogby tevoegen^hetgeenikgeUertbeb mneenige in^oon- 
^ ^ ders van Tambocco , beftaaiide in 't vdgende. 

Deze boom njoafi veel op Tambocco zo "uoel op 'tfirandt 



Arbor ncmpe ha:c multam crefcit in Tamhoccce xque 
montibus ac in litore maris 3 fed nufquam tam alta ac ah in "t geb'ergte^dog zo'boog met a/xi^Calappus-Boom, 

ibidemque quoque dividitur in raarem ac en njoerdt aldaar mede verdeelt in manneken en "wy/keuy 

njoaar van bet manneken de bekende Ananas draagt ^ dewel- 
ke zojlerk riekt^ dat men qualyk daar omtrent duurenkan. 



Calappus, - - ^ 

feminam, ubi mas Ananaflam gene jam notam, quae 
tam fortiter olct, ut yix permanere ibi quis poflit: 



Femina quoque Ananaflae fpeciem gerit , fed alius Het wyfken draagt wel ook de gedaante van een Ananas ^ 
formx , non luteam , fed obfcure viridem , fquamis de- dog van een ander fatzoen y niet geel^ maar donker-groen y 
hifcentibus, inter quas juli propullulant, qui fruftus en met de fcbilferen wytgapende y tujfen welke de bande- 
producunt: Poft quorum lapfum arbor per aliquot kens uitkoomen, <ivaar aandevrugtengroeyen. Naar'taf- 
' ^ ' excrefcens tantum, & novas formans vallen der zelver ruji de boom eenige jaren Jlegts opfcbie- 

tende^ en nieuvoe takken gewinnende ^ daar na wen de 
kruin in de midden wederom kaal , en daar op komt voor 
een nieuwe Ananas y en uit dezelve nieuwe vrugteUy en zo 
voorts met beurten^ dog hoe ouder de boom vcertyhoe klein- 
der de Ananas voortkomt^ 

Tamboccanenfes nihil hujus arboris ufurpant, nifi fo- De Tamboccanen gebruiken niets van dezenboom y dan 

los frudus , quos edere debent , fi demortuum lu- alleen de vrugteny die zy eeten moeten y wanneerze over 

j^eant , praeparantes femina fruftus fequenti modo. iemant rouvo draageny bereidende de vrugten van bet voyf- 

Interiores nuclei a putamine depurati in parva con- kenaldiis: de binnenjle korrels y ofte beejten van de fcbaal 



quiefcit annos, 

ramificationes. Dein vertex in medio denudatur^ at- 

que ex illo de novo progerminat in ejus centro Ana- 
nalTa^ & ex hac novi iterum fruftus, ac fic porro per 
vices; quo vetuftior autem haec arbor eft, eo minor 
eft Ananas. 



fcinduntur fragmenta , ac per unum diem m Sole ex- 
■ficcantur, ut indurefcant, qus in farinam contun- 



gezuiverty voerden in kteine fiukkeii gefneden ^ een dag in 
de zonne gedroogty datze bart voerdeny deeze fioot men in 



duntur , ex qua puis conficitur, feu rudis Baggea, ryft-blokkentotmeel^'waar uit men eenbrey maakt^of een 
rafo Calappi nucleo obvoluta ac mixta, uti cum lii- grove Baggea met 'bet fchraapzel van Calappus-pit ge- 
veftri Oebis id peragitur: iidem quoque nuclei ab iis mengty gelyk men met de wilde Oebis doety dezelfde kor- 
rels weraen 00k gehruikt van bun liedeny om de krabben 
aan de voeten te genezen ; den verfcben zap daar van ge- 
venze aan de kinderen tedrinken na lants mailier om dezeU 
ve om te brengen^ als de ouder s in de hojfchen vuillenlopeny 
om met dezelve niet belemmert te zyn. 



jjdhibentur ad pedum ulcera , Crabbe vocata y cu- 
randa: Reccns norum fuccus infantibus bibendus da- 

ut intereant, ne ex more hujus populi, fi filvas 

infantes ipfis lint oneri 
vel impedimento. 



tur 



peragrare debeant parentes 



In Horti Malab. part. 3. fig. 14.^ defcribitur arbor In bet derde deelfiguur 14. van de Hortus Malabari- 

Todda-Panay japonenfibus Soteetsjoe difta, Portugallis cus voert hefcbreven den boom Todda-Pana ,.fw 'i Japans 

Armatoira feu Palma d'igrejia y quae cum noftra Sajor gewaamf -Soteetsjoe, w^^ Portwge^j Armatoira o/Palma 
Calappa magnam habet convenientiara , vel faltem 
ejus fpccies habcnda. eft . uti ipfe quoque expertus 
fui, dctruncatum ncmpe hujus arboris verticem tranf- 




'Igrefia, devoelke met onze Sajor Calappa groote overeen- 

komjl beefty of immers daar van voor een zoorte te houden is^ 

gelyk ik zelfs ondervonden beb ^ dat men een afgekapte kruin 

plantari polTc , hie autem in Amboina tardiflime ere- van dien boom verplanten kan , dog bier in Amhoinafcbiet 



fcit, nee ita la^tc viget^ ac in aliis regionibus. 



by zeer langzaam op , en beeft die groeizaame natuur niet^ 
gelyk in andere landen. 



Sic quoque per ultcriorem mihi apparuit indagi- Zoismyook.bynaderonderzoekgebleekenydatdenvoor- 

jicmymcmor;it:imJaponenJiumvc\Sinen/tum Sajor Calap' noemde Japanfcben of Sineeze Sajor-Calappa-Boom veel 

pam multo acutiora ac ma^is pungentia gerere folia fcberper enjleekeliger^bladeren beeft dan de onzey en daar 

van voornemen 

animum induxi illam ulterius inQmr^re yCc in Au6luario ben naardere kenms van hem te zoekenyen inmynAuduz- 

fubfequente ulterius defcriberefub nomine ^rftorfyCa- rium hem te befcbryven onder den naam van Arbor Ca- 

lappoidis Sinenfis , quae apud noftrates vSinenfes voca- iappoides Sinenfis, werdende by onze Sineezen genaamt 

».,.. 'T..*.-.. „^i 'r.*.-.- ^. « -.^u^^ r _... _ .- Tetsjoe o/Tits]oe, dat is Yzer-Boom, ^aar van de re- 



acnoftram,& ab hacnotabiHdifFerremodo^ unde in van merkelyk ver/cbilt y wesbalven ik 



tur Tetsjoe vel Titsjoe^ h. e. arbor ferrea, cujus ratio 
ample dcducitur in Horti Malabarici he ' 



den genoeg uitgebaalt Jtaat in de Hortus Malabarlcus. 



• • 



^ 



•^ 



' * 



^ 



k. ' 



m^ 




\ 



/ 



\ 



t 



«< 

T 



I- 



EXPLI^ 



-t 



VYT' 



"^UQ ^ OX 








I 




■I 1 



; 



LBoek:XX.HoofdJi 



AMBOINSGHEKRUYDBOEK 



ii 



V 



« 






* 








_ \ 

c 




T 




O 




YTL 





GI N 




Tabula Figefi 



Van de Twintig/le Plaat, 



Qux exhibet , quomodo mira hacc arbor, feii Cycas pri- tt^i 

mum fuum fruftum, tjuem femel utcuhqiie per vitam ge- ,i 

riCi & Ananaffa^ a fiiuilitudine cum Ananas fruftu voca* \ 
tur, producat. 

E X P L I C A T I O 

r 

Tabul(B Ftgeji'mce PiimcB ^ ' 



ry?fi vrugt , ^fV Z/y waar ee/u in zyn levens tytdoof 
engt, en AnanafTa , na de gelykem(fe met de v 
nanas genaamt wcrt, ie voorfcbyn komt. 

UYTLEGG I NG 

r 

Fan de Een- en Tmntigfle Plaaty 



. ■ ^ - . ■ ■ • 

Qudc exhibet CycjE arhufculam Amboinenfem ^ ciljus truhcuS Dewelki verbeelt een Jong boompje in Ambon gegroeit z^nde^ 



erat tres pedes aitus , ejiifque fruftus fesquipedfs longitu- 
dinem habebat: Truncd autem adcretae funt bins para- 



Jiam was drie voeten boog, en deszelf. ...^ ... „ , 

halve met lank: welke verders aan 2yn J?am Lett, a a. twee 



fycicaj Polypodii Indici plantx a a. Litt. autem b. Jimldex - plantjes fan Polypodium draagt, en Lett. b. vettoont een 



exhibet lineare foliolum jufta magnltudine. 

feXPLICATIO 



?/? 



- k t 



X 



(^ujus pr2w:<7 Figura contain Cycce feu 5a;or Calappes femina frur 
giferam frondibus fuis ornatam exhibet. 

Figura Secunda fimplicem & detruncatum quafi exhibet cau- 
dicem , cujus frondes jam deciderunt, fed eorum loco 
fquamsc fruftuum foliofae , ipfique fru6tus progermiriant 
& excrefcunt , quae Faratn Fua & Lago^o feu femina a 
RuMPHio in textu vocatur. 

Lith A. ipfum ac verum hujus arboris denotat fru(?lura pu- 

tamini inclufum. .... 

'6. FriiSum diOeSum , ut putaminls craflities internaque bu- 

clei confpiciatur fubftantia. , x - ' 

G. A^uSum feu nucleum putainine fuo orbatum, 

* 

E X P L I- C A T 1 O 



enkelde riem van een Tak in zyn natuurlyke grootte, 

U Y T L E G G i N G 

■ 

Fan de Twee- en Twintigjle Plaat. 

JVelkers eerfte'Fi^uur vertoont de kruin van e'en vrugtdragend« 

. Cycas, of Sajor-Calappa met zyn takkcn en teere vrugten. 

De tweede Figuur een kop of flronk van bet vrugtdragende 

. en uitfcbietende wyfje Param Pua en Lagogo genajpnt , daar 

de bladen 'zlfgevallefii zyn^ en Jtf vrugc-bladen 2/g in plaats 

vertomen. « 

Lett. A. vermnt de tegte en waarc vrugt van dezi boom in 
zyn bolder. , ' • • 

B. Dezelve opci>gernedcn , op dit de boljler en deszelfs in- 
nvendige ' kern vmooni wert. 

C. Wyft aan de vrugt zondcr bolfter, oftt deszelfs inwcndig 
pit. 



f ' 



Tabula: FigefimcB Terlics. 



tr Y T L E G G I N G 

Van de Drie- en Twintig/le PlaaU 



1 - 

Masm feu Olus Calappoides Mas, in- Dewelke vertoont de kruin van bet 01 us Calappoides Mas , ofti 



colis Sajor Calnppa Lacki-Lacki yocatus, qui iq textu Pa£M: 
Jfctf feu Ma^ vocatur, & defcribitur. 






de Sajor -Calappa Lacki-Lacki genaaint^ en in de text Pa- 
tuku $f bet mannetje gebeeten^ en bejcbreveh* 



-> «• 



o 











o 



'O 






M E R K 



N 




E. 



Arbor em banc, qux T odd aP anna in H. Malab, Tofrt» 
§. Tab. 13 ad 21. vocatur/ falfo pro vera faririifera feu 5a; 
guifera Palma haberi , fupra in obfervatione ad Cap. 17. de 
Sagu innuimus , licet non negemus hanc quoque farinam 
tam ex vcjis ejus iruftibus quam ex trunci medulla fuppedi- 
'tare, fed hoc cum plurimis aliis Palms fpeciebus commune 
habet, & ha^c defe(a:u vers farina, 5fl^a difte, plerumque in 
ufum vocatur, ac proinde Saguifera dici non meretur, fed 
admiranda fane haec Falmoi fpecies eft, quse antequarti ve- 
Tos fuos edat fructus , luxuriantls naturae primutn enititur 
prolem quafi Herculeara , quae plantarum fruftui clegantiffi- 
mo ac fpeciofiflimo, Ananas puta , certe palmam prxiipere 
videtur^ unde & Ananaffa quoque dicta fuit noftro auflorij 
& quod mirandum unica plerumque per vitam Vice hunc 
prodit foetum. 



• Dal deeze booni , dewelke in bet derde deel van rf<f Hortus Ma- 
lab, van Tab. 13 tot 21. Todda-Panna genaamt VDerti te on* 
regt voor de waare Mcel- ofte Sagu gevende Palmboom gebou- 

den wjrt^ bebhen nvy bier boven in onze Aanmerking op btt ij 

n, fcboon wy nia ont'- 



ji 



rfcbaf\ 



r 

Diftinguitur vero iti^em hrec arbor in marem & femlnam^ 
quam varietatem cam' in hac quarn in alifs falmarum gene- 
,xibus, plurinu obfervarunt, xque ac nofter, auftores , hanc 
vero differentiam ul\erius in textu examini fubjice: & ad 
fingulare genus rcvocata hscc arbor eft a LrxN^o in 
HoYto Cliff, pag. 482. ubi 



fpimfi- 



andere Palm Boomen, welkers meet oo\ by gebrek van de regie 
Sagu doorr^a^?is gehmikt wert , dog daarom verdknt by de naam 
niet T;ari ^agu-dragcndc Palmbooin ; fcboon dit ivaarlyk ten zeer 
verwonderings ivaatdige Falm-lioom is y dewelke ^ eer by zyn reg- 
ie vrugten te voorfcbyn brengt , als eetfl vertoont een wonder* 
baarlyke vrugt en btwys van de onuitputtelyke en vrugtbaare na- 
iuuf,^ de%velke aan de eeljls enfcboonjie vrugt der planten^ de A- 
nanas namemlykf bet booft fcbynt te bieden , en daarom cok na 
4eszelfs gedaante Ananaffa van onze Scbryver genaamt is, en bet 
gecn te verwonderen is , doorgaans brengt by maar eens en wel 
bet eerfte in zyn leverutyt deze vrugt te voorfcbyn. 

ze Boom wert egter 00k verdeelt in een mannetje^ en wyfje^ 
onderfcbtit zo in deeze als in andete Fclni-gejlagten veel an* 

dtfe ScbryverSjZo wel als de onze ^ 00k aangemerkt bebben^ welk 
'Uctfcbil vtrder in de text te vinden is: en is deze Boom m€(t$ 

tot een hyzonder ^ejlagt gebrngt van LiWN«us in dfffHortus 

frondibus pennatis^ folio- ClifFort. pag. 482. ahvnavze Cycas frondibus pennaiis. fo- 

*^ * ' • ' ^ tfetiolls fpincrfis ^«wamt ^ 



welk 



tes , & multiformes carum viciflltudints rite intelligantur, 
adjeflas pcrluftra auftoris noftri Tabulas , illafque cum cle- 
gantiflimis Horti Malabo iconibus compara, & attcnto pcr- 
pcnde animo* 



alwaar de overige Scbryv'ers aangebaalt zyn. En op dat de byzon- 



randerin 



'gen wel rnogen verflaan werden , zo 9verweeg de bygevo^gde 
'Flaaten van cnzen Scbryver^ en vtrgelyk die met de zetr beer- 
'iyke en netie Figuren van de Hortus Malabaricui. 



< 



s 



J 






f 



) 



* 



\ 



-■* >'-fl-v 4* K 



tn 



. U 1 



1q 



\ 



\ 




HER BARII AMBOINENSIS 



Liber L Capit XX, 



\ 



>' 



In RuiiPHU ^u^mrIK2inno\i^C)^, ab ipfo InhetAndmvmmjoftedeYermtevdQTmgvan 

ex India Amrtelacdamura mifTo Capite duo- Rumppiius, van hem daar na in het jaar 
decimo Ki^owC At kVYoiiiZs Sinen- 1704. nit Indie na Amfteldam gezonden^ 



SIS, feu Sajor Calappa, Sinenfibus ^ ^\ertinbet twaalfde Hooftftuk ^e Sineefe 
TiTSjiu dida,fequenti defcribitur modo. Arbor. Calappoides , of S^jor Calappa, 

l^ de SineezenTks]'m genaamf ^ op de vol- 
gende wyze befchreven, 

Vezen Boom ivert aan fiarn niet veel booger dan ee?i 



r* 



T 



• ' 



V r- 



/ 



Arbor h^c truncam gent vix pauto homine al 



Calanpo autem craffiorem, qui fuperius ra- man, dog dikker dan em Calappus-hoom^ en bovenjpreit 

.K^.-.^ ^Vr.1^i-n^■. ';,iTrr^.,^^; ^i^r^^Mii-n Ynnf r-i-^ni ■ /jv 7,>^ne takken tilt in H rondt ^ de takken zvi een bcdven 



tiorem , ^ 

mos in. orbcni explicat ; qui femi-digitum funt craffi. 



by zyne takken iiit in H rondt y de takken zyii een balven 



fuperius fukati i inferius rocundi ; ab utraque parte vinger dik, boven gegeut, mn onaer ront, ter %veerzydfs_ 

plurima angufta, cvaaa^ac firma locantur foliola.feu fiaa^^ t^ee fmalle dikke en Jtyve bladeren , digt aan maU 

pinnae, ardiffime junfta^haud multum gramine latio- kanderen ^niet veel breeder dan gras,n\et een JtyvemiddeU 

• '• " " '^ -- ^--_ ^s72U%vey en eyndigen in een Jlyve /pits y dtwelke Jleekt als 



ra, nervo longitudinali medio firmo armataj^quo ter 
minantur ia firmum apicem, qui inftar ftyli feu fu* 
buliE pungit. Pinnas has inferiores tres pollices funt 
longae , fenfihique longibres ufque ad fex pollices 
cxtenduntur , fubito dein breviores fiunt, ac circu- 



een elze ^ de agterfie zyn 3. duimen larik^ en werden al- 
lenskens langer, tot 6. duimen ^ van daar ivertze fcbielyk 
^eder Korter'^y en bejluiten 9en krlng omirent bet uiterjte 
van den tak , dewelke is lank fcbaars tojoee 'en een halve 



him cfformant circs rami' extremum, q\ji longus eft voeten; by is altydgroeny dog de gedroogde bladeren nvor- 



cum dimidio , femper virens, den vaaly en de kanten vcerpen baar neer^waarts^ <waar 
ilvi'funt coloris', horumqiie doorze'vanQuderengegeutfcbynen. ,. > . 



circiter duos pedes 
flccata aucem folia 
QTX refleftuntur deorfum, unde inferius fukata ap- 

f)arent. 
NomeJi. Latine Arbor Calappoides SinenJis ob conve- 

nicntiam, qiiam habet cumOIere Calappoide feuSa- 
jor Calappa Lib. i. .4^A^^^P^^- Sinenfibus Titsjiii h. e. 
arbor ferrea , dum ejus folia inftar pinnas ferreae 

pungant. ' v-. i \ , - ■ " -r- * ." 

l^us. Ill arte Medica nullum habet ufum , fed in 

Siha & Japonia in hortis plantatur ob plumofam ejus 

formam. Nunc quoque 13atavi^ reperitur fed- line 




^^aam. In hl^aiyn Arbor Calappoides Sincnfis nads 

ehkenijfe y die by beeft met bet Ohis Calappoides of Sajcr^ 
mappa Lib. i; befchreven , m 't Sinees Titsjiu , dat is T- 

T^r-booM ^ .4ewyL zyn. bladeren Jleeken als Tze?'e-pinnen* 

r 

GehfUih Hy beeft in de Medicyne geen'gebruiky maar 
"uoert in Sina en Japan in de boven geplant, <wegens zyne 



vere gedaante. Nuvind men hem 00k opBataviay dogzon- 



frutlibus y^ atc]^ue baud niulto craffior Pinanga eft: der vrugten, en niet veel dikker dan een Finang-boom : nit 
Ex ejus trunco paulo fuprft radicem , qux ex fim- den fiarfi kort bovm d^ ^ottel y'deixelke uit enkele vezelin- 



plicibus conftat fibris uti in Calappo, duo acuminati 
nodi feu tubera protuberant 5 qu^e Tenfim in folia 



ge7i beftaat , gelyk aan den Calappus-boom komen tvcee ge- 
fpitjie knoeflen voort^ dev^elkezig alien skens in bladeren 



e^plicantur, hique ftolones feu lurculi abfcindi pof- openen^en deze Uitfpruitzets kah men afjnyden en verplan^ 
iunt & tranfplantari , quo' modb ex Japonia Batai UhyOpvoelkemaniermenzeuitJapmopBatavia^^^^ 



viam , & inde hue translate fuere hae arbores. 
Arbor Todda - Panna 5 Portugallice Armatoira Das 



uaar 00k kervoaarts gebracbt beefti 

Den 5oom Todda- PahnaV*'^^* -P^^wg* Armatoira 

Igrejiai fe\i Palina d'lgrejia in Uoi^t.^Mahb. j^^^ Dax Igrefias 0/ Palma d*Igrelia in Hort. Malab. part. 

13. defcripta , maxima ex parte converut Cijm vul- 3»Fig. 13! hejcb'revenykoriiovey^en voor't meejle deelmet 
cari noftra Sajor Calappa fupra Lib. 1. defcripta. onze g^Tw^ewe Sajor Calappa bier boven Lib. i.' befcbre"' 
Quamvis auftof dicit arborem efle Japonenfera • iaic ven, Hoewel den Autbeur z,(gt bem een Japafifcben Boom 



nomen ipli tribuit 'Japonicum Soteetjjou ikuSotectJou 
h. e. ferri amicus , ob mirabilem hujus arboris fym? 



$e %3?w, engeeft bem deii Japanfcben naam Soteetsjou of 
Soteftfou , dat is Tzer-vriendt , wegensde wonderlyke 



paciam cum ferro,^qu3e in Amboinica noftra arbore fympatbie ^ dewelke dezen Boom met bet yzef zoude bebbeny 

" ^t "Welk men aan onze Amboinize nog niet ervaren heeft , de 



nondum experta eft, quae nimis etiam a Japonenfi 
difFert, hie etiam nunquam audivimus , frudtus ejus 



^elke 00k te veel verfcbild van de Japanfe , 00k beeft men 



crudos ediiles effe , vel farinam ex^ illis ' edulem, albier nooit geboordy dat de raitnxe vrugten zullen eetbaar 
quce Audori Sagoe vocatur, prsparari pofle, ccete- zynynogdatm^n een eetbaar meel^ by den Autbeur S^igo^ 
rum mult ae mirse Todda-Panna varietates ab Horti genaamt^dadr van makeh kan j anderzints vcerden veele 



MalaK au6lore explicantur , quas cum Amboincnfi 
plurimum conveniunV 



wonderlyke veranderingen van Todda-Panna door onzen 
Autbeur verbaaldy aevoelke met de AmboinfcSe meefi over 



Sinenfes dicunt inter hujus arboris ramos '/&f^t ' J)e ^Sinei?ien ze 



Baruy feu materiam igni fufcipiendo aptam reperiri, takken een Ibitt 
uti hie in Amboinenii Saguajlero Majore , feu Nibun 



Befaar 



fien koTnen* 

en^ dat men^ aan den ^aom tuffchen de 
am of Tontel vind , g^lyk albier aan 

den Amboififcben Saguaiter Major , oj Nibun Befaar.* 




\ 



\ 



Tabula Vigefima Quarta 



De Fier- en Twintigjle Plaat 



m r I I 

Folium cjhihQt SajoT'Calappa SinenJis , ut cum antecedent!- Vertoont een Bladt van de Sineefc Sajor-Calappa, op dat ze te- 



bus conjparari, & ab lis melius dignofci poiHt. 



gerJ de voorgaande vergeleken en onderfcbeiden kan werden^. 



V 



o 







VAT 




O. 





N U 



- I 



V ..' 





K 




N G. 



I 



7 






inter banc & proxime antecedentem ob- 

diverfo coelo ac folo adfcribenda forte fcbynt meer^ly de' verfcbeid^ lugt ^n gront ipg te 

eft, quam quod diverfa fit fp^cies , fi autem nota quadam wel dat bet een lyzondere zoort zoude zyn, en indien een toaar 

reatis Characleriftica has dividat , ' " '^ ^ - . . - . 



Varietas, quae 
fervatur , magis 



Het ond^rfcheity dat tujjen dezi en de vo$rgamdfi.gezienwert^ 

koomen , nls 



banc veram Japonenfiim 
Palmam pmniferam Hermanni , & Palmam vinariam Belgarum 
Breynii ProHr. I. efle puto. Qu;e eft Pahna Japonica Jpinojis 
pediculis ^ Pclypodii folio Par. Bat. Pr. p. 361. Boerb. Ind. part. 

2* pag. 170. & in horto noftro medico Icetc germinat, per- 
que tubera fquamofa inter caudicem ad radicum ortum ex- 
crcfcentia abunde & vegete propagatur. 



ken- of v^trht€ken deze onderfcbeidt , zo meen ik.dat dit de regte 
Japanfche Pruym-dragende Palm boom van Hermaknus fV, 
die de wyndragende Palm-Boora der Hollanders van B*ev- 
N I u s genaamt wert in zyn eerfle Prodromus , welke is de Ja^ 
panfcbe Palm-Boom met doornagtige Jieelen ^ en bet blad aan ie 
Poiypodium gelyk in de Par. Bat. Prodr. p. 361. eii vmh Boerh» 
in het twccde deel van de Index over rf^Leidfchetuyn.p. 17^* 
welke albier in mze Hortus Medicos zeer weelderig groeit, en 
d$or zyn fcbubagtige knobbels.die ander aan de ftrom by de vsof- 

tels groeien , rykelyk vermeenigvuldigt wen. 



J 



«: 



CAPUT 



XXI 



\ ' 



I 



/ 




cnv. I. 



I 

M 
t 



I Boek. XXI. Hoofdjl. 



AMBOINSCHE KaUYDBOE£ 



h 



I. 



CAPUT VIGESIMUM PRIMUM. 



Manga 




Ma 



to 



A 



forma Q 



cumreferena, craflis validisquc rami^^^d |ate- 

adfcendi 



ra expanfa , unde faeillime quoque 
poteft, ejus lignum vero non ita durum ac firmiim 
eft 5 facile enim frangi & in partes diffecari poteft. 
Folia fiuiplicia ac inordinata petiolis infident ^ ad ji 




XXL HOOFDSTUK. 

w 

1 

tammt Mangas-BoM* 

w 

■, 

It is een groote en booge Boom , mn gecfaahte qh 
omen Eyken - boom , met grove en dikke takken ter 



tgefpreit , en daarom 

e na niet 2„ , 
Jiukken kapp 



ijl 



fummum frequentiora & magis adunataj baud male 
Juglandis folia referenda, acutiora autem funt, fep-i 
tern odlove digitos longa, duos polliees lata; craffa, 
-tirrna. ac glabra, lutelcentibus & sequaliter diftanti- 



tuberat parte 



ita , nervufq 



Qpmalkander , zy gelyken niet qualyk na de Node- 

booms bladeren , dog zyn wat fpitze'r , zeven a agt duimen 

lank, twee hreet , dikagtig , Jlyfi en glat , met geete en 

meejt evenivydige ribben doorregen , en de middel-zenuwe 

puilt aan weerzyden uit. Be jonge bladeren zyn gants 

..... ,. ... j^ 



» *• 



I ^ 



des babentia coftas, glabra, ac flaccida, vocanturque Fongenaamt. Als de Boom deze jonge bladeren gewint 
Putsjo Pou. Si folia juniora baec prog^rminant, e Ion- of voortbrengt j zo gelykt by vc ' * 



gmquo tot? 
qua folia p 
niul fit- tl 



quod 



undiqu 



'tjl< 



l^iguftro Europso , vel Alcanna Indica 



dependent 



cei 



flofcul 

talis conftantes 3 inftar ftellae expand, feu rofa- 
rctrorfura paululum inflexi , in petalis luteae 



bloempj 



Liguftrura ofte de Indiaanjcbe 
uitgejpreit y daar aan Jlaan^ of 

yf ivitte blaatks gemaqkt , 



lange trofft 



Jierretje^ een umntg agterwaarts geboogen^op 



geele pi 



ipparent 
quinque alba ac brevia ftamina, viride ambientia pi- 



"oyf 



in floris autem centro korte draatjes y omcingelende een groen kaasken y met nog 



knopj 



itillum^quod in luteum termiiiatur Capitulum, ex quo geformeerty dog bet meefl 



decidunt 

miatuor 

flores 



au^ 



plurimum autem hi flores 
m ex fingulo racemo non plures quam 
quinque perfefti excrefcant fruclus ; 
am fed debilem habent odorem, ac 



)fvergeefsaf 
dan vier a vyfvrugten tot baar volkomentbeit komeUy bet 



beeft ook een lieffelyken dogflappen 



dikA. 



frudus formam habct brevis ac crafli Cucumeris non wer, niet regt ronty maar een weinig ter iyden gedrukt : 
tere rotundi, fed ad latera comprefli: Prope pctio* ^y denjleely alwaar devrugt op 't dij^le is ^ beef 
lum , ubi frudus craffiflimus elt, ** ^ 
rat ac fub hoc acuminatur paulum extrorfum ad can- 
dem inflexus partein, qua protuberat, quique com- 
munis charafter eft omnium Mangas fnecierum: Se-r 



femper protube 



onder fiaat dejp 
dezelfde zyde' geboogen daar den bttltfl 



mi 



Anatis 



qui magnitudinem 

adulti feu completi m^jores 



eenden 



funt ovo Anferino , cojoris primo l»te viridis, deiq 



laatMti Mti de. 



,, ^ Je Mangas zoorten. De half 

qf fpmns-groen , bebbendf de grootte <van 
.jd? vol-W(^ene vqnriiim een ganzen Ey^ 
?rji gras'groen , da^r na appel-groen , em 



inftar pomi , ac ultimQ una pane aurantii, quidam oqk m^r 'f gfl^e^k bf geel, en andere, al zynze ryp 



fmt 



fpecies. Sub 



fuccofa ac fibrofa , adeo fucci plena , ut f; 
datur , fupra nianus & os effluat : Fibrae quoque npn 
ita funt tenaces , quin pluriraa earum pars exfugi pof^ 
fit: Si fere maturi fint, faporem habent acidulwmi 

penitus gratiffimi funt ac dulces , fem 



i§ v^rjcbeiimbeit 
^ dunne fckel , 4i? men ajfchilt , gelyk de perzeken , ley) 
gpooditu? een gebeel zappig en draadig vleesy zo ml zaps, dot bet 



over bandm m mont loopt 

tjes zyn ook zo taay of vajlboudende niet , of men kan bet 

?fie daar 'mn-fifzuigen;als zy kyna ryp zyn,vanfmaal 



ycb , en volkomen 



zynze zeer aangenaam en zoet 

gemengt , en daar 



per taraen cum quodam acidulo mixti , cui jundlu? gevoegt is een aangename geils reuk: want daar door ont- 

quoque eft gratus & moHis odor. Hoc enim detegi- dekt of verraat deze vrugt , zo wel als de Ananas , bare 

tur , seque ac in AnanalTa , ejus maturitas ; intus re- rypbeit , van binnen kit een groote en platte ' 

conditur magnus ac planus nucleus, cui fibrof?i hsc 

caro "adeo eft junfta, ut fibrs haud facile inde avellj 

poflint, atquQ in hoc alius itemm planus reconditur 

nucleus , tenui & alba teftus pellicula , qui amarus in- 

gratique faporis eft ; fi folia cpnfringantur vel cout 

tundantur, fru(9tuum odorem fpirant, vel inftar Daucj 

lutei vulgaris , ita ut appetitum excitarent. Trunci 

cortex eft fcaber,atque ubique,ubi inciditur, eun- 

dem exhibet odorem ac folia : Immaturi frudius , 

quum virides penitus fint;, ;^^erbum & adftringen- 

tcm habent^ faporem fe 



fUQt 



iUr. uyarum inmatura- den ft 



fi 



dat bairige vlees zo vafl 
?f wel 'pan af te trekken zyn , en in de zelvefcbuHt 
en andere platte kern in een wit vliesje , zynde 
% onaangenaam vanfmaakials men de bladeren af^ 
of knenjty zo rtiikenze even als de rype vrugt y of 
? nrortelen , zo dat men een lull en appetyt daar toe 
rygen. De Jcborffe van dejtam is ruigy en gee ft 
y daar men in kapt , dien geilen zap uit , dewelke 
ikt y als de bladeren : de onrype vrugten , nog zeer 
ynde , hebhen een zeer amperen en fzamentrekken* 
ak y byna als onrype druiven , en zyn als dan wel 
tfl om gezouten of ingepekelt te worden : maar di 



catiflimis totius Indiae fruf^ibus hab^antur, noflroque 

judicio nulli alii cedunt fruftui, nifi Mangoflano. 

Hujus arboris lignum nulli aptum eft ufui ob fucco- geen andere vmet , 

fitatem ac fragilitatem , quo etiam fit • ut vaftiiTimi dezen boom is onaeuR 



fype zyn van zo lekReren en aangmamen zoetbeit y dat men* 
^ rekent als een van de welfmaakenjle vrugten van gebeel 

onzes oordeels zo en nDykenzedien aangaande 



Mangoflan. Het 



zap 



rami fruftuum pondere fponte abrumpantur, quique pigbeit en brosheityen waar door bet ookgebeurtydat zom 



ctiam fsepe a vermibus feu coflis adeo exeduntur,ut 



per 



ipfi 



Cecum 



cul 



Genera. , Manga varias habet fpecies • quarum 
crimen plurimum ex fruftibus cogQolcitur. 



dif- 



4ik}.e takken , door de zwaarte 
van zelfs afbreeken y dog zomtytswerdenze ook vande'wo/^ 
nien zodanig doorknaagt , datze zonder eenig gewelt door 
bttn eygen zwaarte afvallen y en daarom laat menze niet 
ligt door ymant anders dan kleine jongens beklimmeny om 
dat inen ook de dikfle takken ?iiet veel betrouwen mag , 
zynde bet drooge bout evenwel nog tot branden in de kei^ 
ken bequaam. 

Gejiagten. De Mangas-boom beeft verfcbeide 



* 



Prime, 



de vrugten. 



M 



rfcbeit men meejl zien en kennen kan aan 

. ierp> 



^ 



--. 



9^ 



H E R B A R 1 1 A M B O I N E N S I S 



Liber 




Caput XXli 



•Jldyk, Manga Dodol, ofM 









oft 



tjt 



groot^ als cen hints h 
pondcn ^egende^ do^ zoimiige ook wel icat kleinder: baar 



.._.. .^.- ^ I Calappa noftratibi 

Spek Mahgas difta^cujus frudus omnium maximi jlint, onzQ^^ekMviT\g^s^genaamt ^ 

immo quorundam initar capitis infancis & ultra duas ja zommige 

pondcrantcs libras ^ alii autcm paulo minorcs; ejus 

caro interna non efl: lutca^fed pallida 1, ncque etiam ^'h:'j van binnen is niet geeTy maar hkekyook niet bairig^ 

fibrofa^ uti vulgaris^ dulcis faporis cum pauco acidu- gelyk dat zmii-de gemeeiieyVanfmaakzoet^eiimaareenwel' 
lo*, parvoquc nucleo : occurrit autem ha:c fpecies'plu 
rimum circa Goam ScBalaguattamjUti quoqueinZey 
lana, & JafRmapatnama ^ qusea Portugallis in Javan 
& MacalVaram translata eft : 



t 



^ J J , y ,., ^., vv**- WVtt- 

'ynfchy met een kkine korrel ^ en deze vint-men meefi 

ointrent Goa^ en Balaguatta ^ als mede op Ceylon en Jaffa* 

napatnam ^ zynde door de Fortugeezen op Java en Macaf- 

In Goa proprie dicitur fer overgebragt: tot Goa noemt menze ey gently kMzng^L 



tjlekende Jmaak ; maar op 



Manga Barera ^ ubi etiam magni 

acquirit frudlus Pompelmoes difti , cujus frudtus eft 

rotundus^ inferiore parum acuminatus parte, delica- 

tillimi faporis ; Batavise autem Manga Dodol multo 

minor eft, quamvis ejusdem naturae: in MacalTara 

taro invenitur, vocaturque ibidem Ta-ipa Bonko. Oojlerfcbe Eylanden heeft 

Hilce in infulis Orientalibus non occurrit, & quidara zobrten zyn van binnen too 

harum fpecierum fructus funt rubentes ^ uti Tsjeri^ bon op bet Eylant I'ava. 



beeft 
ipelmoes^ meejl ront , henecden een voeinig toegefpitji 



^Jfer i(J\ 



Ifd 



4 



bon 9 qui in infula Javd crefcit. 



Secundo-. 



Vulgaris 



fupra 



Ka\r 



uti Tsjeri^ 
Mamp^ 



miQiis circa Pattanam crcfcunc , qui non toti funt lu- 
tei, fed virides inftar pomi, hujusque fpeciei Amboi- 



vxaiupLJiaaii J oy ciu ruTiugi 

bejle omtrent Pattana veal 

ippel 



befcbreveiiy ein 
?amAIanaaK; 



Crefcunt, funt minores , & maturi toti lutci & dul- 
ciHimi. Plerumque tamen vermibus perforati , un- en zeer 



Java jfmboinfcbe ^ en Bandaqfche^ maar die op Java nx:affi 



4NJ 



(ryp genjcordenzyfide) gebeelgeel 
?Jl "wat ^orm-ficeki 



^ 



'ifcboteno' Cap, zo gezont niet als deandere. By LmtfchootQn, Cap. ki 
I. hanim fpecierum optimi habentur fniftus, qui werden mn deze 



3. Manc;a 



/ 



m Ormo crelcunt, dcin qui in Guzaratta inveriiuntur. in Ormus njoajft 

Tertio. Manga Dading h. e. Manga carnofa , aliis 

Manga Daki didta , hujus fruftus ex oblongo rotun- 

.diores funt vulgaribus, viridcsque manent , licet fint 

maturi , intcrius autem pallide rubent inftar langui- 

nolentJE carnis , fine fibris , faporis debilioris quam vul- 

ares , hajc autem fpecies raro occurrit , atque ex 

a'ngay primum in Amboinam delata-eft^ unde etiam 

quibusdam Man^a Bangay vocatur. ■ . 

i^ero in MacalTara , ]^,^ , 
Mangam Minorem , cujus frudlus magni- Manga Minor 
tudinem habct ovi Anatis , ac mifi'or quoque eft. 






bejl 



Manga 



lankvoerp 




a 



ronder^dan de gemeeiie^ en blyven groen^alzynze ook ryp^ 
maar vdn bimien zynze ligt root^ als bloedig vleefch^ ook 
zonder draden^ en vanfniaak vry ni'at laffer dan degemee* 
ney dog deze zoorte vint men 'weinig, en zy is van Ban- 

fay eerjl in Amboina overgebragt ^ daaromze ook zommige 
langa Bangay noemen. 



exotica:^ 
•vocamus 



i-> 



unam 



op Macajfer en J> 



Amboina uitlandfcb 



Timum oblongus 

( penitus 



ook kleinder , zonder merkelyken btilt , en zonder kromme 
Lc-t:^ piu- fpitsy meefi la?ikwerpig^ als een Ey , dog wat platter; de 
prelTus^ gebeel rype werden donkerbruin^ en zvoartagtig; bet bin- 



rubetjdmilibusque fibris ac majori nucleo quam vul- 
gaHs-, qai omnino maturi efle . dcben't , antequam 
dulCefcant . tumque faporem odoremque habent fu- 



^Jl 



gemeene , moetende gebeel ryp 
n fm'aakenze 3 en ruikenze noz 



^ r •-.•■•- -j-rr ■ r ^ rr. 7- ^* "^^f rookagtig i ijoant de onrype zyn yffelyk 

molum, mmaturiemmacidiffimi fimt: Truncus ejus fiamis ranke?,% kruinfmalder, debladereh k 
gracilor eft ac coma anguftior, folia quoque mino- fmalder, dan de tamme'/bywafi 



ra & anguftiora quam domefticajjfpontc & in filvis 
crefcit, quamquam etiam colitur. In Macaflara vocatuf 
■Tdppa ra'wa raina & Taipa pali pali. Boegenfes ac Lu- 
bei earn vocant Lumis. Balienfes Poangus h. e. Man- 
gas adiifta ob faporem, non multum autem hi frudtus 
^ftimantur vel expetuntur. 

. Quinto. Manga Simianim, Malaice Manga Buzio 6c 
Budjo. Macafiarice Taipa Baladung,<\ux 6mm2iSim\^- 
rum Mangas denotant , cujusrfruftus omnium minimi 
funt inftar Ovi gallinacei , cseterum a proxime ante- 
'ccdente non multum diffcrunt. Arbor plurimum eft 
filveftris , altiorc trunco quam vulgaris , comaque an- 
guftiore. Folia quoque funt minora , ac filveftri 
Mangae fimillima. Frudus primo virent , dein lute- 
fcunt , ac maturi fpadicei , ficci autem nigricantes 
caro interior fufca eft, vel obfcure rubcns , fi foli 
obvcrtantur, fcmi-peirucidaeft, fapor inmaturi fru- 



^ ■ fgecultiveeri: op Macajfer bietze Tappa 

Kawa-rawa, en Taipa Pali-pali : die mn Boegis, en Lubo 
Ttoemenze Lumis : de Baliers Poangus , dat is brandagtigi 
Mangas , van barefmaak , dog isoerden niet veel peaet. 



**f*rf 



5. Manga Simiarum i in 't Maleyts Man 
Budjo , op Macajfers Taipa Baladung, al 
Apen-Mangas^ zynde de kleinjle van alien, 
van een Hoender-ey , a7iders van de naajl voi 
veel verfcbillende . De boom is meejl 



6 



fi' 



ehis acidifiimus eft , ac _ dehtes ftatim inficit , atque hederft 



fmalder van kruin ; de bladeren zyn. 
OOK Kiemaer^en die van dewilde Manga gelyker. De v'rug' 
ten zyn eerft groen^daarna geel, en ryp zynde Cajian^ie- 
brnin, maar de drooge zwartagtig-^van binnen is bet vlees. 
ock bruin , of hoog-root, als menze tegens de zonne bout,, 
half doorfchynent, defmaak in de onrype is zeer zuur , en 



% 



corrumpit. Matariflimj itaquc efle debent, antequam 
Comedi pofiint , tumque dulcefcunt , paiicam vero 
habent carnem , fed validum nuclcum inftar Amyg- 
dali fruQus , qui^ue facilius ab adhsrcntibus depu- 
i-ari potcft fibris quam omnes prcecedentcs. 
. Prjeter quinque has 
fpecies feu varictatcs , 



moeten dierhalven beel ryp 
dan Hjoordenze 



rv 



vcvx 

dux 



occurrunt ^ 
alia quoque 
difta, QU£e 



ac domeltiCK Manga; 
quoque aliiE filveftrcs 



oet^ dog hebben "Weinig vlees^ en een kloeke 
Kern^ van ae grootte als een Amandel-fieen ^en die zig ook 
van de aanbangende ^ezelen veel ligter laat zidveren^ dan 
alle de voorgaande. 



I 



beeft 



-igallis Ma7iga Brava 

lib. 



le vyfzoorten van de regie yen tammeMan- 
nog^ twee ijoilde zoorten , die in 't volgende 
befcbreven nverden : als mede nop een andere 



3. Cap. 38. infra fub, nomine ArbOris LaStarice defcri 
betur. 

^ ■ 

J 



^ortugeezen Manga 
rfcbillende boom is^ < 



befcbrev 



of 






Odobrem, in Amboina vero tar- fi 



men 



i/*^ 



Ma7igas zyn op J^ 

Amboina komenze 
December 



nara,&G?zS;^.irAp7i,f2r^.';[/ii'^^Sei^"S^^ 'z;!':!:^^:!Sif- y^^^i -^^^s^-i^ C. 



I 



turefcunt. 



bieft menze van April tot November 

gelyk 



I 



» 



pit! 



\Tr 



X 



1-^ 



* 



/. BoeL XXL Hoof 4ft. 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK. 



mrci'cunt ,uti Linfchotenus teilatur. Quibusdam annis. 



Linfchooten fchryfi 




1:68. 



n Zephyri fuermt frequcntiores, arbores hx tarn co- Te zuide-wifidefv ivayen , bloeyen dne%oonien zo o'vervloe'- 
piofe florent , ut vix foliatura dignofci poffit, hoc- " ' ' ....--. 




^uc plunmum ea ex part^, quas Zcphyris eft expo- 
ita , quod Incola; tanquam fignum habent proxime 



^Jl 



/ 



iftaande^of 



't welk 



inftantis, vel jam orti morbi Lpidemici; quamvis hi fiaane enbyloopefideziekte boudenJjoeweldatbloeizelmeefh 



flores plunmum mutiliter decidant*, indicio humido 
hoc Zephyro flores magis excrevifle quam conftanti 
naturae lege.& tempore. Hoc obfervavimus annis 1657 
& 1664. quum MangcE arbores Menfibus Julio & Au- 



ifvalt 



bejlemde 



'^yfi^S ^« ^ierenzeji 



efi 



gufto extra ordinern floruerunt , femper fupei-vene- de Mangas in de maa7iden Julio en Jugitjt 



runt febres Epidemica;, peftilentiales Dyfenterix, fi- 

milesque plures morbi , qui omnes non florentibus pejlilmitiale roode-loop 



Mangis 



vel Durionibus , fed infalubri , h. e. nimia 



)p volgdm veele hilantj 

iiergelyke gi 
Mangas of 



humiditate, ac cah'da aeris quah'tate excitati fuerunt. door de ongezonde, dat is overvloedige <vogtigbeit en iioar- 
Ssepc etiam obfervantur quibusdam annis Mangse bis me cmjlitutie desjaars, veroorzaakt ixjierden: menzietook 
terve fruftus proferre, femper inter fingulas fruduum dikwils, dat in zommige jaren de Mangas twee a driemaal 



produdliones de novo florentes , tumque primos dant 
fruftus Septembri, & fie porro ufque in Aprilem. 

Mangarum nuclei hinc inde projefti , fi terram 



heeft 



tffcben 



zo "Doorts tot in ApriL 



ryp 



September 



modo attingant, facillime progerminant^ fepe flipi- aljje maar de aarde raaken/fcbi 



efr 



tibiis duobus tribusve fimul^ quorum unus perfcdlum 
format truncum. Vel]:)ertiliones hos quoque expetunt 
& comedu'nt frtiftus^ hinc inde illorum nucleos di- 
fpergentes , qui omnes facile quoque radices agunt 
ac progerminant ; Mangos arboris truncus, prjefertim 
junioris, faepe etiam incidendus eft, ut melius excref- 
cat, ac pr^cocius fuos edat frudus , (juum abundan- 
tem tunc emittatfuccum: Veterestrunciproliferi funt;^ 
plurimiimque illis increfcuntplurimsePo/j^^^oJffipecies, 
Filices , 'aliasque herbae , quae diligenter expurganda^ 
funt y quum arbori magnum adferant damnum. 



"^fg 



perfe^ie komt. De 



'ze 



rfpreiden de korrels b 
tfcbieten. In dejl 



meet 



van de Mangas -boomen ^ inzonderbeit van de jonge^ 
men dikwils kerven hakken ^ voaar door by te beter opfcbiet 
en te vroeger vrugten draagt ^ om dat bier door be 

-etapt wert ; de oude ft 



over 



of eigent 
ten van 1 



f^aaren 



veren moet , want bet brengt den boom groot nddcel toe. 



Nomen. Latinis Arbor Mangifera'^ fruftus Manga Bo- Naam. In 't Latyn^de boomMtinglfcrHydevrugtM^n 



meftica ; Malaice Mangka vel vulgo Ma?iga & Mam- ga Domeflica 




Maleyts , meeft 



Mangka , of gemeenMzxi^z, , en Mampclaan Qwel 



^Ig^ 



pelaan ("quod nomen proprie fecundse , feu vulgari 
competit fpeciei} Arabibus Ambig. Persis Amb & 

Amba: in Indoftana apud Canarcnfes Ambo. Terna- ftaan voerleny Arabis Amhig. Perfi 
tenles Codve ; Tidorenfes Quale. Amboin6nfes in Hi- 
toe Taipa vocant : in Leytimora Way Way , quod no- 

metf citm filveftri commune eft, quum domeftica in Way Wa^, ten naamgemeenmetdewihk'yom 
Amboina quondam ignota fiiit, Javanis & Balenfibus me eertyts inAmboina onbekent was^opJavaansenBaleys 

FOy^p Mar^Jf^ry Taipa : o'p ^ * 



Indoft 



Ternaats Coave, 



Quale : Atnboins , op Hitoc ; Taipa : op Le 



Po. Macaflarenfibus Thfpa : Bandenfibus Manpelaen. 

Locus. Mangifera per to tarn occurrit Indiam,atque 
ipfi vicinam Perfiam , in una tamen regione frequcntior 
quam in altera. Occidentalis enim Indoftanse piaga ab- 
undantius earn profert Oriental!. In Sumatra non funt 



frequentes h^ arbores,in Aracanaquidem,acpraefer- zy^e; op 



De Mangas virit men door gehcel Ooft-Indiez 
k nog daar buiicn in de Pcrjtaanze grenzen , dogin\ 
lantjcbap meerder , dan in 'r andere , wan t ^e weft -zyd^ 
Indoftaan is daar van rykelyker voorzien dan de ooft 



tim a Patana ufque per totamSiamam, in Tava quoque 
ac magnis infulis, nufquam autem forte adeo funt fre* 

Suentes, atque multiplicat^ ac in Macaffara, ubi va* 
:x hujus occurrunt filvas & campi.^ In Amboina, 
Banda, ac Moluccis quondam non reperiebatur , fed per 



inzonderbeit van Patane of 



ede ej> fava en de groote Eylanden , dog nergensftaan 'er 

iffchien zo veel by malkander als op Macajfer j alvcaar men 

bojfchen en velden daar van beeft : op Amboina , IS 



ende deM 



percgrinos adveda eft mercatores , videntur enim Ma- vreemde koopUeden ontfangen, want betfi 




ehaty maar door de 



laicenfes & Javani in Bandam earn transtulilTe & Macaf- 



J 



oar 



farenies in Amboinamf)riEfertim in Hitoeam,ubi no- Macaffaren in Amboina ^ inzonderheit opH 

men inde etiam retinuit. Ante annum 1655. circa Ca- na dezelve natie 00k mgbimbenamingdrage\ 

flellum Viftoriam in Amboina paucilfimje erant Man- zeftienbondert vyf en vyftig waarejider aanbet CafteelPtc- 

gx arbores , ac fere nullae alisE nifi in celebri , fed par- toria in Amboina nog zeer weinig Mangas -boomen^ en hykanx 

va filva in Hila , eodem autem anno jufTu praerefti geen andere als aan en in bet vermaarde ^ dog Heine bosje op 

Arnoldidel^lamtne:^ plantarum amatore,in amplis cir- Hila ^ maar in ' t zelv e j aar zy nze d oor laft 



cia arcem Viftoriam plateis plaiitatiE fuere , ac inde 
per totam difperfai Leytimoram, arbotfis enim hx in 
latis plateis gratae funt non tantum ob umbram , fed 
quod flammas etiam arceant , ne ab una in alteram 



Ceen liefbebber van plafitagie) op 



ftraaten aan Y Cafteel l^iEtoriag 

rfpreit 



ftraaten y niet alleen om bare aangenamg 



quoque in uangaya 



difpergantur partem: Rubra autem Manga feu il/a/i- fcbaduwe ^ maar ook om datze den brant ftuiten^ 

ga Daging plurimum crefcit in Patana vel Siaffia, ac ten ^ dat die van de eene zydezo Ugtmiet na de andere' iyde 

flaat : vallende de roode of Manga Daging mceft in Pa- 

?, of Siamy en ook op 
Ufus y ac Natura. MangJE plurimum comeduntur G ebruik ^ en Aart . 
crudse ob delicatum carum faporem, qui, licet plu- geeten^ wegens bare ^ . ^ - 

rimag comedantur, fere nunquam obftat, & exterior zat of moedewordenkanyenmenfcbiltalleenelykdebmtenft 
tantum earum cortex aufertur , reliquum in partes dunne fc belle daar afyde reft fnyt men in flukken, of 



De Mangas worden meeft raauw ^ 
lekkerefmaak , wdar van men qual} 



confcinditur , vel exfugitur ejus fibrofa caro , quse bet % 



nucleo inhiEret; 



has macerant partes zommi 



'lees (dat aan de korrel vaft bangt) af: 
ftukken ook wel in Spaanfcbe-wyn , dcg 



in vino Hifpanico , quod tamen meo judicio inutile *j u^g/l, myns oordeels ^ onnoodtg is. om datze buiten ditn 

tkr fun^rflnni-n f^fl- mno rvt-'ofo,. Ur^ry C-^i-^o Cunt rvkWcW ^nrr i^^prio (TPnnPST T^Tl . <Want di Man^aS'.-Zy Tide Vail fia- 



Man 



prseter hoc fatis funt 



nog vierig genoeg zyn 



ngasr 



fed fimul calida, ac tenuem biliofumque generat chy- 



tiLur vogtig en beet, genereren ten dun^ gey 

' ' " etgeenSpaanfcLe 



ium, unde vino Hifpanico non opus eft,ut exaltetur, teterfterken: zyhrengenegtergeenzonderlingefcbadeaan^ 

numquam tamen notabile adfert damnum , licet copio - id eet menze ookal watrykelyk ; bebalven datze bet bloet waf 
fe comedatur: excepto quod hi fruflusfanguinemcale- ' ' ' ' 

faciant , -—-- • • - ' '^ '^ ^ - - '--- 



atque 



caufTcnt , 



op 

dtogtigbeeden des buits , in *f Latyn Sudamina of in 't ge^ 

ffWTt 



• 



1 



• 



96 



HERBARIIAMBOINENSIS 



Liber L Catut XXL 



caufTcnt, unde dofliis Paludanus apud Linfchootemim , 

■ vel immaturam guftavit, qui 



i 



meen root-bont genaamt, en daarom moet den geleerden Pa- 
ludanus, h-j Linfchooten, of de Mangas niet gekent, of 



velMangam non novic, .... - r^ t r, n ^ j^ i . 

fcribit naturae cfle fngid.-e, quod locum habet in im- onrype geproeft hebben , Jcbryvende datze kcutvanaart zou- 

niaturis qua; acids & adflringences funt : Hse apts ad- den 'wezen , en 't 'welk alken» in de 07irype waar is , de'welke 

modumVun!: & ufurpantur in muria & aceto condita;, zuur enadjlringeerendezyn. Deze onrype Mangas zyn zeer 

ucj cum Olivis Hifpanicis fit, illse ctiam eodem modo, hequaam en gebruikelyk om m pekelenazynteleggen , gelyk 



eundcmque in finem , ad appctitiim ncmpe excicandum 
aliis junftx cibis comeduntur: Portugalli melius fole- 
bant illas praeparare 5 quas'primo in aqua marina ali- 
qiiod'per tempus macerabant^deinviride Zingiber ac 
Vorra illis inrerebant5&; locum nuclei exemti nifce in- 



nien de Spaanfche Oljven doet , werdende ook tot dien eynde en 
op dezelve maniere (te weten om appetyt te vernrekken) by al- 
derhaiide kojl gegeten. De Portiigezen plegenze wat beter 
toe te bereiden , dezehe eerfi in zout-v:ater cefi tyt lanki^e- 
kende^daar namet groene gemher en knofAook bejieekende of 



plebanc, quasin aceto ac contrito Sinapi aflervabant, eygentlyk deplaats vandeiiitgenomen korrelopvullende ^ en 

h^ vocabantur MangcB Actcbiar , vel Portugallice Mail- in azyn en gemaale mofiaart bezvarende , en deze noetnt men 

- - - • "' ' "' -.. ^aw Manga Aetchiar J o/fn*tPorri/^fei" Manga Rechcada, 

't'^elk de onze uitfpreeken MaflgaReisjada^ow Ja?/?}? alle 



ga Recheada ^ qnod noftri pronunciant i¥a;?ga jR^^j; a^a, 
quia ad omnes Aisjar Reche , feu Capjicum adhibetur. 



\ 



Odctcrum Mangae quoque crudae bon^E funt, ut cumO- Atsjar Reche, ofritsjes (datisCtipiiQum^gebruiktwerti 

rvza comedantur , m minutas confcilfa^ partes , vel pif- anderzints zyn de raauwe Mangas ook eengemeene koji , %o 

cium }ure incoftse , ■ quas cibis iftis gratam -conciliant omby ryfite eeten^kleingefneedenzynde^abinvis-zop ge^ 

aciditatem : Ex femimaturis quoque inllar pomarii co- kookt^ 't ^elk die kojl een aangename ziiurtegeeft : uit de half- 

quitur cibus: Si enim coquanfur, earumque caro per Tyf(i Mangas nz^ert ook een aangenaam appelmoes gemaakt : 

craffius trajiciatur linceum, ut earum fibr^ collantur , "voant alsmenzekooktyenhetvlecsdooreengrofdoekjekleinjl, 

hiEcque faccharo mifceatur albo , gratam acquirit acidi- op dat ^er de draaden uitblyven , en dan rykelyk met witte zui- 

tatem : Interior nucleus , uti diftum eft , ob amaritiem ker mefigt , zo krygt bet een aangename rynsbeit : de binnen- 

edendo ineptus eft, quidam autem eum tanquam Me- fie kern is ^als gezegt ^wegenszyne bitter heit onbequaampm 

dicamentum adhibenc, nempe crudum ad lumbricos, te eeten ^ dog zominige geven bem ah Medicynraatiw in^ 

alii autem contoflum contra Diarrhaeam^ & ad earn tegens de imrinen des bulks ^ en andere <weder gebraden te- 



Cftendam ufurpant. 



gens den buik4oop^ en om die tefioppen. 



zoorten van 



In crafTiffimis ramis omnes quoque plantarum fpe- Op de dikfie takken kan men ook alderbande 

cies uti Vifcum , fimilesque, quae e terra progermina- Angrek^ en diergelyke krutden ^ die niet uit de aarde ^ajfen^ 

. re nolunt, inplantari poffunt, qujE facile quoque illis planten^ en dewelke ook daar op zeerligt beklyven^alsmen- 

inhasrent, fi cum radicibus mufcofis & pauco luto ar- '^e met baarmojfige'wortelen ^eneen^weinig Jlykopdefcborf- 

boris cortici alligentur , tales autem rami fr\idus non %e des booms vafi-bint^ maarzodanige takken willenals dan 

bene producurit: Nihil eft , quod anxietatem , quse mede met wel dragen: daar is niets dat de benautheit^die 

alicuiexefu PinangJE Mabok fupervenit, melius tollat, ymani door '*t eeten 'van Pinang-Mabok overkomt^ beter ver* 



quam fi fuperedatur huic matura Manga. 



dryven kan , dan als men een rype Manga daar op eet. 



A fufco juniorum foliorum colore, quae e fufco pur- Na de briiine verwe ofkoleurder jonge bladeren^ dewelke 

Eurafcunt, quaedam indufia vocantur Cain Poetsjo-pouy van bet bruin na bet piirper trekt ^werdenzoinmige kleetjes 

XQ quoque folia cruda comedi poflunt , vel inftar Ats- Cain Poetsjo-pou toegenaamt , en deze bladeren kan men ook 

'aar ufurpari, uti aliarum arborum fimilia juniora fo- raauweeten^oj tot Ats jaargebruiken^ gelyk diergelyke an- 

lia, qua3 Ulang Ulang vocantur: Arbores hx raultum dere jonge bladeren^ die jnenUhngUhngmemt. Deze boo- 

involvuntur aranearum telis, aliisque fordibus, quae men zyn zeer bezet met fpinmrakken ^ en andere vuiligbeit^ 

jpds adhaerenc, quseque efficiunt , ut plurima florum die in dezelve blyft bangen; en dewelke maken ^ dat bet mee- 

pars pcreat. Expertum quoque fuit arbor em banc ob ft endeel'van bet btoeizelbederft : men beef took ervaren^ dat 

abunaantem fuccum vi ignis reiiftere jpofle , in com- dezen boom^ wegens zyn dvervloedig zap, bet ge'welt des 



muni enim inccndio accidit , quod omnis ejus coma feu vuurs kan tegenjlaan, want bet in een gemeene brant ge^ 

folia comburerentur , brevique poftea arbor non tan- beurt is, dat alle bet loof afbrande , en kort daar naar d& 

turn laetius regerminaret , fed meliores quoque gere- boomniet alleen wederom weeldrig uitfcboot ^maar ook beter 

xet fruftus^quam antea:Ex expreflb & pellucido fuc- vrugt droegy dan te moren. Uit bet geperfte en doorfcby 



hejioriim. In Macaflara frudlus magna in quantitate fub 
arboribus decidunt , qui omnes ob 



CO faccharo mixto & ebullito craflam folcbant confi- neme zap, met zuiker vermengt en ^gekookt, pleeg men. 

cere confervam, i^o WMangai diftam, aegrotis gra- een dikke c'onzervete maken yRobd'Mangas genaamt, zeer 

tiffimam ori refrigerando & refocillando loco Rob Ri- aangenaam mor zieke lieden, om de mont te ververfchen, 

'^ ^^ Ayro^o/ro.o ^..,^„. ^ ;« ^ :...» yr.t_ i^pl^^^^ ^anRob d'Ribes. Op MacaJJer mllen devrugten 

in menigte onder deboomen ^als konnende wegens baare veeU 
belt met alle genuttigt werden^ dog de afgevallene nemen- 
tundunt & fuccum corum exprimunt, quern magnis zeenftootenofperzenbetzap^metgrootepottenvol^daar 
jndunt oUis feu Cacabis, undo fit acetum. uit , en dat alleen om azyn van te maaken, 

Minores duae fpecies, licet non ita grati funt fa^ De twee kleine zoorten ^hoewelzejlegt van fmaak zyn ,' 
poris, in Macaftara tamen ob raritatem magnatibus werden egter op Macajfer aan de ^rooten geprezenteertwe- 



qui omnes 
triri , vel edi poifunt , deciduos 



copiam nee nu- 
autem hofce con- 



olFcruntur: quai recentes non funt comedendae, 
fed aliquot per dies funt deponendjE: Recentilfim^ 



gens bare zeltzaambeit : enmenmoetze ook niet verfcb eeten^ 
maar eenige dagen laten leggen : want degebeele verfcbe beb- 



enim prope caulcs accrrimum habent lac, quod la- benbyden fleet een fcberpemelk, die delippenwaiverzeerty 
biis nocet, uti m recentibus quoque detegitur Ficu- gelyk de verfcbe vygen doen. Onder de Mangas gejla^t en 
bus^ Inter Mangarum genera numerari quoque poteft kan men ook reekenen een vrugt, die men in Banda^m 

noemt ^ zyncfe grooter van bladeren dan de gemeene Mangay 
en ook door malkanderen van een ongelykegrootte, want zom- 



fruflus, qui m Banda Pau vocatur, cujus arbor ma- 
jora gcrit folia qiiam Manga vulgaris feu domeftica, 
hasc autem insequalis funt • - * 



11- T, u niagnitudinis , quidam mige zyn zeven duimen lang, en twee breet, andere weder 
cnim fcptem pqllicum habent longitudinem ac trium tien en elf duimen lank, en drie breet, ook van voren ron- 
Jatitudmem, aha autem decern vel undecim poHices der, dan de gemene Mangas -bladeren ^ en met eenjimpe 
funtlonga, ac trcs lata , anterms rotundiora, quam /pits: de middel-zenuwe built of puilt te wederzyden uit . 
-uigaris Mang^ toha, obtuloque ^pice. Nervus me- met veelegroote ribben aan de zyden, dewelke ookbeneeden 



dius longitudinals utrimque quoque protuberat, fo- uit(leeken,enbovenkmltjesofvoorenjmaaken,daarzeaan 
liaquc plurimis latcralibus coitis parallelis conftant, diMangas-kaderenmedeuitjieeken.voorts zynzeslat,(lyL 
qua? ing:nus protuberant, ac fuperius foveolas feu en op langagtige Jleelen , rontom de voorjle takfen zonder 

Y^''^l???Iu^"oA ii^"l^-A°JJ^«SlKJ^^^^ §^^^^^ ^^' ordere Jlaande , bun bkeyzel en vrugt en komen aan trojfen 

yoort , gelyk de Mangas , dog deze troffen zyn grooter , en 
in weinige zyde-takken verdeelt, de vrugten komen oojk ten 



ma, rotunda, ac longis infixa pctiolis, ad luperiorem 

ramorum partem nullo locata ordine, ejus floras ac 

fruftus racemofi funt inflar Mangaj, raccmi autem hi na^enJy metleMangarov7r'eZj^^^^ "Zat lankwer- 

funt majores ,. ac in paucos latcralcs divifi , fruftus piger , zommige korter, en ronder , en by den fieel, mede 

quidcm^ fere cum Mangis conveniunt , verum funt een buk aan de eene zyde bebhende ; de coleur is gelyk die 

oblongiores, quidam autem breviores ac rotundio- mnde regie Mangas, tewetengeel-groen^onder een dun- 



res, ac prope petiolum quoque protuberantes ab una nefcbel leet een hairig vfees,gefyk aan de gemene Mangas^ 
parte : Horum color eft inftar veriE Mangre ex luteo- dog Y is vfeesagtiger , laf-zoet mn fmaak, en zonder dien 
"''■^" 11^ i^TJ^tl^k-'^r fe" R'^°l/!,^„?- i^^lenreuk, die in de Mangas isjyndee'gter aangenaam 



vircns 



brofa inftar Mangae domeftic^e , fed e 



carnolior , om raauw te eeUn, m in Banda maa^ men veel werks 



dulcis 



. 1 



I 






daar 



K 



^if,97 



/ 




! 



( 



\ 



'v. 




i 



i 



\ 



J ^ 



V 



/; Boek XXII. Hooflft 



w* 



AMBOINSGHE KROYDBdEK 




^l^^^^^t,^,^^^^"^' H^ ^^5™"^ Het -uifri ecn zm h,gen -en grooun iom , ii 



mcdatur , atque in Banda magni JEflimatar: Arbor ten 
hujus celfiffima eft ac vafta, ita ut hujus trunci in- 
veniantur , quos duo vix brachiis amplefti poflunt 
viri , cujus rami quoque cam ample funt extenfi ac 
Mangffi ai'boris: In Banda Pau vocatur, in Cerama 
Orientali, ubi quoque occurrit, Bata, atque Mangas 
frctids fpeciei arinumeratur : Malaice Batu Malaica 
Vocatur. Arbor hsec Pau nihil nbxium habec neque 
in frudu, neque in corticis fucco. ^ • 



\ ' 



In Rumphii Jppendice Imc adduntufi 

f ' % - m * • ■-' - • '— - ' 

. In Hort, Malah.part. 4: Fig. i. Manga vocatiirMzo 
vel MraBracmanis : ubi ledormultas hujus arboris uti- 
litates ac vires Medicas prasterea inveniet^ uc & me-i 
dicamenta Malabaris ulitata, hifce Verd in fegionibus 
ignota, unde do Icdorcm amandamus." O • '\ 



y 



r 












d 



- * . 



. * 



Tabula Figefina Quint a^ 



1 .' 



Quae ramuih iexhibet Manga Domeflicsc foliis floribusquc 
confpicuum. 

A. Inmaturos denotat fru&us ex pedunculis fuis dependen- 

B. FruSum Maturum , & transverfim fcifTuiii, • . 



1 » 



*k 



E X PL I C A T I O 



»'' ' 



- ' * 



1^' 



T 



K 



Tabul(B FigeJirfKB. Sextcs 



\ 



J * V-Jl 



i-- 



r . 



Quas exhibet ramum Afang(t Silvejiris y ex quo fructus ir 
turi dependentes confpiciuntur, quseque arbor Manga 

incolis vocatur, • 



J ^JUl 



1. •**>'<. 



o 

Mangtfc 









forma & 



T 




O. 



,,, 



■#■■ 



'^ 



o 



() 



-V^ ■ ^- 



.*L -^ 



/ra afJor flore frufluque in iTorti Malab. paHi 4. 
2a&. I & 2. ample fatis exprefla eft, fed ejus Figura non ita 
accurata eft ac ilia, quae hoic inlerta eft operi. Quidam 
porro funt audlores, qui banc vel denominarunt, vel quo- 
que defcripferunt. Ab Herman, in Muf. Zeyl. pag. 59 & 66. 
vocatur Man^ifcra arbor , uti & a Bojit. lib. 6. Cap. 5. pag. 
5)5, a Rayo dicitur Manga Indica fruftu magno reniformi in 
JliJL pL pag. 1550. reliquce denominaiibnes a Cajp. CommeL 



in FL Malah. pag. 43. exhibentur, ut & in fb 

& 



pag. 152 



meo Zeyl. 

r^S- nee non in S. Dais Pbarmac* in Atd. pag. 

339. Arbor hsjc Manga vulgaris a Valent. in jinJboince de^ 

Script, pag. 154. itidem exaratur, ut & a Linfcboteno in itine- 

rario pag. 73. ubi & ejus Figura , fed inpeifefta . ejusquc 

variae fpecies enumcrantur in Ray. Hift. pi. torn. 3. Appends 

P^g' 55- 



Jiammen zHnt^ dit t^ee mannen omvadem 

"k/i . 1- > . - ^ifpreit , als eeri 

Mangas^'boom: men noemt hem in Banda Pau, op Oojl^ 

"" ' ' ' " ^ "^ .en zy rekenen btni 



Qdaai\men bem 00k bee ft) 

ji 



Malaica genaamt : zynde ahn de Pau niets fcbadehks noi 
hi de vrugtynbg in bet zap dttfcborffe; 



^ r 



I - • 

In de Appendix van RumpHius <uieri dit Vr byge-ooegl 



I 

Hortus Malab 



genaamt Mao of Mau 
nog 



I. wer 



Malabaren 



yekent^ weshalven ik den leezer daar bieneti njoyze. 



i. 





T 



- k 






i , 





N 




Fan de Fyf- en Twintigjie Plaat. 



«> 



4 > 



) 



ie een Tak vertd'ont van de Tamme Manga met zyn Uoefhen en 

bladen verciert. 

, Wyft aan de onrype Vrugten , zo alszy van bun fleelen af 

bangen. 

. Een lypc opgefneede vrixgL * _ '' . » /• 



I 



* J 



.rj. 



UVTL EGGING 



'. 



- 

^ Van de Ses- en Tijctntigjl 



o 



bewlkis vertootii een Tak van de wilde Rlanga-Booni met zyri 
onrype vrugten^ die Manga-Pau Fy de Inlanders gmaamt wtrti 

A en B. fVyzen aan derype VrUgtenmiwngroocteCTigcdaante'. 





N M 




iv 



jf" 



RK 




KG. 



J 



T M 



- 1 



De Mangas-boOm ft mtt zyn Uoefhen en ^fugttn in bet vier^ 
de deel van de Hortus Malibarictfs Tab. I en 2. grooi gehbe£ 

afgebeeldt , dog is verre na zp accufaat en net nict vertoont , ats did 
in dit wfirk gtvoegt is. Van zommige Scbryvers nvert dezelve ge* 
melt , of mede btfcbreven : 'van Herman in zyn Muf, Zeyl. pag* 
59 en 66, divert ze Arbor Mangifera^^nflawit, als msdetanBon- 
tius lib. 6.. Cap. 5. pag. 95 en van Ray in zyn Hift. pi. pa^ 

1550. Manga Indica fru£tu magno reniformi^ de vcrdsre benu" 
mingen zyn by de Heer Cafp. Commel. in zyn Ff. Malab. pagi 

43. te vindtini, (d$ mede in myn Tlief Zeyl. pag. 152 en 15 3, en 
S. tizlc Pharmac. m 4to. pag. 339. De Manga-Boom wert 
mede by Valent. inde befchryving van AmTjoin pag. 154. Vfr* 
meldt^ en befcbrevenVan H. Linfchooten in de Ooftindifche Reys- 
befchryving pag. 73. alwaar 00k deszelfs Figuur dog ruuw ver* 
beeit wert \ en verfcbeide zoorten van de Manga opgetelt in dd 
Append, van bet derde deel van Ray* Hiftor. pi. pag. 55. ^ 



I 



• - 



\ 



CAPUT VIGESIMUM SECUNDUM 



w 

Manga Silvejlris ; Manga Utan, 



\\ 



p -■ 




Ilveftris Mangse dusE funt fpecies, quarum prima 
comam gerit minorem Manga Domeftica, truncd 
vero erigitur altiore ac reftiore , folia quoqUe 



XXII. HOOFDSTUK. 



r — 



a A 



fVilde Mangas-B 00m 4 



'■ 




An de ivildeMatt^SiS'ticerden tivee zoorten gevonden :^ 
en bet terfle gejlagt beeft ecnfmalder kruin dan de 
tamme Mangai , dog is vdti flam booger en regter;dc 



funt longiora & flaccidiora quam domcfticse , flee hladeren tyn mede nuiat langer en JIapper , dan dii vdn ds 



contufa adeo gravem dant odorem, fed odorem ha- tamme: en gekneujl tpide ooktb geyl niet van fetik , maar 
bent Canarinum , fniftus major & amplior eft do- trekkenwatnaileCanary-r'eitk^devrugtis'vryiJcatgroO' 
mcfticaE, porro comprelTus , ad petiolum tubcrculo- ter en breeder, dan de tamme, voorts Kat plat ^ ty den fieef 



fus, fuperius autem cito anguftacur, ubi cxtrorfum 
inflcditur 



met eenige knobbeltjes , en ieneeden loopenze fcbielyk J'mal 





fruftus hie plerumque ex fufco virot vcl toe, behh:nde daar de /pits mede uitwaarts geboogen:zy 

paulum flavefcit , verum non ita glaber & aequalis blyft doorgaans meejl graaiinv-groen, of vcert een weini^ 
ac domcfticae ; caro interna non e 
lida, fibrsB funt 

fus, & ad foetidum nccedit , plerumque autem aci- 
dus , fi non bene fint maturi fruftus. Nucleus eft 



1 



lutea, fed pal- geel, moor zo glat en ^en ni?t ah de tamme. Het.vleefc 
muko craffiores, fapor eft aquo- van binnen tjaert ook niet geel, maar blyft bleek,de draa- 

'den zyn veel grover , defmaak is nvateragtiger en vr^ icat 
naar de Jlinkers tfekkende , dog nveeft tutir, atjfe niit vol-'^ 
komen ryp zyn : de korrel is groot , en dierbabuen U'einif^ 
vleefcb aan de vrugt, De jortge hfaderen 'ccefden niet brittn 
gelyk die van de tamme, maar zyn vuil-'k'it ofgeelagiig. 



ampius , unde paucam fruQus continet carncm; komen ryp zyn : de korrel is groot , en dierbabuen U^einig 
Juniora folia non funt fufca uti in domeftica , fed 
iunt fordidc albentia feu flavefcentia; Altera fpecies 
filveftris magis eft antecedente, truncus autem ejus 
ac folia funt (imillima , frudus vero eft oblongo- 
rotundus, inftar corii piiofus, non viridis fed co'lo- 
. T'jtn. L "ris 



Het t^eede gejlagt is nog 'deel een graadt wilder dan 't 
voorgaande, dog aanjlam en bladercn bet zelve meeft ge- 
lyk, tnaar de vrugt is lankfxerpigront , can bHitin Z's' 



ruig 



> _ 



/ 



\ 



ris hepatic! , cum 



HERBARII AMBOINENSIS 



Likr L Caput XXll 



mazno itidera nucleo ac pauca ruigalsleer,nletgroen,maarkver-verwigmcteengro9. 



came , quoi plurimum eft acida, vel matura penitus 



<weintg vkej'cb , bet ivelkmeeji zuur blyft^ of 



reperitur 



brima autcm fpccies aliquando edam colicur vel traa- 

^j^omen/UtYtique fpecies Latine Manga Sikefir is vo- 
catur Malaice Manga Ltan: Amboinenfes eas vocant 



leel ryp zynde ganfch "watcragtig Jmaakt 
ijt alleen in *t wilt^ maar de eerjte zoorti 



Naam 



¥ 



L 



Man 



eflris 



Ipa (<]uod 

)US 

Vfi 



Hs Man 



yit^mWay Way. 
B raro crudae c 
Aatchiar 



( 



nium ad Oryzam ufurpant , & primam potiflimum Ipe- 
ciem, ex qua cum faccharo pomarium quoque praepa- 



raVi poteft: Altera autem fpecies raro cruda corneal- appelm 



cajjaren de regie Manga is) item Way Way ^« Ouw. ^ 
Gebruik en aart. Veze'Mangas 'werden 'weinig raawvo 
gegeeten , bebalven doorde Baliers , dieze zodanig met Aat- 
cbiar , als een toefpys tot bun ryft gebrui^en , en dat meejl 

eerjte zoorte , van de^elke men ook met zuiker em 



D 



■* 



tur , fed aliquando cum pifcibus coquitur < ut eorum 
jusacidum acquirat faporem : Utriufque lignum aptura 
eft foco exftru^ndo , quum facile exficcetur : Silve- 
Hres hjB Mangse menlem ferius maturefcunt quara ve- 
ra feu domefiica. In Banda duae quoque occurrunt fil- 
veftres fpecies. Prima vocatur Wau , atque cum prima 
noftra convenit filveftri fpecie, excepco quod illius 
frudlus fit major, verum non ita pilofus ac Amboinen- 
fis. Altera fpecies vera eft filveftris ; & hie Alir vo- 
catur, quae paucam itidem praebet carnem ac cralTum 



corticem, duic 
rus lit fruftus ; ( 

me conveniens. 



fap 



fecundae 



r--m 






-1 



IL 



Tabula Figejifna Septima 



\ . 



»J * • 



k 



Exhifact ramum Mangm Silve{ltis\ floribus fxuftibusque con- 
fpicuutn , <ju3e Manga Utan feu SUveftris ^^^Rum^bio vo- 



catur. 



ea 



ip een zutire/f 



by vijfcbengekookt^ 

.. „ ^ jn bet bout van bei- 

tot brantbouty om dat bet ligt 



droogt. Deze Hjoilde Mangas nmrden 

hater ryp dan de regie of tamme: Jn Banda beeft 



rji 



Mangas : de eerjl 



HJtugt "wel zo groot is y dog zo bairig ni^t^ als deAmboinfe. 



fmaak , dljfe regt ryp 



e is de regie ^kk , en I 
vleefcb > en een dikkefcb^l 



t • A 4 T 



# 



■' ' 



/ 



L 



^ . 



• T ' 



-- * 



Be Seven- en Twintigfle ^laat 



I ' 



r: 



fllN 



_ > f 

rtoent een' Tak van de wilde Mangas-Boom met zyn lloefneh 
en vrugten ukmuntende, welke Mmga Utan of ^wikk Manga 
van Rumpbius genaamt wtrtl ^ ^ ^ " 



O 






c^- 



^ 





AT 




O. 



-.-* " 



"^Silveftris base Manga a Valent. in Amloin^ defcript. pag. 

136. itidem commemoratur , & in Tab. No.'L juna Rumphii 
Fi'guram^exhibeturl 






i- 



u 







N G. 



* ^ 



^"^ . 



A - 



^\ 



Deze ivilde Mangas-Boom wen iy.Valent. pag. 156. ook le^ 
fcbrevenyen volgens de Figuur van Rumphius op aePlaat No. 1. 
verbeelt. ' v 



*» • ^-v 






*t \^ 



:? 



I 



r ^.^ 



J, 



f 



f-\ 



¥ 



V i 



c 



r -- 



CAPUT VIGESIMUM TERTIUM. XXIII. H O O 




D 




T 



r-? 




K. 



m # 



^-^fy 



rf^ 



*■ 



■1 ' 



V 



Mangd toetida 






I .^ 





Oetida haec Maneifera arbor reft 



T ^ 




ejus coma angultior eft domeftica, Jambofam re- 
ferens arborem. Folia quoque triplo funt majora 



f ■> 



t — 



• 



l 



r I "^ 



/ . 



I _ 



- <:w . 



* - 




^ r 

E Stinker-boom heeft een regteJlaM^en zyn krui 
fmlder dan deMMigdiS ^wel gelykende nadenj^ 



boom : en 



5 



pol 



lices , qumque lata digitos , junioribus in arboribus 
funt etiam majora y obfcure viridia , firma , fragilia 



'yf 



Manga , te njoeetsn veertien a zejl 



tlamen , ac contrita refmofum fpirant odorem : Late- cf breekzaam 



Jhf^ ^i 



rales coftse funt parallelae^, nervufque medius utrim- 
^Lie protuberat. Folia jufildra funt quoque fufcajfen- 
im acuminata ; florcs in majoribus magisque exten- 
ds jnfident corymbis quam in vulgaris qui coloris 
funt ^nurpurafcentis leu incarnati , ex auinaue con- 




de middeUzenvsne puilt aan 



De dwefs-ribben Jiaan evenmydig , ende 



fpits toelopende^ Het 



Mangas yZynde van koleur piirper of 



yjfi 



flnntcs petalis reflexis , fere inflar florum Blimbing ,^ en bejlaande uit vyf blaatjes^ alle ojuat agterwaart 



qui in centrp fuftinent quinque ejusdem coloris flarai- 
na, 'quorum unum altero longius eft, in quorum me- 



yfdraatjesvari de zelfd 



Blimbing 



dio luteum erigitur piftillum, quod in fruaium abit. bet eene langer is^ dan bet andere^ bebbende in de midden 



Flores marcefcences lutefcunt carneis diftindli lineo- 
lis, fique hi racemi abrumpuntur,copiofius ac tenax 
magis oc flavefcens efFundunt lac quam Mangae race- 
mus vulgaris: flores hie debilcm habent odorem ^plu- 
rimique dccidunti Arbor enim top fruftuum pondus 
ferre non poflet, li omnes vel plurimi forent per- 
fcdi: mente Februario <5cMartiaflorent, fruftusqiie 
maturefcunt anni uempore pluviofo , fed non ccr- 
tum obferv^ant cempus... ^' 



knopje , daar de vrugt uit voortkomt. Het 



troffen afbreekt 



Jlreep 



T 



Manga 



uit de bladeren komt vry wat minder^ ende de gebeeleboom 
is zo zappig niet als de Mangas : zy bebben een Jlappen 



lajl 



z 



/ 



'^Jle bloeyzel volt af 

rtigten 



■ I 



1 V 



I 



'^ 



■^ 



Fruftus hie quoque raulto major eft quam yul- 
garisjinftar pugni ncmpe majorls , forma hujus quo- 
que rotundior eft quam Mangse domefticse, nee fu-^ 
perior apex ita incurva'tus : Fruftus eft fquallide 
virens, lignofus fere, parum hirfutus, nee' ita fuc- 



231 bloeyen in February en Maart , en de vrugten worden 
ryp in de reegen-moejjon , dog bouden zo geen precizen tyt. 
De vrugt is ook veel kloeker dan de tamme Manga , te 
'weten als een groot e vuifi , ook is zyn gedaante ronder dan 
de Mangas , ende de benedenjie fphze zo krom niet 



cofus ac Mangae , magnum quoque continens nucleum zappig 



binnenfi 



einig 
, nog 



feu oftlculum: Sapor ex acido refmofus.eft,& rccens, fteen ofkorrel: de fmaak is uit den 
non Ita gratus ac domefticEB ; odor eft gravis , in- vers, zo aangenaam niet, als van de 
gratus, caput gravans, ft autcm hie comedatur fru- isjlerk, onlieffelyk en bet booft voat^fwareiide 



gem^ 



d.\is, non Ita odor pcrcipinur, maturi penitus flavef- 
cunt,. ac fpontc dccidunt. Truncus aequalem gerit 



» 4' W- - v ■■■> 



-^" 



cor- 



gevoelt 
-ype u'orden een "weiniggeel^ en vallen van zelfs af 



o 

^ 



I 



r 
f 



i 

1 

I 



i 
t 



\ 



r 



i 



i 



>■ 



\ 



^ 




^tff ■ ^^ 



1 




\ 




\ 



K 



/ 



/ 



I 



\ 

• 



- ^ 






\ 



V 



LBoeL IXIKHoofdft. AMB OINSCHE KKUYDBOEK 



corticem , nee ita fcaber eft ac Mangae , fique inci- 
tlatur, paucus exftillac tenax, atque lafteus fuccus, 
qui cutim adurit , fi ipli illiniatur , ' " 

tiam exulcerationes excitat, 



Jlam beeft een effene fcborjjt 



P§ 






immo 



faepe 



Nomen. Latipc Manga Foetida ; Noftratibus Sli?iker\ 
non quia foetidum habet odorem , fed quia admo- 
dum gravis ac moleftus eft: Malaice Bate & Batu- 
Malucca , quo nomine hifce in ii 



met als die van de Manga, en als men daar in kapt, dak 
loopt 'er een 'weinig tay en inelkagtig zap uit , Y 'uoelk de 
bmt verhrhnt , ah men Y daar opjmeert, ja dikwils cok 
iSGel ulcerdtien ^veroorzaakt. 



Jlerken 



fi 



tft 



Vc 



IX 



Macaftar 



^, 



Malacca , met welke naam Z}^ ook in deze Eykmden iekent 
is: by and'ere ook in 'r Maleyts , Ampatsjan, in Banda, 



Orientalibus Dodeco vocatur, 6c in Balya Batel. 

Locus. Non iponte in lilvis crefcit , licet parum 
colacur , fed plurimum per vefpertiliones difpergi- 
tur ac fcritur, qui officula hinc inde projiciunt: In 



^ji 



op Macajjar ilTt 



lO'en niei van zelf 



^t 



.^ ^ Moluccis 

na, Banda, Java, Balya, ac in Celebes 
tali, fed raro.' 

Uftis. Foetidi hujus friiftus natura non eft: ita hu- 
mida, fed calidior quam veras Mangx, hinc quoque 
hi fru6tus non tanta funt edendi copia, exanthemata 
enim calida & febres excitant, decorticantur & in 
partes dilTecantur uti vene Mangos , penitus autem 
debent efTe maturi, quum ex acido funtdulces, alias 



aen egier^emig gebavent ,maar meeft voortg,%ait door de 
vleermmzen , dte de korrels bier en daar njoerpen: of laaten 
'Dallen, en men heeftte meejlin alle de Molukze Eylanden^ 
Amhoina ^ en Banda y als mede op Java^ Baly. en Let 



ojler-deel van 

De 



Ma 



OpCi 



omnino funt acidi , 

ad codlionera vel friftionem non' adhibentur. 



ac iicciores quam vera Manga, 



den en koortzen; men Jchiltze en fnytze aan Jlukken gelyk 
de regie Mangas^^ maar zy moeten wel ter deegen ryp zyn^ 
wanneerze uit den rynzen mede wat zoet mflen, anders 



zynze zuur 



Ji 



Mang 



autem in horto non efl plantanda,in quo aliae prope hoom moet men in geen tuin lyden of 



maar dezen 



crefc 



aridam 
quafi 



Jiaan ; want by ziiigt de riieejl 



t£ : H'csc itaque omnium eft: infaluberrima , nee in 
ullis permittenda morbis , prasfertim iis nocet , qui 
ulcerationibus vel vulneribus laborant: Hanc autem 
ad arborem foetidam alia quoque pertinet arbor, qu^ 
in Java & Balya nota eft: nomine Wa?ii : Cujusque 
jfruftiis noft;ratibus in Batavia vocantur Sergiants- 
klooten^ quorum arbor & fruftus memorat^E foetidae 
proxime convcniunt , folia autem ejus funt paulo 
anguft;iora , hujus arboris fuccus ladtefcit 



urit, mee 



des aardryks alleeh nadr zig^en maakt bet zelve zo dor en 
mager^ dat de andere plant en daar door of uitgaan of als 
verbrant blyven Jladn ; in fonwia , 07ider alle Mangas- 
zoorten is dit de allerongezontjle , en in geene ziektens toe- 
gelaateny dog inzonderbeit isfcbaddyk de gene^ die eenige 
ulceratien ofopenbeit des baits bebben , en tot dezen Stm^ 
kert-boom geboort mede nog 'een andere boom^ denjcelke op 
Java en Baly bekent is met de naam Wani : en 'waar van 
de vrugten by d^onze tot Batavia Sergiants-klooten u'or- 
den genaamt y aan boom en vrugten de voornoemde Sli^iker 



eji gelyk 



'Y 



en aan lange irojfen bdngende. De vrugt is 



ilores ex purpura-rubent, longisque ex racemis de- 

pendcnh^Ejus fruftus eft longior ac magis tacumi- purper 

natus quam foetjdse , cujus caro magis albet & me- wat la 

lius fapit,nec ita fibrofa eft necgraviter olens, ne- enfmakelyker'vJees^fiict zodraiignog fl 

calida qualitatis : Intus continetur ookniet 



finalder 



4 



beeft 



que etiam tam 

Mtagnum oblongum putamen , quatuor longum polli- 
ces ac duos latum digitos, cui caro anneaitur, at- 

mag 



cleus, qui in binas dehifcit partes, ac in terram de- 



lankwcrpige neut of J 




'ifcbap 



grdote lankwerpige bruine korrel ^die 



daar 



zi 



laat 



cidens' 




M 



jp de aarde vallende ligt uitfcbiet gelyk 



gebouden 



ficci autem numquam , unde extra has terras raro 
tranfplantari poteil. Vulgaris eft fruftus in Batavia & 
Java, qui falubrior quoque habetur qiiara jfoetida, 

Tabula Figejima 06tava 

- • _ 

fe^amutn exhibet MangcC foetidae,quae Bate & Batu vocatur,' 
ubi ejus florcs , ac fruftuum rudimenta cum junioribiis 
fruflibus per A &B. indigitantur. 

C Integrum denotat fruftuin naturali fua forma & magni- hverdenl 



korrels y maar de drooge geenzintSy en waarommen dezelve 



■pi 

)p Batavia en Javc 

dan de Stinkers^ 



Het 



De Acht' en Twintigjle Plaat 

r 

%k van de Manga foetida , ofte (linker 



fcbep 



eivezen 



tudine. 



\ 



C. Vmoont een vrugt in zyn natuurlyke grootte en gedaante. 



o 







I. 

V 




T 




O. 





N M 





K 



'% 




N G. 



Manga haec foetida a Valent. in Ainhoince defcript. pag. 155* 
quoque commemoratur, & altera Ser giants ^ Ballen difta pag\ 

157- 



. De Stinkert-boom werd by Valent* in de bcfchryving van 
Amboina pag. 156. ^« i^ ScrgianCs Ballcn - Boom pag, 137. 
fneii befcbreven. 






m 



CAPUT VIGESIMUM QUARTUM. XXIV. HOOFDSTUK. 



J 

Durio^ Duryon, 

Uriones a multis excellentiflimi Indiae frudlus 
habentur, quum autem noviti.ani diu ab iis ab- 
horrent ob gravem eorum odorem, fententia 
iiasc non eft univerfaHs: Arbor eft celfiffima, faltem 
inter frugiferas edules altiflima : Coma non eft denfe 
for 





Ve Doerifin-Boom. 

E Durioenen worden van veele voor de treffelykfle 



V 



:rugten van Indien gebouden ^ dog dewyl de nieu 
welingen een lang^n tyt daar van afkeerig zyn , ur- 
gens bare zvodre reuk, zo is dit oordeel niet algemeen. De 
boom is zeer,bo9gy immers onder de eetbare vrugtdr agendo 
hoomen de alderboogjte : de kfuin isnietdigtvan loofyViaar 



ferius eft angulofus & quau alatus, aequali cinereo & "ydely niet temin met uitgefpreide takken , de Jtam is benee- 
ad luteum vcrgcnte cortice , quo inter alia arbor fa- den boekig en als gevleugelt , met een effene graauwe, en 



cile dignofci poteft: Folia vulgaris funt _ , ._ 

Cerafinis fimilia: ad oras autem non dentata, hinc- 



roofchatae 






fup 



virentia 



naar den geelen trekkendefcborjfe^waar acin de boom ondef 
anderen ook kennclyk is. De bladeren zyn van gemeen fat- 
zoeny en die van de kerze-boom niet ongdyk: dog aan de 
kanten geenzints gekartelt^ en dierbalven de D/oote-muf 

N 2 fcLatc 



I 



■> 



9 



< 



\ 



ICO 



HERBARII a'MBOINENSIS 



Liber I. CdpUt XXIV^ 



virentia ac glabra, inferiore pane fufca feu cinerea, fchate Uaderen gelyken , een halve fp 



indar latcris crudi. Foliorum pctioli peculiarera quo- 



bovenjle zyde hoof^-s-roen en slat , aan 



que habcnt charafterem, qui in nuUis aliis^obfervatur derjle zydemaly of ah een raauwe ticbel-Jieen; defleelen 
arboribus, funt cnim quali tumidi & inflati , inferiore of voetjes van deze bladeren hebben mede ee?i byzonder merk- 
parte foveola donati. Flores funt magni, plurimi fi- teke?i^ 'fwelk men aan geen andere boomen ziety want zy 



mul dependentes crailis in petiolis uni racemo junftis, 
nequc foliorum petiolis nexis , fed in tenuibus ac craf- 



ypgezwollen , en bebben agter een knye. Het 



fis prope truncum ramis. In junioribus ramis quinque dikkejieelen 



op 



oftove fimul floras ex racemo dependent , in craf- 

fioribus vero a duodecim ad triginta fimul flores. na I 

Quodvis floris capitulum obtegitur duobus tribufve bloe^i 

allide virentibus concavis foliolis ^ qus decidunt twa 

iimul ac flos excrefcit. Ipfe quoque flos peculiarem bleek 

habet ftrufturam^cujus inferior pars argenteumrefert tks g 

Salinum feu vafculum, vel ollulam Iputoriam^ quaein Pi- ^oen 
nangae mafticatione ufurpacur. Inferius rotundo con- 



jlaan, maar aan de dunne en dikke takkt 
den flam: aan de dunne takkenjlaan vyf 



\ 



maar 



If tot dertig : ieder bloem-knop is hedekt met twee of d 
groene bolle blaatjes , dewelke afvallen^ zo dra de bl 

bloem zelfs is ook van een byzonder f 



onderjl 
yf ook een qtiifpidoor 



een ziher 



flat cordiformi ventre, qui in anguflumextenditur col- nang-eeten gebruikt: beneeden met een ronden hartasti^en 



lum ^fubitoque dein aperitur in apertum os ex quinque 



fmallen bals maakty en danjcbielyk 



foliolis compolitum; in quo locantur quinque alia coch- der opent in een wyde mont van vyf 



leariformia petala minora, tarn arfteautemprsefcripto 



flaan vyf lepel-vormige blaatjes yZo digt teg 



falino fixa, ut unum fimul videantur formare corpus : voorfcbreve zout-vat , datze Jcbynen 
Flores nondum aperti magnum exhibent oblongum zelfde te maaken ; eerjl Jl 



caput , aperti autem refleftuntur oris arcuatis , dum werpige knop 



Narcifli 



geopende 



fronsde kanten, devoylze aid aar flap 



albences^Salinum autem memoratum feu crater inferior ^^Narciflfe bladeren niet ongelyk^ dog vuilwit^zy?ide bet 
^.„^r^;. A.^.,^ :« u .: . • t ti^ «.-.* ».„* ifbeekertje bleek-geel; en daar binnenftaan vyf 



flavefcit, Atque in hoc continentur quinque lamellse 

feu tenuia & angufla foiiola, itidem fquallide alben- lapjes of frnalle 

tia y ac divifa in feptem oftove brevia ftamina ^ fu- 

perius gerentia rubras & vario modo contortas an- 

theras, infl;ar Capok arboris florum. In horum cen- 

tro longus continetur flilus,qui luteum 



ge dra ait 



igt korte draatjes , boven op draa 
gefronsde noppen op verfcbeiden 
bet hloeyzel van den Capok-booi 



,erit capitu- ae mtaaen ziet men een lang Jteutje met een geel knopje 
quodoblongo infidet 'granulofo piftillp ^ quod Jiaande op een lankwerpig en korrefig knopje; waar uit a 

voortkomt : de bloemen bangen langen tyt geflooten 




abit in fruftum : Flores longum per tempus funt clau- 



li ac paullatim aperiuntur, plurimum autem pod me- en openen baar alien sken s ^ dog wel meefl 



ridiem , ac fubfequente decidunt noCle , nudum relin- 



Horum 



? 



fimul 



oriantur & dependeant , tres quinqueve tantum ex- 



nagt vallenze af, mlaatende bet hloote jieiltie 
met z-yn knopje : de reuk van dit hloeyzel is geyl en niet lief- 
felyk , 'J welk men mede meet zeggen mn de vrugten , ja 
ook zelye van de ongeopende ; en boewel nu zo veele bloemen 

en y zo komender maar enkelyk drie of vyf 



crefcunt, vel ad fummum decem vel duodecim uno totperfe^ie, of ten boogflen tien a twaalf 



in racemo, in craffiflimis nempe ramis, in junioribus 



dikfi 



Doribus. 



perduntur a puttacis mi- ge vrugtjes vernielt door de Paroquiten, 



globi magnitudine capitis 




/ 



anguloforu 



_, craflb , led n 
fpinofis & firmis 



rotundi 




De vrugten zyn ronde bollen , behbende de grootte van eei 
?en mans booft , en de gedaante van een t'zamen geroldei 
'gely zommige ront , en zommige lankwerpig, met een dikke 
rde, dog geenzints boutagtige fcbel 



men 



nifi 



rius flave virefcentes, cralTis ex pedunculis dependen 
tes: Quilibct talis globus per longitudinem aperiri po 
teft, & in quinque iindi partes , fi per cuitrum fiflTu 
rae ejus explorentur, vel quia difficile deteguntur, pedi- 
bus calcati difllliunt, fi vero hoc non fiiccedat , fruftus 



ejlepene diaman ten 



Jiyve punSten , boekig als lange en fp 



ddar tegen aandrukt : van buiten geel 



aan baar dikke fleelen 

)penen , en in vyf flukken 



ende') 



funt inmaturi : In craflb hoc ac fpinofo putamine quin- men tefpleiten , dog alffi 



daar op trappende 



.e moeylyk te 



funt 

ve nuclei contmentar ova coTumbma referentes , fub- 
ftantiae Caflanearum: Nuclei ' ' ' " 



volkomen 



cofa 



hi porro obvolvuntur 



Ifler zyn vyf kamertjes of 



ifli 



lykende, en van fubjlantie als Caftanjen: voort 

omgeven of omvangen met een nvit en fly 



qua: efficit,ne agglutinentur: Caro autem haec (laftis zyn deze ..^ „^ .,„.«„... .„.. ,,„ ^,, en ny- 

cremorem referens , vel quoque non mpropne Hifpa- merig vlees , in bekleet met een dunvliesken , 't welk maakt 

aan malkander kleven : en dit vlees (gelykende 

'/ ook niet oneigentlykna de Spaan 



prcEC 



Mangj 



_ , id efl ovorum placentas^ 

frudluum efl pars , quas comeditur , & 



tue dulccfcens J ovorum 

efl: ingratuSj 



tern 



fcbe Mangjar Blanco , dat zyn eyer vladen] 
tji' "'" 



ac gravis Indis peregrinis, quique rels afzuigende; dejmaak is mals of 



non adfueti funt, proxime enim accedit illi putref- 
ccntium Ceparum, quem foetorem integri quoque fru- 
ftus, licet non fuerint aperti, fpargunt, quo totam 
ctiam rcplent domum: &; auamvis hie odor fit adeo 
"*""" , e contra fapor eft delicatus, multi tamcn 



gem. eyer 



onaangefiaam 



komt 



geopent) van baar geven 



ingratus 

funt , qui licet aliquod per tempus in India habi- buis meclevervullen 
tarunt, ob mgratum tamen odorcm a fruftibus ahor- 



(al 



rent, talibusque etiam valde obftat alTidere aliis, qui 
Jios comedunt Duriones , fi ipfi quoque hifce non vef- 



Quamp 



igratus 



fenfimquendeo huic aflluefcimus frud:ui,ut delicatifli- 
mus totius Indiae habeatur. Lignum extcrius albicat , in- 
tenus ruffefcit, fibris conflans longitudinalibus, reftum, 
firmum, & durabile efl:,unde incolae ad malos quo- 
que navjgiorum adhibent, quod noftrates quoque fe- 
quunrur, quum trunci Cnt alti fatis,& redli: Arbo- 



lekker is daar en tegen weder de fmaak , boewel 'er 
yn,fcboon datze al in Indieneen langen tyt gewoont 
, die baar, wegens den voorn. viezen reuk, tot de 
n niet wel kunnen gewennen, en bet valt de zodani- 
teer bang op een plaatze te zitten , daar de Durioe- 
yeeten worden yWanneerze zelfs niet mede daar. van 



men dien mijfelyken reuk zodanig 



beeft geproeft 



adfcenduntur . ut 



YKens zo aan aeze vrugt gewent, dat men- 
alder lekker fie van ganfcb India. Het bout 

kant wit . maar van hinnpn trplt h^t tumt 



■t^ 



ftus. 



ojfen, voort s lankdraadig 



hel. 



( 



• 



,. /. Boek. XXIV. Hoofdfl. 



AMBOINSGHE KRUYDBOEK. 



lot 



eius , fed exCpedatur , donee fponte decidant, quum hd, isjesbahen bet de Inlanders ook tot maflen van hnnr. 

himis fit periculofum , & facile quoque tarn ^on^e- vaartuigen gehruihn , betwelk de onze baar ook nu alko 

rofi & graves fruftus in caput inciderent , illudque \x- men na te doen , i^ant bet zyn fraye boo^e en re^ie lam- 

-"""""•■ ^^^- ^/-^^ boomen heklimt men nlet o:)Ue rypemunTn 



derent. 



Genus. Durionds arbores non multum a fefc irivi- 



daar of te balen , maar men laatze van zelfs afvallen " om 
dat bet te periculeusis,alsmede uit vreeze,datiemantzul- 
kenzwaaren vrugt mogt op bet booft komen te vallen 
Lrellagt. De Ditrioen-boomen verfchillen mede niet veel 



com diffcrunt difcrimcn enim illarum maxirae in "^^^n malkanderen .nx^ant bet onderfcbeit hejlaat mee^^^^^ 
frudibus conliflit, atque ad tres fubfequentes reduci %n de vrugten, en die konnen tot de vol^ende driezoorten 



pofllxnt fpecies. 



werden gebragt. 



Prima. Durio Borneo, qnx omnium maximos fort fru- l, Durijon"Borneo , zynde de grootfle van alle te nrp 

aus, inltar mediocris nempe matulE^ita ut fufficiens ten ah een middelmatige i^ater-pot,zo-dateenmanaa?ieen 

viro fitgravitas & pondus, ahi autem paulo funt mi- genoegtedraagenbeeft, danzommigezyn'wel'watkleindpr- 

nores : Hique crefcunt in infula Borneo cirea urbem en deze vallen op bet Eylant Borneo omtrent de ftadt van J ' 

ejusdem norainis: In orientalibus autem regionibus naam-. dogin de Oojierze qiiartierenzynze onbekent '^'* 



zoor- 



funt ignoti. _ 

Secundo. Omnes alii vulgares Duriones duabus con- ^' ^^sdeanderegemeeneDurioenenhefiaanintwee 

flant ex fpeciebus , quaedam enim funt oblongae , quae- ten, want zommige zyn wat lankwerpig, en de^elkemen 

que optimae habentur, praefertim fi pellicula exterior ook voor de bejle bout, inzonderbeit als de buitenfle fcbelle 

aurantii fit coloris, atque apices fint pauci & obtufi naar bet gout-geel trekt , de pun6ten en fieekelsweintp en 

ac longe diflantes. Hi frudlus in quavis cellula tantum ftomp zyn, en ook wat verre van malkanderjlaan ■ deze 



unum alterumve continent nucleum, multa carne feu bebben van binnenin yder celle maar een a tvoee korrels met 



medulla obdudtum , quoque pauciores 

ndcleos , eo meliores habentur. 



nes 




erunt Durio- veel vlees ofmerg omvangen,en boe minder korrels de Du- 
nter hos una rioenen bebben, boe beter datze geagt worden ; en onder deze 
quoque reperitur fpecies, cujus forma a vulgari non vint men ook een zoorte tWelkers geddante van de gemeene 
diifert, exterior autem cortex coloris eft intenfe lu- niet is verfcbillende ,maar de uifwendigefcborffeisvan ko- 
tei, interne pallide rubentis , inllar Cafombi pigmen- leur boog-geel, en van binnen ligt-root , als de Cafomba 
ti, unde quoque Durio Cajfomba vocatur, delicatiores- verwe, waar van daan zy ook Durion Caflbmba lierden 
que habentur vulgari ; plurimum in Banda crefcunt, genaamt , en men boutze lekkerder dan de andere • z^r val- 
fed non frequentes. Hue quoque pertinet D^rioMan- len meeft in Banda ^ dog voeinig: en bier toe gehoort me- 
ka , qui mollem ad nucleos gerit carnem , unde & vi- de de Durion Manka , bebbende een week vlees om de kor- 
rels , en dierbalven wordenze ook gebouden voor Jlegter dan 
de anderci 

I I 

Tenia Species eft ilia , quae rotundior & anteceden- De derde zoorte is die geene , die ronder en kleinder zyn dan 

tibus minor eft , plura continens oflicula , quaj vilior de voorige, met meerder korrels van binnen, en ookwatjlez- 

quoque eft,& faporis magis a^uofi , inter "banc quo- ter of wateragtigervanfmaak;en onder deze vint men me- 

que alia reperitur in Banda fpecies, quae Durio Babi de een zoorte in Banda, die Durion Babi genaamt word- 

vocatur, quae omnium minima eft duris fpinulis feu ende klei7ijlevanalleis,met barde doorens,endewelkewe\ 



liores aliis habentur. 



apicibus , quaeque multa & parva continet oflicula, 
fed quoque duriorem & copiofiorem dat carnem. 



vcele en kleine korrels beeft , maar ook weder een harder en 
overvloediger vlees dan de gemeene , en iverd daarom ook 



quam domeftica, unde & melior habetur: in Banda voor beeter gebouden : aldaar, namentlyk in Banda maa- 

nempe plures habent Durionum varietates , quas mi- kenze nog meerder onderfcbeit van Durioenen , dezelve klug- 

lis denominant cognominibus, inter alia domini no- tige toenamen gevende , en onder andere nade eygenaars tn 

men tribuentes illius, in cujus area creverunt , om- ix)iens perken dat zy waffen , dog deze kunnen alle OTider de 



nes tamen hae ad priores reduci poffunt fpecies. 



voorgaande zoorten iverden gebragi. 



Anni tempus. Vulgare anni tempus hifce in infulis . Sayzoen. De gemeene zayzoenen in deze Eylanden zyn 

eft menfis Majus & Junius , in Banda menfis Aprilis : de maanden van May en Junius , in Banda de maand April : 

in Java maturcfcunt guoque Novembri , uti quoque in op Java beeft menze ook in November, gelyk zomtyts ook 

hifce aliquando infulis, arbor enim hsc fjepiusbis in in deze Eylanden, wa7itdezen boom dikwils in een jaar twee- 

anno fuos producit fruftus , fique copiofiflimi fint maalvrugtcndraagt,enalffeongemeenvrugtbaarzyn,z<} 

frudus, infalubris aeris fubfequentisque morbi Ende- — " ' ^ ' 

mici prajfagium habetur , cujus duae cauflae inpu- 



tantur 



wort bet voor een teeken van ongezonde lugt en veele ziekti 

gebouden, waar van men twee oorzaakengevenkan; voor 
primo plurimi calidi Zcphyri ac continuae eerfl de veele warmezuide winden en regens, die devrugten 



pluviae, quJE fruftus eliciunt, ac aerem corrumpunt. 
Altera caufla eft immodicus horum fruftuum ufus. 



uitlokken , en met eenen de lugt tot bedervinge doen netpen • de 
andere reden is een overmatig gebruik dezer vrugt , waar van 



quibus vix, fi hifce afllieti fimus , fatiare nos poflu- men qualyk (alsmendaar aan gewent is') zy nbekomflkan 

mus , quique calidum ac corruptum caufTant nutnmen- krygen , en dewelke dan een beet en bederfelyk voedzel geven 

turn, unde fanguis inflammatur, variaeque excitantur waar van betbloetaangeJlooken,envoortsallerbandekoort'' 



zen , roode-loopen cj'c. door veroorzaakt warden. 
Naam. In Y LatynDnrio, m Echinus arboreus: in H 



febres maligna^, Dyfenteriae &;c. 

Nomen. Latine Durio & Echinus arboreus: Malaice 

Duryon, quo nomine porro ubique innotuit, Ternatice Maleits Durion (met welke naam zy voorts over al bekent 

Durein. Amboinice & in Banda Dureyn , ubique no- is) in 't Ternaats Durein, in 'tAmboins en Bandaas Du- 

men gerens a fpinofo cortice , Dury enim Malaiccnli- reyn: over al den naam voerende van defleekelige buit , 

bus Ipina denotat, alia nomina Malaicenfia , qua; in "^ — .•-»* it.;..-. j 

~ ' ~ ■ ■ . non funt nomina 



Linfcbooteno Cap. 57. inveniuntur_ 

propria, fed communia, Batang enim truncum figni- 

ficat , & Buaa fruftum. 



want Dury in 't Maleits een doom te zeggen is , andere Ma- 
leitfcbe namen , die men in Linfchootcn Cap. 75. vint , zyn 



geen eygen namen, maar gemeene iwantBtitangiseenJlam 

en Buaa een vrugt ^ 



te zeggen 



Locus. In occidentalibus Indiae partibus frudlus hie Plaacs. In de weflerfcbe deelen vanlndien is deze vrugt 

ignotus eft, incipit vero in Malacca, ac inde inveni- onbekent, maar 23; begint op Malacca, en gaat van daar 

tur ufque ad Auftrales infulas Javam , Maduram , Bor- voort tot op en in de zuider Eylanden , Java, Madura, 

ncum, Celebcm, ac quoque per omnes Moluccas; in Borneo, Celebes, en insgelyks alle de Moluxe Eylanden, 

lino tamen loco frequentior eft altero,in Java enim circa dog valt op de eene plaats meer dan op de andere, want op 

Bataviam rare occurrit, circa Japaram M^c^Mt ad Ban- Java, omtrent Baiavla, beeft menze weinig, maar over- 



tam frequentior eft, item e rcgione hujus in Sumatra, 
raro inMacaftara " " * ' ' ' 



vloediger omtrent Japara , en tot Bantam , als mede daar 



i«xv^ ... .. ..^.v, frequentior iterum in vicinis pro- tegen over op Sumatra ^ ook weinig opMacaffar, dog we- 

vinciis Mandara, Loebo, Amboina, & Banda, atque der veele in denabuurige Provincien, Mandar , en Lcebo; 



Amboina , en Banda bebbenze insgelyks in me enigte, en 

M^ XXX..-, ^x«xxwiLxxxx .wxv. ... men vintze zo wel omtrent de buizen , en in de erven ge- 

fponte, led progerminantes ex officulis, plant, als bier en daar ook in 't bos, dog meefl in der In- 

quae aves hinc inde projiciunt, fi enim in tcrram vel landers bun ^erken , niet van zelfs , maar voort komende door 



occurrunt aeque circa aedes & in arvis plantatae , quam 
hinc inde in filvis , plurimum vero in incolarura 



areis non 



cum fordibus foras ejiciantur, facile progermmant, 
ac profuflde in terra plantari nolunt. In ofliculo- 

rum progerminatione aliquid peculiare obfervatur, 

haec 



de korrels , die de vogels bier en daar verfprelden , want als 
men maar dezelve in de ruigte werpt, zo komenze op, en wil- 
len geenzints diep in de aarde geplant zyn : tn omtrent bet 

N 3 



»;;- 



/ 



\ 

f 



•■ 



V 



• 



102 



HERBARII AMBOINENSIS 



Likr L Caput XXIV* 



1- 

hsec cnlm in terram projcfta, primofurfum emittunt uitbotteii van deze ko^rels orJervint men yets aaiima'kelyks^ 



latis craHam venam , articiilum digiti circiter longam, 
«uae deinde incurvature ac fibrillis radicalibus fel'e in 



tjcl 



op de aarde legge?ide^ eerfielyk op 



terra fi^it , cujus altera pars oflkulo manct: infixa, een vinger lank^dewelke beiJi daar na omkromt^enz^^met 



guntur^ac parvum conllicuunt truncum,e quo officu- 
lum dill depcndet y ita ut ortus hujus arboris fimilis 
(it iis 5 qui more Agrippe pedibus primum e corpore 

leu nafcuntur. hscGue officula tarn leete Dro- 



nog in de korreljleeken/t^welk daarnakleine blaatjesfor- 
meert y die met bet zelfde eynd" haar oprigten^ en eenjiavu 
metje maaken^ daar de korrel nog lange aanhangt^ zo dat 
de oorfpronk dezes booms gelyk is adn die geene^ die met de 
germinantjUt integr^ diu Durionum filva: fuiflentex- voeten als AgxipY^^^voor uitgeboQren'werdeny cndezekorreh 



exeunt 



creti£,ni ab apris vaftarentur ac demctcrcntur. Qui- fc 
dam putant oilicula hcec cum eorum came terras efle n 
commictenda , creduntque arbonim harum fructus efle q 
carnofiqres: Arbores lias non facile plantant prope 



)p y dat al voor lange de boJTt 



op 



^fi 



vleejcb 



g^des, qux inhabitantur , tam quod graves illarum lovcn dat devrugten daar van komende yovervloediger vices 
fruftusdccidcntes iplis dammum adferantjquam quod zouden hebben ^ men lydt deze boomen niet gaarne digt by 

buizeuydie beijcoont worden: zo om dat de vrugten dezelve 



capita 



ifvallen befcbadigen enjcbenden 






Ufiis ^ Natma. Duriones funt naturas calid^ & 
huraid^ , de calore autem plurimum oarticipant^ un- 
de & fanguinem calefaciunt 5 a,c inteflina incendunt, 
unde unus akerve Durio ad fummum uni fufficit ho- 



Aart 



ifcben te zor gelyk zyn. 



aart 



^ji 



dierbaiven bet bloet warm^ en verbitten bet ingevoanty wes- 

)f twee op 'f boogfi voor een menj'cb 



- ^^F ^M m mat --■—■-—■— -^ m -^ m ^^ TV ^fc_ h/ 

mini, quamvis inveniantur homines, qui decern duo- noeg beboorde te zyny boeioel men hiidenvint^ die 'er tien 

^decimve una polTint comedere vice, carnem nem- citwaalf op €enmaalk072?ieneeteny'welteverjlaanbetvlees 
pe hqruiTi, quam ex olTiculis exfugunt, oflicula enim alleeUy datze maar van de korrels afzuigen^ zynde dezelvg 
cruda edendo inepta funt. Carbonibus vero ^xplus _ korrels onbequaam om raauw te nuttigen ; dog men braatze 



torrentur, vel in aqua ebulliuntur, atque inflar Cafta- 



f 



ncarum eduntur, raucam vero caufTant gulam & Af- cihCaJlatijenymaarzymaakcneenraauween/cborrekeel, 
thma excitant; unde melius efl, fi abjiciantur: Mos en daar by een korten azem^en daarom is'tbeji ydat menze 
quoque malus obtinet , quod pleno Duriones come- "voegwerpt ; ook zo is' bet eenq ' 



dantur flomacho , quum facile corrumpantur. Quod 
autem attinet ad hujus fruftus pra^flantiam atque de- 

Linfcbootenus 



^f 



voortreffelykl 



t> 



, . ,, aitngenaambeit dezer vrugt , daar van bebben Lini^choo- 

fucte fecuti, ample fatis defcripferunt, praedicantes ten, en andere,dte bem gevclgt zyn^al vry ivat ruim ge- 
grato fuo odore , ac fapore omnes ita allicere ac fcbreven , voorgevende , datze met baar lieffelyke reuk eiz 
rccreare homines, ut optimi priEftantiflimique totius fmaak alle menfcben aanhkken, en datze dienvolgende voor 
Indiae habcantur frudus : Ita tamen feCe habet , ut fu- de bejle en treffelykfle vrugt van Indien ijoert geboiidp^ - 
pra indicavimus , plurimi nempe in India habitant, dog bet is zodanig^ ah wy gezegt bebben^ datter veel 
oui vel hifcc adfucfcere nequeunt, vellicet illos gu- ^"' ,. « . 

flcnt, non magni faciunt, quamvis fine dubio hac in 
regione Oricntali meliores fint quam in Portugallicis 
oris , qujE enim laus pr^ aliis huic tribui pofTet fruftui, 
qui tam facile putrefcit , & hominibus tantam ad- 



r- 



in 



]f niet gewennen konnen , of al proe 
n <voerk daar van komentemaaken 
^yffel bier om de ooft - 



lofzoude 
geven y die zt 
aanbrengt: i,. 

tige fnoepers 



fert noxam ; fi enim nimium de hoc edatur , adeo bederft ^ende de menfcben zo veelfcbade 

anxios reddit ejus comeflatores, ut nefciant^ quo fefe eenvoeinig te veelgegeetenyViaakt deonu^..^^ j...^^ 

prae calore vertant , dein etiam exoriuntur exanthe- langy dat zy niet voeeteny ^vaarzyvanbitte%}yvynmUe7 

mata, carbunculi^ febres, ac Dyfenteria, unde fum- daar na verwekkenze ook blost-vinneny heete gez-^vellen^ 

mopere ab hifce cavendum eft frudtibus illis , qui all- koortzen , en de roode^loop , en waarom ze ook ten booghn 

quod inteftmorum patiuntur vitium , vel laborant moeten gemyt %vorden van die geene ydie eeniggehrekin't 

exulcerationibus , vulneribus , vel carbunculis , quum ingewanty of van huiten ukeratien y quetztiuren , of beete 



fummoperc ilia inflamment:CcBterumZ)«no«ejunnam 
quoque movent ac fudores , hominesque libidinofos 
reddunt, atque feles Zibethics hifce adeo deleftan- 



ifcb 



If 



tjieksn 



tur ,ut facile hifce capi poffint, crediturque liquorem ook zo gretig na deze vriigt. datze zeer lizt daar mede ie- 



hunc ^ ^ ,^ ^ ^^^^^^ 

plurimum ex hifce generari fruftibus , uti quoque 
Zibcthum ab Aethiopibus aliisque Indis populis ad 
iibidinem cxcitandam adhibetur ; quamvis tamen ve- 

clt fcles Zibethicas quoque 



„ fK 
zap (die men Civet noemt) aan dat dier meejl 



rijoekking 



Mooren 



/' 



. ., . -, T^ . ' - „ boewel bet ook iraar is , datter Civet-katten gevonden wer- 

gionibus, in quibus Duriones non funt hoti nec^c- den inlanden, daar deDurioenen onbekent zyn ',mendoet'ook 

. ^„n. - _/t.. ^., qualykydatmen'savonts,nabet eetenvanDurioenen^Sa- 



. -- -_meftos 

Tiones Saguerus potus vel Arecha fuperbibatur, atque 
fiatim fomnum quis capiat, hoc enim corruptum dat 
nutrimentum , ac halitum oris foetidum reddit. '' 

Ut autem hiec Durionum noxa tollatur, veteres 
IvTalaiccnfes experti fuere , magnam efle inter Du- 
riones ac Siri-folium anthipathiam , & tantam, ut fi 
unicum Siri-folium in unico Durionibus replcto vafe 
deponerctur , omnes computrefccrent Duriones , Cc 



of Arak drinkt , en daar op Jlaap 
aakt een bedorven voetzel, en "u 
ijjem. 

Dog om nu alle deze fcbadelyk 

mmeniZo bebben de oudeMale\'e 



fiinkenden 



Antbipatbia tujjcben 



blat in een p 
Durioenen 



Durioenen^ 
op de mage leggen , en rykelyk Siridaar ''op 



quoque quum quifpiam gravatus fit comeflatione bederven -, a% mede zo'wanneer ymandt zigbenaawwthevint 
multorum Durionum , fi Siri-fohum ventnculo impo- " ' - ■ , ^ . J b c*u«; i/ci/ / « 

natur , & copiofe Siri - frudlus comedat , facile eos 
digerit, illorumque tollitur noxa, hoc autem remc- 
dium hpcce tempore non multum efl: in ufu , nifi 
quod Siri-Pinanga fuperedatur, plurimum, ne ingra- 
tus adflantibus obflet odor : Si Duriones inmaturi 
avellantur , quod aliquando a famelicis peragitur in- 



meer 



defcbadelykb 



'- Q-- - "— »v^ ^*'.-'M»* WW/* vn-ft f/^vn uc kj iff ii / 

?ft om den viezen en 7noeyelyken reuk 



avuiancur quoa aiiquanao a tamelicis peragitur m- Jtaanders niet mede te deelen: ah men de Durloens onryp 
Qohs , turn femi-matura illorum caro , quie dura hac afplukty 'r <welk zomtyts ook ^el ^efcbiet ^aar iZJJl 



cruda 



balf ryp 



bongerige 
Y ^elk nog 



'^to^ "±z^d^r^,aT^ ^^^j^ ?-s#^ .^-i^^^r^^: .^Zhi::^^^ 



pofll 



quofi fiunt. 



Incolae 



P 

aue^ leggen, iimar doorze murw ^verden , maar a% dan ver- 

liezenze Ted van baar zoetigheit ,. en 'worden ^ujateragtig, 

3e 






\ 



I Boek. XXIV, Hoofdft 



AMBOINSCHE KRU YDBOEK* 



loj 



quum 



men perforent in alicujus arbore yfque ad medul- 



brevi 



De Inlanders ^eten ook nit nydigheit malkander veeltyts 
eenpotze te Jpeelen^ borende eengat in eens andereiis Du- 
rioen-boom tot op bet bert toe , en wat Opium of Amphioen 
nones tarn maturi quam inmaturi decidunt; auftor daar in doendc, <waar mn die Durioenen zowel ryPe als 
vcro, li detegatur, etiam pleftitur, arbor enim pe- onrype, in korten komen af te vallenidan den autbeur. als 
rit; all! fuperflitiofum adhibent morem , ut Durio- men daar agter hmt, krygt ook zyn loon, nvantden boZ 

"nf-n n^!.;f it,nfi?!lf 3!!S5"f !'!? '^f'P"' ^A' '"'J'''''- ^^^^ ^'^^^ '''^^ "^'^ ' anderigebruiken eene fuperfiitieufe ma- 

«,., ,^^«.^o ,r^ _ nier cm de Durioeiii te doen afvallen, werpende tot dne- 

vialen toe ii^at zout tegen den flam , en eenige n^oorden daar 
by preutelende : als in de jaaren zejiien hondert vyf en zes 
en vyftig , naar een groote droogte , een fterke reegen-mouf- 
zonmlgde , zo bebben de Durioenen , in 't zelvejaar, drie 
ayienmal gedraagen,en daar op volgde em zwaare latit- 



Q 

nis lojj & 165(5. poft ingentera ficcitatem copioli 
fubfequerentur imbres , Duriones iisdcm annis ter 
quaterve fuos protulerunt frudlus, fubfecutusque fuit 
morbus Endemius, qui ardentes excitabat fcbres, 
Phreniddcfque inllar Peftis graflantes , prsfertim 
iubfcquente anno 1657. quum praeter drdinem erac ziekte mn dolle en 



wile en razende koortzen , die als een pefi gras 
inzmderbeit in 't volgende jaar zeJlicn bonder. 



tcmpus pluviofum , pkirimos & copiofos producens feerde, en 

Duriones, acque hie morbus continuabatur ufque. zeven en vyftig, ^anneer bet nog een ongemeenregen-vimr- 

in annos 1658 & 1659. unde Incolis axioma eft, zon ijoas y veele Durioenen voortbrengende , en die ziekte 

quod poll copiofos Dunonum proventus plurimi ob-. dmrde tot in de jarenzeftien bondert a^t en neeen en vyf- 

onantur morbi ac febres malignae, Abjedi Durio- • ' ' ■-'--• «'- -& -v 

num cortices nocivum, tetrum , ac moleftum dant _.^,.., ^ _ ^^.^.^„ 

foetorem in plateis , publico hinc decreto ftatutum veele ziekten en "quaalen kom^n te volgen; de^Vg geZ7rpen 

eft eos in locos abjicere, quos raro homines tran- Durioen-fcbillenver'vuekken ookeen zeerfcbadelykenmilen 

feunc, & ubi a fole citqexficcanturjUti in marls li- enmoeyelykenJiankopdeJiraaten,endierbalveh'wertPeor- 

tus, aliaque remotiora loca; ex corticibus hifce fic- donneert ydezehe op plaatzen te fmyten , daar iveinig gang 

catis Sinenfes cinerem comburunt , qui ingreditur mn mlk is , en daarze de zon metter baad opdroogetikan, 

.,..^^„ x> —-- Lrationi infervit pigment! Caf- gelyk opfirant en andere afgelegene plaatzen: uit deze ge 



tig : iveshalven de Inlanden by baar oude regel of gevoelen 
blyven , namentlyk dat na een overvloedig Durioen-zaizoen, 



1,^ , ^ — X X — 

fonibay uti poftea in peculi^ 

fufum hujiis cineris quoque adhibetur , ut colores 



ex aliis herbis 



flQfib 



droo^de fcbillen branden de Smeezen een ajfcbe ; deni^elke 
dienjlig is tot bet maaken of bereiden van de Caflbmba 
extrahantur , quo lintca verwe , gelyk bier na^ in 'een hyzonder Cap. zal gezegt 
ac fila inbuuntur atque colorantur: eodem etiam ci- werden^ookwert de loog uit die affcbe gebruikt ^omanden 
nerc obvolvitur Baroe Gomuto feu Sagueri arboris, koleuren uit de drooge kruiden en bloemen te trekken ^ imar 
ut exficcetur, & boniim inde fiat igniarium. Veteres mede men dan betlinnen en gaaren verwen kan: en in 
'^ ' ' " ' dezelve ajfcbe wentelt men ook bet Baroe van de Gomuto 



Durionum 



tur, qui trabes & alTercuIos inde conhciunt/qui fatis 
durabiles funt, fi Tub te6to exficcentur, ncque nimis 



of Sagueers-boom^ om bet zelve te droogen^ engoeden ton- 
tel daar van te maaken. De oude Durioen-hoojuen ^verden 



\ 



diu detrUncatzE arbores in lilvis projefts mancnt : Plu- mede aan de timmerlieden eh bht-zagefs verkogt , om daar 
via enim ac humiditate corrumpitur facile hocce lig- halkjes enplankjes mn te zagen, welke al redelyk duura- 
num, unde & hi afleres optima ad internam aedium bel zyn, alffe onder bet dak in bet drooge konnenjlaan,en 



ftrudtufam 



dat ook de omgevelde hoomen niet te lang in V bos leggen : 



de fabricare volunt, ftatim luperius obturare debent, nvant door reegen en mgtigbeit hederft dit bout zeer ligt\ 

— pluvia penetrct, atque illos putredine inficiat. ' ' ' " 



■1* 



1 4 






\» 



en viaarom deze planken niet betez zyn dan aan de binnen 

fcbotten van de buizen: en de gene die majlen tot /deepen 

daar van willen maaken , vioctcnze insgelyks van boven 

VQQr^ 't iwwateren vocl bevoaarm.^ , ,^ _ 

Carol. Clujtus in anriotationibus fuis in Garcia lib. Caro\.C\\:iiius in zyn aanteekening op G:irQhs^Lih.ii. 

II. Aromat. Cap. 9. putat Guanahanum Oviedi g^c Du- Arom. Cap. p. is van gevoelen dat de. Guanabanus van 

riones' unbs eosdemque efle fruftus. Juxta Ovie2i de- OvieHus, eh h Durioenen ecnderleye vriigten zoudeh 'isje- 

fcriptionem in Hijlor. lib. 8. Cap. 17. Ex qua conftat ren : na dat^e gem. Oviedus befcbryft , lib. 8. Cap. 17. in 

'Guanabanum in America excelfa in arbore crefccre, zyne Hijkrien: en uit dewelke men vcel bevint,dat Gua- 

foliis Limonum folia referentibus , viridi cortice, nabanus m -^wmca ^an een boogen boom <waji ^ met bla- 

qui plurima habet tubercula^ ac intus albajepletur deren gclyk deLimocn-bladereti^met eengroenefcbelle^did 

carne officulis adfixa, quam laftis cremori affimilat, veele pukkeltjes beefty van binnen met een wit vleefcb om 

&.C. eo ufque cum Durionibus quidem coavenit, quum de korrels hangende^ 7 voelk by met room van melk verge^ 



vero addit oflicula haec referre f^miija CuQiirbitaE , ac 

effe , facile 



lyks, (s'c. en dus verre met de Durioen voel is accorderende , 



nigra eue ^ raciie animadvertitilr Guanabanum hunc maar als by daar by doet^ dat de korrels na zaaden van 

melius convenire cum Anona Crifpa Tqu Manona Pa- Cauwoorden gelyken en zvoart zyn^ zo bemerkt men dat 

pouvoa mhdi. defcripta , quod ulterius confirmatur, rf^2;e Guanabanus i^f^r we? rf^ Anona Crifpa, 0/ Manona 

uum Oviedus ^cr\\)2it y Guanabanum fruftum elFe re- F^i^onv^d, (bier onder befcbreven^ over een komt ^ en temeery 

frigerantem,diebus calidis gratiflimum^ quod Durio- alzo Ovieaus zegt , dat de Guanabanus een verkoelendt 



nibus direfte repugnat. 



T i 



vriigt 2;;y, en by beete daagen aangenaaniy Y ^elkmet de 
Durioen ganfch Jlrydig is. 



Rarum Durionis monftrum obortum fuit anno 1687. , Een zeltzaam misgevoas vanDurioens beeftzigin "tjaar 
in arbore crefcente in Paffo Bagiiala y quse diiobus zeJlien bondert zeven en tagtig opgedaan aan een boom op de 
fubfequentibus anni temporibus monftrofum fruduum Paflb BagualaT^aan^/^, devcelke twei Moujfonnen of jaar- 



genus produxit: Hique extcrius formam vulgarium 
Durionum referebant, oblongiores tamen eranc ac 



fetyden na malkander een vreemt flag van vrugten voort 
ragt; en deze voaren van buiten als een gemeene Durioen y 



minores , ac intus in ordinarias quinque cellulas divifi, dog nvat langwerpiger en kleifider ^ als mede van binnen in 

quarum quatuor repletae erant ordinariis fuis oflicu- baar ordinaris vyf cellen verdeelty waarvan devierge- 

lis ac eduli nuclco feu medulla, in quinta vero eel- vult waaren met baar genvoonelyke korrels en bet eetbaare 

lula continebatur alius parvus oblongus Durio, fimili- mergof pit y maar inde vyfde celle lag een klein langvoeT" 

bus fpinulis obfelTus ac reliqui Duriones, omnibus lu« pigDurioentje , met diergelyke fleelels bekleet als andere 

tcfcentibus. In hujus medio nuUas diflinQas erant eel- Durioens ydog alle geel: in de mlddenvoaren geene diflinBe 

\\x\Xy fed fpongiola tantum medulla, per quam ligno- cellen y maar alleen eenfpongieus merg, waar door ging 

fus tranfibat nervus frudus pedunculo nexus, ac fu- een bontagtige zenuwe y aan den fleet van de vrugt vajty 



penore parte digitum longus, protubcrans: Haec au- 
tem plantarum augmentatio in aliis quoque Indian ob- 
fervatur arboribus & herbis , prscfertim in PompeU 



en aan 't voorfle eyndtwel een duim lank daar uit kykcnde: 
dog deze vermeeraering der genjoaffen ziet men in Indien 
wel aan meer andere boomen enhruideUy en inzonderbeit 



muesfmOiu^ ubi unus alteri increfcit frudus; ifi her- aan deTompdmoeSy daar de eene vrugt in d"anderegroeit: 

bis frequencior efl, przefertim calidis pluviofisque an- in de kruiden is 't gemeenQuoornamentlyk byde^arme ree- 

ni temporibus , quum femina in celluh's fuis proger- gen-tyden^ dat de zaaden inbaure buiskens uitfcbieten, of 

minant, & pctiolus per frudum vel fcmen tranfit'i ac dat denjleel door de vrugt of zaat-korrel been loopende, 

fuperius de novo foliola emittit, quod prasfertim iii boven nieuwe blaatjes voortbrengt ^ en' t voelk inzonderheit 



AnanaflTije frudu obfcrvatur. 



VierX gezien of bejpeurt aan den Ananas. 



Supra indicavimus aliquid notabilc obfervari in ' Hier boven bebben ivy gezegt y dat V yets aannierke- 

' pro- h^ 



• 



# 



( 



10 J^ 



HERBARir AMBOINENSIS 





'itpui XXFi 




progermmatione Diirionis officulorum, quod intelli- 
gcndum fcfl de iis, qua nuda in terram projedta ja- 
ccnc, in quibus furculus primo propullulat, atque ob 
corum ficum oflieulum plerumque fuperius elevatur, 
iinde ncceflario ad terram incurvare debet hoc ger- 
men feu furculus : Alias enitn omnibus feminibus eft 
commune J quod primo radiculum emittant, ut nutri- 



l-jks iras omtrent bet uitbotten der ~Durioen-korreh , do^r 
'* ""■""" ■" '"'■jlaan is van de gene die bloot op de aar- 



de komen te leggen, aan dewelke bet voetje 
voortkomt , en wegens de Ji'tuatie <i}an den k 



rfi 



ojnjoaarts 



aarde 



^Jl een "worteltje uitfcbieten , mt 



mentum ex terra capiant, ita ut hie radiculus lit in- voetzel uit de aarde te zuigeUy zo dat de Nortel is als een 

ilar venae umbilicalis in foetu, fi hie radiculus jam Vena Umbihcalis in Foetu , als 't ^vorteltje zignuin 

* terrsE fit infixus, turn primum aperitur dcorfumfruftus^ d'aarde geveji beef t^ dan opent baar eerft de^rup-t ^mn na^ 

atque ex ejus ccntro nova propullulat arbufcula^ teren. en laat uit haar centrum 'tnipu^^^^ 

nucleo feu officulo integro remanente: Ita ut feminis 
vis in uno tantura contineatur punclo , reliquaque cir- 
cumjeftamaffa feu pericardium eft tantum integumen- 
tum hujus pundli leminalis: de omnibus porro fcmi- 



boompje ultfcbie- 

ifkorrel nogal meejl in zyngeheel: 

leen in een piintje jleekty en al "t 

yleejcby 0/ Pericardium y is maar een kleet of 

aat- 



puntje; 00k ft 



num ofliculis notandum eft, quod radiculus ex apice korreU aan te merken, dat bet <worteltje mortkomt uit de 
feu anterioreproveniat parte, acnovus radiculus ex in- /pits oft voorfie deel,en 't niewwe boompje uit 't agterk- 
feriore feu pofteriore parte, qu£E pedunculo fuitjun- "' •- " . . ^ . « . - 

fta, cujus poftea exemplum dabimus ac liguram libro 
tertio in Capite de Canario. Hujus autem regulae Nux 



Jicel gejlaan beeft 

ipel en fi guur ziillen vertoonen lib. 3 
Cap. van de Canari. Dog bier van maaktden Calap 



Calappa patitur exceptionem , quura arbufcula ac ra- pus-mot een except., ^ ...^,. .,. ..^ v^„,.c.g/* a^^ 

dices uno ex foramine progerminent. Raro quoque een gat voortkoomen: zeldengebeurtbetookydatdenDw 

fit , ut Durionum arbor prope radicera furculos emit- " — ' ' ....... . 

tat, qui tranfplantari poffint. 



pi 



tfpruitzels geeft 



■. i 



4 

V 









A T 




O 



Tahulce Vigefima Nonce 



■< - 



rf**^ 



Qnx ramum exhibet j 
A. Fruclum integrum. 
K. Fruftum dilTcauin 



\ 



r^ 



A^ 



r\ 



o 







VAT 




O 



*.^^ - I .--> •-* f.'-e- 



Duriones arbores , frufluumque fpecies brevi'tcr a Valent. 
in Hijl. Amioin. pag. 158 & i59« ex Rumpbio defcribuntur, 
rotundaeque fpeciei fruftus No. IF. in Tab. exhibetur. In 



quoque 



ipp. pag. 51. nic quoq 

Linfcbotmi itinerario G 











N 




\ 



' ; 



^ 1 



>^ 



t 



' > 



■ 1 

J^an de Negeri- en Twintigfie Flaat 



w 

'tverpige egelvormige vrugt, 
ji. FertoQUt ^/ gebeete vrugu 



D 






)pgefncdenc 





' * 



N M 



J 





K 




N 




,^ 



?y 



Z)tf Durioens-Bomen en dervru^ten zoorten werden hnelyk 
hy Valent. in de befchryv. van Amboin pag. 158 en 159. uit 
Rumphius aangebaalt,en de vrugt van de ronde zoort op de plaat 
No. IV .aange^ezen. Inde Appendix van bet derde deel van 
Ray. Hiftorie der Planten pag. 51. vuert deze vrugt mede be- 
Jcbreven^ als mede in LMchotms leyze Cap. <7. oae. &r. 



i - 



\ 



r 

■y 



i 



1 



1 . 

1. 

E 

4 



\ 



» , 



T • 



/ 



CAPUT VIGESIMUM QUINTUM 



,- 



* ■ 



i \ 



A 



. ' - - - ' 

Saccus arbor eus major : Nanka, 

* 1 

• ■ » t 

^bbr haec in altitudinem Pyri excrefcit , rami 
vero ejus funt magis extend , folia fimplicia, 
plerumque fex digitos longa , tres quatuorve 



XXV. HOOFDSTUK. 






t> 



I>e Soorzak'Boom. 



I. 



h 



if 




digitos lata, glabra, ci:afla, & firma^ ab utraque par'- lank 

te rotunda definentia, parvo reflejco apice: Colzas voor 
transverfales funt obliquae, fpatiumque intermedium' d'voc\ 

plurimis tenuibus ac cruciatim decurfentibus venu- %'^n 

lis repletur: fi folia haec disrumpantur,copiofum ex- ader 

flillat mucofum, & tenax lac, uti ex omnibus quo- rige 

que 'ejus ramis. Arbor haec proprie nullos gerit flo- geen 

res, frudlusquc contra aliarum arborum naturam ex natu 

ejus trimco excrefcuht, uti etiam ex craffiffimis ejus 'ftiedt 

ramis: germina enim ex furculis ortum habentia in " 



z/? op tot de boogte van een Peere- 
boom, dog de takkenjtaan nvat meet uitgebreit: de 

'"'"''"'"" ' '^ " yn doorga'ans zes diiimen 

ht , dik , en Jlyf 



bladereji enkelt 




>eloopende y met een klein orhgeboogen fp ^. . ... 
n loopen zeer fcbuins , en de tuffchen-plaaizen 
ele fyne en kruisWys door malkander loopende 
mltials tnenze afbreekt, zo loopfer veel kleve- 



ijji 



boQm beeft 



f villus neutiquam excrefcunt, licet hos referant;du- fcboon 



Jlaan , ixiorden 



boomen, te weeten uit dgjijlam, als 
kjte takken, maar de fcbepzels , die aan de ryf- 



j^licia enim in hac progerminant arbore, ambo in" ve- 
liculis ex duobus tenuitjus foliolis compofitis occlufa*, 
fuperius acuminata feu in acumen definentia. Primum 
eft minimum , -quod eft fruftus articulum disiti Ion- 



boom voort , 



boljlers, of 



bladtjes,gefIooten , en van vooren toegefpitfi, offp 



pende 



ffle is bet kleinfi 




us 



& 



lankvcefpi^ 



A 



ine apicibus : Hjq _ __ 

■ vellcula oriuntur, qui tamen finguli pcculiarem ite- 

, rum habentveficulam, atque decidunt fruftra,ita ut 

pro flo re hujus arboris habcri poflint , hique sque 

in ramis ac in furculis inter folia propullulant ; al- 



Nanka , maar effen en zonder puntj 



evenwel 



h 



if zonder vrugt te geven^zo datze voor 
zen boom konnen s:ebouden worden^ en 



teruni germcn majus excrefcit, ac ultra unum alte- tujjcben de hladeren uitkmen 



^Tumve digit! articulum longum cfl, hirfutum, can- 
'cellatum , feu apicibus un^ique obfefrum , ubique 
molli pilofaque lanugine flava obdudum , qus fen- 
iim dccidit , hincque verus progerminat fruftus : Hsec- 
'^que duo diflinfta corpufcula limul junfta proveniunt 



grooterenruim een vinger4idt of 



voorft^ 

r fcbet 



)f puntj 



ifvalt^ en bier uit groeit de regtevrug 
onderfcbeidentlyke fcbepzels by malkan 



(leelen 



<;x brevibus craffisque pcdunculis , qui ubique ex tmn- ftam uitfcbieten, en iadr Jhuu a,« «.», 



de eer- 



mum itaquc,uti didlumeft^cum foliishis fruftra deci- 
dit , alterum in fruccum excrefcit , qui tum finguli 



dewelke 



gemi- 



/ 



malkander en aan die takjes of dikke fteelen aan 




( ' 



t 

1 



§ 



I 



% 



\ 



V 



■s 



7. Boek. XXV. Hoofdji. 



AMBOINSCHE KRUYDBOEI 



V 

gcminiquc ex craffis iftis pedunculis ad truncum de- 



05- 



jtam zittciiy hoe heeler meiize bout; do Jcbryz 



terram etiam attmgant, quo humiliorcs autem e trun- 



co progcrmman: co meiiorcs habcnttir. Scriptores ken dcze vrugt by een^roc^^e Meloen hZfu^ -ers^^ 



hunc comparant fruclum cumMclone majore, vcrura 
ego cum affimulo Cucurbicie , feu oblont^o facco , duas 



-'/ 



f linhverpige zak, omtrent tivee/p 



rui- 



ejleepcne diamanten, bezel 
dog die niet quetzen, alfcb 



:a 



JP 



If 



arciter.(pithamas leu ulnam minorem lo.go, craHi- ^nan^^e^^;^^si:'^ren^d^^^^ 

,tie cruris humani, qui fepe tantus ac tarn gravis eft, vs namwlyks opllgten tnivanbuHeivut^^^^^^ 

ut unus vix cum tollere poffit homo : extenus craf- ge Jcl^orjjhedct, de^:iC^:^^l^:^^^,^,, en 

cancellis & apicibus inftar Adamantum politorum ob- 
felllis eft, in breves apices delinens innocuos, licet 
fpinofi hi vidcantur: hie porro elonginquo ex flavo 
yirefcit, ac tenaei nuicofoque ladle obduclus, ex quo 
ibrdidiE ac fumofa^ huic inprimuntur maculjje. Per 
liujiis fruftus centrum crafTus tranlit Itylus , circa quern 
officula feu femina locantur, qua^ inveiliuntur alba, 
tcnaci, (Scjnucofa carne ^ quae cdulis ell, ac folummodo 
Gomeditur; officula inflar majoramfuntglandium^quaj 
numcro oftoginta, centum , vel plura circa medium 
hxrent flilum, quoque copiofiori obvolvuntur carne, 
eo melior hie fruftus habetur: Officula carnofa funt 



M of 



Jlruik, rondom atn ^xelken de kornls baiigen ,' zynde he 
kleet of omvangenmet een wit,taay,en Jlymerlg vkefcb 



t welk bet geene is dat 7nen van deze vrugten cet: dehor- ' 
rels zyn als groote eykelen, v:aar van 'er tagtig, bonderty 



vie eft 



jtriiik cf viiddcl'Jtcel fi 



■fchagtige korrels oj 



■s z 



defchorjfe toe wat ront^ dogna dell 



m Link 



oblonga, ad corticem rotunde delinentia, ad pctio- fpitzer, alvoaar de zelve ook aan vajl zyn.leggende voorts 



lam autem acuminata, ubi ipfi quoque adherent, 
locata in capfulis , eadem ex tenaei lubftantia con- 
llruftis, qu^ cortici junguntur , & non edules funt. 



Ifde taye fiibftantie 
^'ffe vajl zyn^ en die men nieteete* 



quum admodum nervofe lint. Sapor non rite ex- "wantdezelve isalsgemengtvanbooiiing-druiven^enOran' 




rimi potefl, quum mixtus lit ex uvis quafi mellitis 
pomis Aurantiis, verum hifce fimul jundlis fatuus 



ippele 



half verrotte appekn 



magis eft , odorque eft inftar femi-putridorum porno- vrugt kan men in bids niet voel verbergen , cm dat de reuk 



rum: Totus 

poteft , quum per odorem cito detegatur : Hujus arboris 
cortex eft sequalis, fufcus , ac plerumque fqualidus 
ob mucofum lac, quod exftillat, & nigris plurimum 
intricatur formicis. Interius lignum coloris eft citrini, 
firmum, ac tenuis fiibftantie, aedificationi aptum. 

Annt tempus. In altioribus locis matiirefcunt pluri- 
mum in Decembri, in hifce autem infulis non certum 
obfervant tempus , nee omni anno producuht frudtus: 
Tota quoque arbor fnirat odorem frudtum jemulantem . 



^ji 



fcborjfe dezes booms is effi 



itloopt^ en zit meeft vol z'ucarte mieren. llet binnenjl 



tie^ en tot timineren^bequaam. 



fyn vanfiibjl 



/ 



I 



Haar zayzoen^ in de boven4a7tden , is meejl 
4og in deze ^ylanden boudenze g 



naar %yne 



g^^Jt 



ex quo praetereuntes illam quoque obfervant ac digno- en ivaar aan de voorbygaande bem ook gewaar worden , dog 

fcunt 5 plurimum tamen pluviofo cslo & fub vefperam. meejl by regenagtig weer^ en in de avont-ftonden 

- Genera. In hifce Orientalibus regionibus duae tan- Geflagten. in deze oi ^ 

turn not^ funt fpecies/qiiarum prima vocatur iVa;2ca zoorten bekent; bet eerjie vueri genaamz iNanca liiiuiang, 

Bilulang , i& circa officula meduUam gerit firmam , fed en beeft een hard , dog bros en geel merg om de korrels , die 

fragilem ac flavam , qus in hac libere locantur , ita ut daar los in leggen , zo dat men z'er gebeel uitneemen kan , 



iflerfcbe 



yn maar tu'ee 



integra tolli poffint, licet fint matura, totaque fimul 
malm ex cellulis auferri poteft. Fruftus hi funt ad- 
modum fuccofi, fed non mucofi, optimique & deli- 



ryp 



bejle en lekkerjle vanfmaak 



zappig^ maar nietflyi 



catiffimi faporis inftar benematurarum uvarum, fub rype druiven trekkende ^ dog daar onderfcbynt 



autem 



horum faporcm Pcrficorum affimulant fapori: nomen 
habent a rugofo cortice, qui pellem bovinam refert, 



Maleyer 



Icborfft 



boar 



^ meejl op Java , maar <uoeinig in Amboina , en mijjcbien is 
crcfeunc, rarius in Amboina, ac fortafle eft ilia fpe- bet die zoort . dewelke by de Portu^eezen Girazal wort ^e- 



cies,qu2e a Portugallis Girafdl vocatur. Altera fpccies 

eft Nanca Buhur^ h. e. pultofa Nanca j\\j^q(\mq praece- pappige 

dcnte major eft,ac mucaginofo magis cortice fortio- ookvry 

reque pr^fidita odore , ejus caro, interior eft albida 

ac inftar pultis mucofa. Malaice Boebur difta. Hujus 

frudus non tarn grati funt faporis ac praecedentis , fmaak 

in Amboina vulgares admodum , fed nom magni sefti- 



Het tweede gefit 

ica^ en deze valt wat grooter dan d 
fmeeriger aan de fcborjfe , en Jlerker 

Jlymerig als pap ^ 



Maleits 



mantur: 

Cbambafdl 



.? 



in Girafdl 






)/, gelyk andere zegg 



?r- 



notatur a Linfc 



Q 



Cap. 4. & Cbrljl. a Cojl 



in Barcaen Papa, gelyk men zulks zien kan by Linlcho- 
ten Cap. 50, ook by Garcias ab Orto , lib. 2. Arom. 
Cap. 4. en Chriit. a Colla, Cap. 40. Dog dewyl die boom 



rum diflcrre videatur, hujus generis non plures'enu- fchillen, zo zullen wy van die gejiag 



fcby 



m e ra 



bimus 

Not 



biitrns fpccies , fed pfscedentcm nouram fcrva- 



divifionem. 



voor7t. onze afd^ 



arboreus major. Noftratibus 



L 



Belgis Soorzak^ vel Scborzakken ^ quum ru-^ofum refe- 



rant faccum:^ Malaice A''a«ra;Ternatic^ fcborre of 

ippotsV " ' 



tfcbe Soorzak , of 



Macaffc 



in Balcya Nanca & Tat <u:eL In fcriptis Portugallicis fe- dat 'is ruige vrugt : Bakys Nanca , en Tat wel : in de 



ca 



illice Jaqua & arbor Jaquciro ; in Guzaratta &: Ca- 
1 Panas 6c Panafu; in Periica lingua Ttway;Arzhl- 
Panay , qus nomina corrupts vidcncur , Arabes 



fcbrij 



J 



Indojlaans I'iQd. y of in 't Portugees J 



3 en 
:eV<e 



fakem non habent P in vcrburum initio, neque X 

ben 

Locus. Fruftus hicfrequcntius occurrit inSeptentrio- P 

nalibus Indise paribus quam in Orientalibus,. qui fine van 

dubio per mercatorcs hue delatus eft, quod probabile 



%pecrtj^ 



baa re 



t rr^n mecr in de voejl 
ijlelykcy zuilende appc 



Tom. L 



videtur , 






¥ 



\ 



t 






\ 



-J 



• 



1 06 



HERBARII AMBOINENSIS 



Likr I. Caput XXV. 





Jch^nt U ivezcriyom datzc geen Inlantfche naam heeft; in- 
zondsrheit vallenze op Ceyhm zser over-vloedig , en aldaar 
zcer dlk. en z^vaar in^twildc groeyende , gelykaiiderei^out' 
boGTiien: baar bout is 00k aldaar harder , tewetenalshet 
Cofallu, en mengsbruikt betooktotribbenenhinnenhouten 



niDCCur,UCl quu^jui- au ..(-uiuin pv'iL._05<.iv»vi"^- --"•"-- 

nicum non multum valerct. Elephantes ibi hoice lum- 
moperc expetunt fmftus , fi cnim animadvcrtant , quod 
niaturi fine, & nimis alee ex arbore pendeant, ita 
uc illos actingere nequcant , fiEpius mediocrem ar- 
borem probolTide confringimt , atque in tenam de- 
jiciunt, lit frucliis comedant: Frequentes porro fimc 
in Java, 13orneo, &Macaflara, in Amboina rarius oc- 
currunt,neque etiam hie tarn boni Hint ac in Java. In 
infulis Philippenfibus maximi quoque excrefcunt , & 
Nanca ibi vocantur, ortu autem ab aliis diffcrentes, 
ibidem enim fab terra ex arborum radicibus proger- 
minant, fique maturi funtjilipra earn propullulant, 
uti maturus Oebis: Obfervatur quoque fpcCies quas- 



o 



J¥ 



boinj^ 






JP 



'e> 



oude. De Olyphanten 
"Want aWe bernerken , 



nen komsn^ zo breckenze "vcd een middelmatige boom met 
hare Jnuyt in Jiukken^ enjmytenbemter aarden: voorts 
zynze o'ccrckedig op Java , Borneo ^ en Macajfar; Am- 
boina beeftze fchaars ^ en ook op "verre naa zo goet niet ah 
die van Java: in de Pbilippynze Eylanden vallenze ook 
zeer groc't ^ onder den naam vaii Nanca, dog in him "was- 

dom of voortkoming "wat van de andere verfcbillende : want 
zy groeyen aldaar onder de aarde nit de 'ucorielen der boo- 



yp 



Ijjs ryp ^orden , zo p 



dam parvorum Culicum circa illos volitantium, unde muggen daar rpndom z^V3rven , waar aan men de rype 

^^^.^,.^r> ^m. A;rY^r^fn;f^^.l' nni" Mim f^ffnHinnMir _ p mm- vriifTt bekcnncnde ^ dezelve als dan uitp-raafti aan dp. Ihnm 



matures efle dignofcit:ur,qui turn efFodiuntur,etrLin- 
co etiam quidam excyefcunt ^ fed hi funt multo mi- 



vriigt bekennende^ dezelve als dan uitgraaft; aan de Jt 
wajjindtr ook wel^ maar die zyn vry wat kleinder. 



nores. 



Ufus ^ Natura. Maturi hi lacci arborei plerumque 
per longitudinem diflecantur , ac manibus mucilagi- 
noia olTicula feu tubercula a medio decurrente ftilo 



Gebruik en Aart. De ryp 



opengefneden ^ en met de handen dejl 
)f knobbels van de middel-jleel afgetrokken 



avelluntur^ quando cn-cumjefta caro comcdi & exfugi als ^anneer men bet omleggende vices kan eeten^ en daar 
potefl, ex pulpofa nempc Nanca ^ prima enim fpe- /•- •^— ^ - 

cies mafliicari quoque poteft , ac dein oilicula eximi: 



.,. jfzuigen J te voeten van de papp.^ 
"fie zoorte kan men ook katiwen of 



^-'— '**" — "'■ — ______ ^ ^^ ^ w ^ 

Fruftus naturae efl humidae cum pauco calore, diffi- daar uit neemen: de vritgt is van aart en natuure vogtigy 
cilis tamcn digeflu ; hincque non niii vacuo ftoma- metweinig hitte^ dog zivaar cm te verteeren^ en daarom 
cho edendus eft. Alias enim mutatur in biliofum ac moet menze niet eeten dan fuet een ledige mage: want 



Jio.Cbolericay Portugallis MorJm difta; adeo difficilis 
eft digeftionis 5 ut fiEpius ita exoneretur, ac fuit 
comeftus ^ prsefertim n hoc copiofe repleatur ven-- 
triculus 3 e contra non ita calidi funt ac Duriones*^ 



pituiteufe 
waar van gemeenelyk voortkomt^het Bort , by de Portu- 

' ; zyzyn zo onverdonwelykfwaar 
tze dikmaals zo geheel weder af- 
heeft 'i en inzonderheit . zomen ds 



Mordexi 



excitant 



calidioribus 



dentes ^ fed fatis grat 

temporibus ad retocillandum *wxa^x*^L*ii**x* , 
tim prima fpecies; fruftuum nuclei efui quoque ap- 
tiorcs funt quam Durionum , ac leviter carbonibus 
torrentur, donee exterior cortex nigrefcat ac deljif- 
cat, tumque inftar Caftanearum comeduntur; conteri 
quoque poflunt atque cum Calappae lympha emulfio 
ex iis formari , quae durum ac grave dat nutrimen- 
tum, iis falubre , quiDiarrhaea laborant, flatus au- 
tem excitat & luxunam. Totum hujus arboris lignum, 
titi fupra didum fuit, xdificationi eft aptum, quod in 
Balleya multum adhibetur ad poftesPalatiorum,quod 
tanti acftimatur , ut vulgo prohibitum fit has exfcm- 
dcre arbores , ai;tequam iatis crafTae ac vetuftx fue- 



laar van oppr^t ; ( 
Durioens . nos: verwekken 



rmt: 



Macaflara 



friculum , praefer- en koortzen^ maar zyn redelyk aangenaam^ engezont by 

beete tyden^ omde maage te ververfcbeny inzonderbeit bet 
eerfte gejlagte; de^ korrels der vrugten zyn rtiede bequamer 
om te eeten , ah die van de Durioens ; en men braatze een 
weinig op kooleny tot dat de buitenfie fcbaale zwart wer^ 
dende openberjl^ en dan eet menze gelyk ah Cafianjen;men 
kanze ook wryven , en met Calappus - melk tot een pap ma- 
ken , gevende eenfterk of vafi voetzely engezont zynde voor de 
genen die de buikloop hebben^ maar zy verwekken niede wat 
winden en luxurie : zynde bet geele bout , als boven gezegt, 
bequaam tot timmeren^en inzonderbeit op Baleyveel gebrui- 
ketyk totftylen van koninglyke biiizen ofpaleizen^ eninzo 
grooten agting , dat bet de gemeene man verbooden is die boo- 



NanccB 



ipada 



kapp 
den zyn^ en 't 

pi 



gefchiet ook opMacafferj want men op 



Nanca 

cum non facile albas 




cjfiones, acfi Socci folia effent , tempore autem ilte daar anders toe gebruikt wert: de bladeren van de ionee 



^fcbeide Jnippelen , of infnydinge 

n y dog metier tyt vet 
Het Ceylonfcbe Nan 



eft 




enert formicas , multoque du- 



/ 



ufcum Amboinico , quod facile liezende 



corrumpitur, & noxia generat animalcula , fi modo cahouc genereert niet ligt 'witte mieren , is mel durahel- 
terrap tangat , hincque fcriniario operi aptius eft, der, en' " ' ' ' - - 



-. ^._ V.W.. Macafla- 

renfes norunt lac trunci Nanca Buhur tarn diu mafli- 
care, donee indurefcat, unde vifcum conficitur, quo 
aviculas capiunt : In Mallabara ac Zevlana ex eodem 
quoque fucco circa radices colligitur & concrefcit 



bejlerft ook bruinder dan bet Amboinfcbe ^ 
bederft , en dat fcbadelyke ongedierte voortbreng 



op of 



totjcbry 



in terra mafTa, feu tuber Portuc;a 

olle efl & intus fl 




J' 



ifta pro experto habet Mcdicamento contra Diar- 
rhxam , ad paucas vero tantum colligitur arbores, 
atque inde venale in alias quoque transfertur regio- 



nes. 



' Y,'"^ ^^ Macajfar weten de melk uit den Jlam 
mn Nanca Bubur in de mont zo lange tekaumoen, tot dat- 
ze wat bart wort , en daar van maakenze bare lym , om vo- 
geltjes mede te mngen : op Malabaar en Ceylon groeit ook 
uit bet zehe zap, by en omt'rent de wortelen in de aarde, 
een tuber, ofknolle, in 't Portugees hc^de]acsigenaami, 
zynde 'week en geel van binnen , en 't loelk die natie voor 
een geapprobeerde Medicyn bouden tegens de buikloop ; dog men 



daar na elders uitgevoert. 



koop 



In Rumphii Appendice hcec adduntur: 

Saccus arboreus. Major, five Nanca in Hort. Malab 
part. 2^ Fig. ^6. quoque defcribitur nomine Malabar! 



'oorzak 



.r 



conveniens, um dus quoque gencricae fpecies com- 
memorantur , uti fupra quoque indicavimus. Prima 
ac optima fpecies , qua: duriufculam habet carnem 

melhni 



In bet byvoegzel van Rumphius voert dit 'er bygeda 

In bet derde deel van de Hortus Malabar. Figuui 
vertdeeze Boom befcbreven met de Malabaarze naam 1 
:a-Maram en Pelau , in 't Portugees Jacqueira , in 't I 
•oorzafc , redelyk luel met onze befcbry 



r-Jle en bek 



hooft 



■oetenjmaak beeft , by ons Nanca 






lang 



^ 



1 



\ 



> 



\ 



^ 



/ 






I * 



\ 



\ 



>» 



^ 



« 



L Boek. XXV 1. Hoofdfi 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



cata , ipf] -Jaka Papa nominatur .Shi .Z^tt: )"' '11% "l '^"' ^^nca Boebar .?.„£,«, te 




?: 



Ufum 



qua Fapa m zegt,dat men iicel dcrtig zuortsn 'vandiebei- 



omifllim, quLim Amboinenfibus fit i;>notus! 



poceft, hoc loco 



aroons ae vindt. Het 



bekentlf ^H^^^ien^wylbydeAmboinezen on 








c 




T 




O 





T 



4 T 








N 




* ' 



Tabuhe Trigefii 



Qua: ramum exhibet S&cci arborei majoris , qua; r< 
vocatur, Litl. A. ./ . 

B. Stiyitdlh feu truticum denotat , ex quo fruSlus i 
excrcfcunt, qui Litt. C. & D, adnotantur. 



Fan de Dertigfte Plaat 



J 



locr- 



E 
F. 




florifi 



J 



quale & vulgo in Moris junioribus obfervatur. 



gaans gemamt wen , met Lttt: A 

wj^n, aie met C. en L). aangewezen werden i 
A. /f bet bloc7zeI. 

F. Eon bJadt van ten jonge boom, W^ geen innefned^n of rr.. 

kurvents, zo als wy bier in de jonge U^.rh.^^^^^^^^ 
- gewaar werden ^ 



o 









T 




O 



' k. 



,■* 





N M 




RK 




N 





Quura hsc arbor frequenthTiine juxta Rumphiuin in Zey- 
lana, uti Jupra notatur . crefcat, puto hanc eandem effe. 



^aa/ Mendya 



'/. 



f-r:y/ (ie«:« Boom zff r overvloedtg volgens bet /retuigen van Rum- 
lus op Zey/o» ivajl, zo lis hoven vermeldt is, zo meen ik, dat 
deztlfde IS , die d» Arbor Waal Mendva en Maandva irg. 



ZeyL pas. 3 . 5 , 13 & 27. & quum, uti ibi not.U a S*. T/J S . Vh rmtn >;.: M cT't ^" 
tanis vocetur Jaka deMato, cmod cum Rumnhii Pnrfno.ii;. if^l'*^ff ^.'"' "^''"''"- ''' »3"' Muf. Zeyl. pag 



y«9 



per notetur , quod ejus frudus fint edules , uti latius hsc 



Mj/fl6 



c/^ 



d>fi 



27. en ivy I, zo als daar aamremtrkt wen ,'deze'^Lwm by de For- 
tugeezen Jaka de Mato gemamt wcrt , bet geen mtt dePortu^ee. 
Ze.benammg van Rumpbim over eenjlemt, en daar en loven van 
nQXmznJezegt iverd . deze vrugtsn tetbaar te zv% . zo als dit 



ubi hac quoque recenfetur & obiter defcribiturnomine Soor'. ^,„„, ,„„,,„ , „,^,,, ,,,,,,,, ^j. ./. .«„t.. 



^I- 



/' 



< 



ft ■' 



^*<^<\ 

^ 



q « 



4 - h ^ 

* < 



;^ 



^ 

^ 'i 



- » -* 



^ 1 



, . . ^ r-o- '59 ^n 160. a/- 

ou^arzif o72rfer Ae naam vaji Soorzak Boom ^Wijfife vermelt wcrt 

als mede in de Appendix van bet derde deel van Ray pag. 52! 

alwaarze Nanca tfM*Jaca genaamt wert , a/J me^i^ m d^ Flora' 

Malab: van Cafo. Cnmmpl. rii^0 oc : . : 



I ' 




* ' I 



J 



** ;--wrf 



*-• 



^ * 



* ^ 



CAPUT VIGESIMUM SEXTUM. . : XXVI. HO O 



►' ^ ' ^ i 




n 




T 



I 




X 



'\ 



< * 



«y^a«j arbor eus minor: Tsjampadahd 



' 



Tsjampadaha- Boom 



f 



H 



NanccB 



magis filveftris, amat enim magis filvas quam 
^ hominum domicilia & hortos, ejus truncus eft 




5/Soorzak, maarnji 
ijl liever in de boj) 



de voorgaajide'^ 



ereftior, altior, & gracilior anteccdente , obfcure viri- fchen ^oonhen , \yn II 



Jpan dik ; de bhderen fl 



fcborjjt 



'/ 



di feu ex viridi higricante obdudlus cortice , eftque 
fpithamam circiter craflus : Folia funt quoque fimpli- 

pedem ncmpe feu leptem pollices longa, tres qua- groottr dan die <can de Nanca , te <weten een halve met of 

tuorve lata digitos j an ten us autem latiflima & rotun- zeven duimen lank , drie a vier vingers breet , dog vcor wd 

de dednentia apice firmo _ac duro , ipfa quoque funt betbreetjl, en ront toeloopende,7ut ecnbardelfyve fpHs, 

dura , fuperius obfcure virentia, inferius flava, pau- voorts gcleel fiyf , boven boog-groen, en beneeden i£at mi 

CIS obliquis atque arcuatis coftis transverfalibus , in- dengeelen trekierJe,m(a'Wemige fcbuinfTeenlwRtigedvcers. 

terftitia vero tenuiflimis contexta funt venulis , i\^flw-' -*'■'-"- --''--• .. P - .- .i>^.'^'=" 



fVarinmm referentibus , rueofe 



album tenacemquc 



quorem , qui inlliar 



ladlis exftillat, fi decerpantur, uti quoque omnes hu- 
jus arboris rami ac cortices vulnerati tale effundunt 
lac. Prima fruftus germina fimilia funt antecedent! 
i\'anrcE , acuti ncmpe cjuidam folliculi feu juli, quorum 
quisque ex duobus viridibus componitur foliolis, in 



, ^ tujjen-plaatzcn met zeer f 

door'u:even, gelyk de Nanca ev Waringa, ritio; en luirig 
in H aantajlen, bebbc7ide een "wiue taye "Jigtigbeit , die als 
Viclk daar uit dntipt, te ^veten als menze afbreekt , gclyk 



t> 



'fl 



fchorjjen gequetjl 



fchepzclen van de vrugt : 
van de voorgaande Nanca, ?f v:ett:n eenige/p 



vjui^viu.- CA uuuuu>>_vinuiuus componitur roiioiis, in yder van twee groent bhaties gemaaH,ivaar in fc built een 
quibus julus hic contmctur , digitum longus , ex cincrco ftaartje , een lidt van een vinger lank ^graaww-groen , en een 
viridis, hirlutus^ fracL-um lyphs rcfcrcns , horum-.. 'weinigru:g,gelykende'vcelmdevyu<nvanT\ph2: en van 




que julorum duo tresve fimul proveniunt , quorum 
glaberrimi decidunt, hirfutiorcs autem in fruftus ex 



eunt , folliculorumque foliola facile quoque dcci- ten, en 



dunt, ita ut raro apcrta dcpcndentia confpiciantur, 
frudus crafTifTimis ex ramis excrcfcunt uti quoque ex 
•^"^° trunco propriis ex pcdunculis , qui duobus 

differiiri 



Jt 



if^ maar de ruigjle veranderen in Vi 
van de huiskens vallen 00k ligt af 



geopent 



i^ajfen aan de dikke takken y en 00k aah 7 opperjl 
Jlam tiit byzoiidere Jieeltjes J daar aan tiveeadri 



yis^wat t)ogtigy als ofze keep 
vrugt is veel kleinder^ dan die van de Nanca , te ^eeicn 
maar een voet lanky vier a vyf 



ins. Hint emm brcviora, rotundiora, ad oras aliquan- lende, ivant 23; zyn wat korter, van vooren ronder,enaan 

do finuofa , acfi incifa client: Frudlus niulC5 minor ^- ' - - — -• • • - - • • - 

eft quam Nanca, pedem ncmpe modo longus, qua- 

tuor vel quinque cralTus digitos, oblongum rcferens 

gccum, ad pedunculum vero eft magis acupiinatus. Lankwtrt 

txterior flavo-viridis ac pilofus cortex obfefTus quo- de huiten 

que eftangulofis & acuminatis tubcrculis feu ver- 

ruculis inftar Nancce , verum minores funt nee pun- 

"^" a^A "^^"^ ^^^ glutinofas : In centro fruftus fimi- 




sne en pelzige fchorjji 
'fpitjle pukkelijes of 



Jleel ijfe ijoatfp 




tfch niet Jkekende , nog 



■ah f ^^"^ '^^ giutinolas : In centro fruaus fimi- 00k zo kleverig niet ; in de midden is een gelyke Jlaf-Jl 
IS elt ftjius, circa quem nuclei feu oflicula locantur of dikke Jleel ^ om deicelke de korrels hangen tot tagt 



ufque ad oftuag 



& centefimuni 



numerum , 

quie 



o 



of oni^vangen met een zappig 



M 



) 



\ 



HERBARIIAMBOINENSIS | Liber L Caput XXV I 



M' 




io8 

Liae obducuntur quoque fuccofa ac mucofa carne in- 
ar nucleorum , uti Nanca , nuclei hi autem miilco funt 
niinorcs, caro etiam niulto magis flava eft, ac fac- 
cofior, gratiquc faporis, magis nenipc maturas rcfe- 
rens Uvas vol Fraga; nan ita tamcn copiola eft quam 
in Nanca. Si omnes grumosexcorticeextcriore excep- 
eris, cum ccllulis refcrc hie cortex pellem ovinam^ 



en Jlymerig vlees ah korrcls^ even gelyk de Nanca, dog 
deze korrels zyn vsel kleinder^ en bet vlees is ookveel geel- 

zappiger^ en nvel fmakender y namenthk^ meer naar 



ype druiveuy of 



fruftus 



, dan aan die "van rfe Nanca : 
huitenjle fcbelle genomen beeft 

pels of ruigfcbai 



Q 



defmaak en reuk van deze vrugt is veel 
die van de w/^^rp-e??/. Nanca, im 



fatiari pofllmus , quique* in arbore maturefcunt, funt 
delicatiffimi cum grata aciditatc ; qui vero femi-ma- 
turi abfcinduntur, atque in sdibus aflervantur, mol- 
lefcunt quidem, fed multum de grato perdunt fapo- 
re, funtque fatuos dulcedinis: Si medulla feu caro de 



2fi 



ijl 



hoomrypnjoorden^zyn defmakel 



ifgejneeden 



balf ryp 



maar 



,iiucleis fit exfucta, nuclei hi quoque torreri pofTunt, zyn laf'Zoet;bet merg qfgezoog 



funtque meliores^ & ficciores illis Nancce^ caeterum 

ejusdeiji funt adftringentis flatulentseque nature: Fru- de Nanca, anders 



m eeten als Cajlaanjen^ of 



ftus hi totum quoque odore fjo inplcnt locum 
quo fit! fane ^ unde nee hie fruftus^ neque Nanca ^ 
vel Duriones^ aiit Manga Foetida facile ablcon(S pof- 
funt. Trunci lignum eft duplex, exterius enim albet, 
interius vero obfcure lutcum eft vel colons mellini, 
fed ii mortuum fit. eft fufcum . & liirnum ferreum 



kookeuy en men boutze voor beter en droogevy dan die van 

dezelfde Jloppende 



rigen aart ; de reuk vervult insgelyks degebeele plaats^ daar 



Ji 



deze 



f boning'verwig y dog beflerft 



flam is tnsoeederley , "Want van buiten 
betfpini : en bet binnenfle isdonker-p 



feu Syderoxylum optime refert , quod etiam fatis du- na bet yzer-houty zynde ook redelyk ban en durabel^ te 



rum ac durabile eft , fi nempe fit arborum vetuftio- 
rum, quodque etiam aedificiis adhibetur. 

Anni tempus. Colliguntur hifce in infulis menfibus 
Oftobri &Novembri, quamvis menfibus pluviofis quo- 
que maturefcapt ; Amboinenfes quoque bbfervarunt, 
hos plerumque fubfequi Canarios , feu poft eos maw- 
refcere: in Amboina vera^ domeftica^ unica tantum 
invenitur fpecies , quoe in parvas tantum 'dividituf 
l^arietates, omnes enim colorem ovorum vitellinum 
gerunt^ quorundam vero caro eft cjafla, allorum te- 
nuior circa nucleos h^ret : Altera infuper feu fe- 
cunda fpecies eft, priori fimilis, fed caro interna al- 
Uee & fatui faporis eft, unde & fflulco vilior eft, fil- 
veftriSque habetur^guasraro crudacoiT^ditur,fed in- 
ftar oleris codla , ejus verc^ lignum sedificiis multo 
aptius eft quam prioris. Tertja quooue reperitur fpe- 
cies (in Amboina ignota) quae domeftica multo minor 
^ eft, qua^que baud multo longior eft Socco^ fed quo- 



tot timmeren voert gebruikt. 
Zayzoen. Haaren oogfi i 



boomen is , en 't welk dan 



boenael 



boineezen hebben ook 
aangemerkt , datze ordinaris de Canari volgen : in Amboina 
beeft men van de regie tamme^maar eenderleye ZQorte yZyn- 
dejlegts in zommige kleine veranderingen wat onderfcbei- 



"Want Z7 moeten al Vzamen 



zommige 



acutiores , ejusque 



baud 



fcbaars cm den korrel zitten : dan iffer nog een andere of 
tnxeede zoorte,de voriee in alles Eehk ydog bet binnenfle 
vleefcb is ni)if, als mede laf van JmaatTm dierhalven ook 
"jeel Jkgter ,■ en deze bout men voor 'Coilt fixer dindg toelnig 
raM'ta pgefen , 'madt meefl g^Ookt als moer, dog bet bout 
bier van is veel bequamer tot timmeren als bet eerjle : nog 
een derde toorte {in Amboina onbekent zynde) is'veetkleen- 
der dan de gemene , namentlyk niet veel langer dan een Soc- 
cum , dog mede lankwerpig , de punSten van de fcbel zyh 
--'■ -'tjcberp ' ' ' • - ■ "^ 



« aomemca2praetcitur,ticEcquc cielcit inButona,ubi vlees, nicaarom ze ook boven de iromffn, d^nr^.n Lnot -« 



Tepulo 

Nomen. L^tme Saccus arboreus minor: M 
padaha & isja-vpadaba : a Portugallis i 
judicio defcribitur nomine Cbambafdl 



meo 



vlees 3 nxaarom ze ook boven de gemeene voorden geagt , en 
deze vallen op Baton , alwaarze Tepulo voorden genaamt. 
■ Naam. In 't Latyn Saccus arboreus minor . in 't Ma- 



Girujdl : quamvis Tsjampada 



ipfis fcbryvers wordenze , mynes oordeels , b'e/cb 



Pi 



harum infularum multo melior dclicatiorque fit quam 
Nanca. Ternatice Toivadn dLTkimrln.. ^r\^]•^r^^^r^u-t^ /;«,, 



fadarcs 



Tsjampadares & y, 



Locus. Vidctur hie fruftus in Septentrionalibus In- 
dite I0CJS.VCI mcojjnitus, vel, fi Portugallorum C/^aw- 
bafal lit , alms cde natur^E , faltem non invenitur in 
feptcntrionali Butona; parte, nifi forte filveftres fint 
fpecies : e contra hifce in rcgionibus frequentiflime 
occurrit; ita ut nullus incolarumfit,qui aliquam terras 
polfidcat partem , quin arborcm banc in fua habeat 



Chambafai , om datze by baar luiden voor Jleg- 
itr getjouden werden dan de Girufal; boevoel de Tsjam- 
padaha van deze Eyldnden veel beter enfmakelyker is dan 
de N anca : op 't Terndats To wada , en Tiwada, op Amboins 
Anahan , en Ana^n , by onze Duitfcbe Tsjampadares en 
Jarapadares. ^ - j r 

Plaats. Hetfcbynt dat deze vrugt in de voeflerfcbe dee- 
len vanIndien,of niet bekent is, of, (zo bet der Portu- 
geezen i^hambalal is) van een anderenaart z^y ; immersmen 
vintze met beireften Baton , ofte bet moeften eenige wilde 
zoorten daar van zyn, daar en tegen vmt menze in deze 
J^yiafiaen zeer oyervloedig, zynde Peen Tf,ln'r,r]^r-^nnTf,i.„nn 



jrea,undeTp!u;fm Jm a^cip it S ZIL%7 '"'^l''' ^'^"^^^^^ zyn perk 

H.•A„mf,n^ Ln \,irrn^. T. J '^i- " _ r_^^.^?^^? "" ^^^P kojl Van krjPt ; omtreM de bui7.. 



diftum fuit, non vigcnt, fed apricum amant & filve- 



maar willen isoel een ruime bofcb 



lie . auod ex Tsjampadaba nucleo arbufcula 



conti 



geplant zynde , veranderen in Soccus : doe . in der 'waar 



excreverit , folia Socci gercns , quae tamen nullos 



fruft 



r eens gebeurt, dat 'er uit een Tsjampa 
boompje voortgekomen is met Soccus bla 



Nancam 



fruftus in Ban da non occurrit, excepta una alterave 



eft 



vrugt 



Underen in Nancas , wesbalven men deze vrugt in Banda 
. _-,_..., ._... ,.,„,,,,,, llZ ^'^"1' ^^^f ^^^« e'^n a twee boomen , die nog niet en 

fuilTe in raringam arborem , omnes enim hx arbores datJfnTt^'^AV%^ ""'? ^''^ eenmaal gefcbiet tezyn 
magnam inter fefe habent affinitatem. t^L'l'' ^^^"""^^^^^^^ Sorrel verandert is in eenV2siAz 



ipadal 



Ufus^ 



J -"•" M.J.AJ6 uvun 

gfcbap met malkander 



is in een Varinga-' 
groote gemeenjcbap 



Nanca 



mmusque mucofus , falubrior quoque efl ac facilioris 
digeftionis: Rcgignum varietatcs hie multum etiam 
contrjbuunt , Naacsc etiam , uti diftum eft , in occiden- 

. . talibus 



'orugt is mede 



'vn-/,«iC>.^*. 1 J "' •""s" " I'Kuc van de zelfde 
r'enAeZet f '''''Saande Nanca, .„ om datze 
ren mmjleimerig is, zo moet menze ook voorsezonder 

^'I^^IT'"' '■' ^-r'^ring der lan§STpp^^ 

bier m ook '^^sel , <want , als gezegtt de Nancas ind 



n 



de 



weft, 



I 






# 



\ 



\ 




' ( 



* 



I BoeL XXVI. Hoofdjl 



, r 

AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



talibus Indis plagis crcfcentes multo funt mellores 



e 6t fieri poteft, quod ])\m[s . Amboinfi 



ijlerdeekn van Indien ivajende 



109 



e 



vel zyn , datze die fneer 
lers bier te lande is men 



fentimus, ncc pleno ftoraacho edendi funt far To T'? . ^^-^W^^^^^-^^l miners bier te lande is men 

turn: Amboinenfes plcrumq^^e p^al^mnf^^^^^^ rfJlT¥ '''?' ^'li'l' ^^^^^^^" ^^''' ^^Sh en genme- 

Hi, dum meliores, five fH?ad ?eu tXl nTadhomm iJfT^ ""f" 1 ' d'^«&o/;2.a.n Z;.Z.6,;t doorgaansde 

ventres replendos, qui e lam rSLSriritl co^ ^ tZlt'T ^''^ ^''' ''^'''' de-wyledie, ^tzygezooden of 



padahcB caro ob fatuum Tap 



buikloop 



offwitte Tsjampadaha voort bet vleefcb omzynlafi 



aroores nae in longos relinquuntur annos ob lignum sdi- fmaak ^eimcr\emenmZ^ '"' ^'^^ '^-^^ 



ac aliud ligni genus: VefpcrtilionerfummoDere exne' i.TZ} T T7 • f ^'^ '' ^^'^ ^^'^^ ^" ^^•/^^'/^^ ^« 



tunt (5: amant holce fruftus , quo , ^^, , ,^- 

ccs totos emitcunt, atque hinc inde decidentes in fil- ..„ 

va facilhme quoque progcrminant, uti quoque fi cum laa; 

fordibus projiciantur: isd hujns Tsj ampadabce arboriB opk 

radices iub terra qujEdam etiara excrefcunt tubera, quae by . 

efl-odiuntur & comeduntur , uti infra fuo loco Lib. ond 

II. latius id mdicabitur: in Malabara & Zeylana parva me? 

etiam occutrit fpecies, qus fuperiori tertije firailis ell mr 

fpeciei, atque ampla quoque gerit & rugofa folia, & Cn 

craffiffimum truncum , quem duo vix homines brachiis dei 



vanze de korreh door den afgank ^cdcr ^c 
m , en die dan bier en daar in 't hofcb 00k 
elyk mede ah menze maar in de ruigte u-e 
'len van dezen Tsjampadaha-^oom , groeye\ 
irde, zeekere Tubera, of aari-builen , deii 
ift en eet, gelyk op hareplaats, Lib. 11. 
lader zal gefproken -Worden : op Mullabaa 
■ men 00k een kleene zoorte , diemet de bovenfl 



dikke ft 



medeg. 



Vetuftidrum truncorum lignum optimum etiam eft ad 
ffidificandum , unde aflerculi elegantes formantur pro 
ciftis , quodque ibidem vocatur Angelyqtien lignum. Ab 
Apodibus feuAvibusParadifiacis fruftus hi fummopere 
expetuntUr in infulis Popoefeis , ita ut hos fsepius totos 
perforefit , atque toto corpore per illos tranfeant, 
uti latius id a me explicatur , & videri poteft in libro 



kifi 



r /I , , . - Het bout mn de Glide Jl ,„„ 

kojtelyk timm'erbout , uitleverendefcboone planken 



'/ 



Pop 



dc 



Rumpbius in Appendice 



'■. 



Hujus ulterior & amplior defcriptio occurrit in Bort 



Ive zodanig doorbooren , rfarzi? met bun geheele lyf 
or beenen Jcbieten ; daar van 'kari by 't Ambotnfcbe 
ek) parte 2. wat nader gezien en gelezen ivorden, 

H 

J^umpbius voegt 

Breeder en nader hefcbryvtng van deeze %oom zlet ' in i 



f 1 




jQma & celfilfima dicitur arbor , quae cralTitiem fs 
habet fexdecim pedum , ex qua navigia Mansio 
didta conficiuntur , quse oftoginta pedes funt longa, 
& novem pedes ampla: Cognovi arborem hanc quo- 
que in Java crefcere, inter alias circa Bataviam in fil- 
yis , vocaturque Malaice ibi Caju Bandaa , fruftus au- 
tem Boa Bandaa , Portugallice Angelika : Arbor ple- 
rumque tam crafla eft , ut honio vix brachiis illam 
amplefti poflic , folia non multum differunt a Tsjam- 
fadabas foliis, excepto quod ad oras fint Integra, nee 
profundc dentata : Fruftus quoque non fiint oblonei , 



?# 



befcbreven 



M^n 



naamt , daar uit kan maakeh 80. voeten lank en p. dito 

breedt. Ik beb verjiaari dat deeze Foom mede op Javagrocit 

onder andere onitrent Batavia in 't bofcb , en ivert aldaar 

enaamt in 't Maleyts Caju Bandaa , en de vru^ten Boa 

landaa, in 't Portugees Angelika. De boom is^bfdinaris 




rfcbillen 



kan 



rotundi 



ipadarum 



en 



diep 



num eft mtenfe luteum, aptum sEdificiis <Sc ciftis. 



♦ 



Soccum, ofisoatkleender^ vanbinne? 
padaas, en van dezelfde fmaak. Het 



ijl 








c 




r 




o 





T 








N 




Tabula Trigefmce Prima ^ 



Qus exhibet ftipitem arboris , quae Siccus arhreus minor 
Rumpbio vocatur. 4 . 

^^^ ^ b _ L ■ - - K - ^ 



a 



yulum flortfi 

>uomodo fruQiis 
Vtiflfwrn majori fo 



Van de een en Dertigfte Plaat 

> ■ 

L 
I 

H 

De^velkd vertcont eenjlronk van eenboom-^ die S 

minor van Rumphius genaam werL 
j4. iVyfl aan deszel/s bloeyztL 
B. Hoe de vrugt zelfs uit deft am te voorfcbyn h 
C Verioont een vrugt in grooter gedaante. 



arboreus 












o 





^¥ 



N M 





K 




N 




f 



Mirof, CI. Runtpbium in Appendice fuo hanc arborem re- 
ducere ad Ansjeli H. Malah. quum ejus flores , fruftus ac fo- 
liatura quam maxitne ab ipfa difFerant, qux cuiii Jubfequenti 
Sf^^re Sqcco ipfi dicto penitus conveniunt, ,unde & meo ju- 
dicio Ansjeli eo pertinet , uti illud ex figurarum compara- 
tione quam evidentiffime cohflat. 

H^c porro arbor a Falent. in Jmboina defcrij)t. pag. i6o. 
nomine Tsjampadabca arboris defcribitun 



verwondere 



rfcbillen , als mede de blqemen 



deszel/s 



eeneinaal met bet volgende geftag 



onder 



Figuu 



als 



Valent, in de befchryving t/aw Amboina pag. i6o. vermeldt. 



« 



• 



~^i. 



,-< 



CAPUT 



O3 



XXVIJ, 



■*? 



# 




110 



H E R B A R 1 1 A M B O I N E N S I S 



Liber L Cafut XXVlL 



CAPUT VlGESfMUM SEPTIMUM. XXVII. HOQFDSTUK. 



Socciis Lanojus: Socctis Cap 



Katoen Soccus-Boom 



Occiis arbcr ex affinitate quoqiie efl duarum pro- 

ximc ancecedcntmm arborum^ quamvis folia ma- 

xime diffcranc, banc autem inter ^q^q affinitacem 

in eo i^crunt , quod copiofum dent lac grucinofum. 





^gfi 



tt 



laagfchap 
boeixiel de 



^^ xime diffcrant, banc autem inter Me affinitacem -■-^ bladeren een zeer groot verfchil daar omtrent ver- 

in eogcrunt, quod copiofum dent lac glucinofum, toonen ,maar deze gemeenfchap behbenze egter viet malkan- 

frudusquc fine flonbus progermment, eorumque cor- der , om datze vol kleverige inelk zyn, de vrugten zonder 

tices angulofis obleffi fint apiculis & cancellis : Tria bloeyzel 'voortkomen , en baare fcbilkfi mede met boekiee 



tices angulofis w^.w... ..... ^^..^^..^ ^ ^^w^^...^. ^..« 

generalia hifce in infulis habemus genera Socci arboris. 



icn' 



\pas 



^fig^J^Gg 



(\MX pilolam, led edu- ten van den Soccus-boom in deze Eylaiiden aamenierkt 



quse plunmos gerit 



'Ji 



tfmet ijcemige korrels in beeft 



cundo 5of^tiJ 5/^"i vel Kiillur , 

nuc;ea> 5 tcrtio nlveftris fpccies, ^ ^ ^^^^ 

las cum fjbdivifionibus, pcculiaribus defcribemus ca- ten dcrden denuilde ioorie^ ^alkleu^elk^^ 

onderling, onderjcbeit in baare byzondere Cap. zullcn be^ 
Jjcbry'ven. 

1)5 Soccus Capas is een boom bebbende de boogte van 
een Noote-mufcate-boom^ met weinige en wyt uitgefpreide 



pitibus 

Socciis Capas eft arbor altitudinem Nucis Mofcha- 
tx attingens , paucis fed exrenfis & incurvis ramis, 
foliatura laxa ac rara, ita ut ubique per eam perfpi- 
cere polTimus ; folia enim craHis curtisque infident 
petioliSjfcx feptemve tantum ad rami cxtremum con- 
junfla&arfte nexafanc, forma rofa: feu majovis floris, 
quumque rami plerumque ad extremum fint elevati, 
brachia refcrunt majoris lampadis : Folia ipfa funt am- 
plifiima, firnia, ac infra obfefl^a craflb protuberance 
nervo , duas circiter fpithamas longa , paulo minus 
lata, ab utrisque oris in quatuor vel quinque profun- 
das incifiones diflefta, Quercus folia asmulantia;fin- 



loof 

ir oeenen kan zien ; want de blader 
jleelen , maar zes a zeven by malk 
'dterjle takken , digt aster een , in d 
?, of groot 



Jlaan op 



Jte^ eynden een iveimg op^aarts geboogen zyn, 

^ ^^ Pyp^ '^CLU een groot e lampe; de bla- 

^^^i fiy/i en doortrokken met een dikke 



omtrent tweefp 



viao iww...^..w.. ^ -, ^^.^^^ .w..^ «..uL.iautia,uii- tuTiK , e]i TOflf mmaer breet. aan weerzyden in mi 

guh vero lacmia acuta eft craflamque albam gent ^roote fnippelen gedeelt , met diepe keepen onderfc 
coftam m longitudinalem ddmentem nervum, qu^ lykans gelyk de%yke bladeren /dog Sr M 



fi attingantur non funt fcabra fed glabra , uci tales 
quoque funt petioli ramorumque extremitates', 
ad fummum longam quafi gerunt proboflidem e 
ridibus conftruft^m foliolis , quce fi decidunt, ix...^^ 
patellje fonitum edurit, albumque tenax & glutino- 
fum exftillant lacfi vulnerentur.uti tota auonue ar- 



if 



quae 
ex vi- 

inftar 



Jpits toe y en beef, 



foeloopende , in "t aantajlen niet n 
ianig zyn baare fleelen en voorfl, 
een' lange fnuyt bebben , van i 
, in \t afvallen rammelenze ah . 




&: truncus 
firmiter r 



zagt 



menze quetjl ; gelyk mede dg, gebeele boomTnfcborffe zoda 
nigtn ruelk mtgeeft: en die ook zo vafi aankleeft, dat men 
ici mHi^n.a xwxia_.v.xiguo vj. ioluuuus prupuiiuiac ju- zj quaiyk Van de banden kan df kryien ^ tuffcbendp ZZ 
us, policcm circiter crair^, manum longus , flexi- -fie bladeren komt een langenei-Zlfr^fl^^^^^ 
lis . mollis ac lanugmofus Typhp clavum omnmo re- een duim dik , en een bant lank , buigma ' 

ferens: poft hunc.Cfed inter i^oha quoque) excrefcit agtig in Yaantaflen , Veenemaal^hhf^rd^dZn^Zf 
fruftus, forma majoris cordis, fq.u parvi Durion s, u- TvSh:i' aPterderehiP Vdnirf^Jlfl^P ^-^l,^ .' % 



jnagn 

rid: 

feu 



toefmallende ^ of^ 



gisque aequalibus quam in Durionibus, elcvatioribus 

fnmnn auam in Nanca. Quo noiirfnrpQ Rr Innmiii'r^vrto 



pukeltjes of 
gantfcb 



gejleepe 



tamcn quam m Nanca. Quo poiitiores & humiliores de'-Burioenen, dgvZi^^^^^^^^ 
hiE fint verrucuhB, eo mmorcs gent fru^lus nudeos, gladder en laser de-^/JiZft^^L^h^^ ^^^ 

copiofioremque medullam., quieilutinofa quoque eft mecrderm^^^^^^ t' Z'"^'' MP''^' ^ *« 

Fruftus internus lanug'nofam, ftu pilolam^edt cor tf^f^^Tp^^^^^^^ ^^^elve kleverig in 't aan- 






nem,xmuiantcm pclhs ovins villos,quce ficcior eft 
carne Nancae y & cortici firmiter neflitur, vel ipfum 
formac corticcm ; in centro ilia eft laxior, ac par- 
vam conftituit cavitatem fine nucleis vel ftilo illo 
longitudiniili, excepto ifi unica fpecie, quce pauco? 
tantum gf^rit nuclcos , hicque frudlus non valet cru- 
dus fi comcdatur , fed toftus , vel alio pra:paratus 
modo: Si enim exterior cortex feu pellis abfcifl[li fue- 
rit , caro quoque turn pilofa dillecatur , & cum jure car- 
nium coquitur vel alUitur, uti noftratesBrafllcam prs- 



ft en; de vruet van binnen beeft eenwolagtw of bM 
"" ^ , gelykende de vlokken van eenfcbaaps-vel <wa 
landat^ "uan ^e Nanca , e« am defcborffe vafi b 
f eygentlyk dt fcborjfe uitmaakendeiteeens of 



Jleel of 



bolligh 



beef 



f 



9/0? 



"*"*•• ■ — 1« -^. -v^ , V.W* ^iv^Anau^o jjituin^aiii pice- nan linkkf*n 

parant , tumque fere uti Cinaraj capita fapit. Amboinen- de kil dovt 
fcs carncm banc quoque coquunt cum Calapp^ lym- Aviboine^ze 



fgefneden is , danfnyt men ook dat 
Jtukken, en kookt offlooft bet in vlees-zop 



buitenjle fcbaal offcbelle 



fmaakt 



pha , prsferunt tamcn carbonibus afTa am Sonec ex: tfhl^7^fZ,h ^'' f T ^^^^us-melk dog liefjl 
reri^r combufta fit pellis feu coftex , dein medullam jltZ ^opdekoolen gebraden, totdatdebuitenjlefcborjft 
:^„.,.^«c,^;f^«^.r,^ oL„o^,-,«,/-oi ^> ' ''' iiii-uuiiam verbrant . daar na fnydenze 't nifinr nnr, a„ui,„J L .«£. 



daar nafnydenze 't merg aanflukken 
" Calapp- - 



in partes dilfecant , atque ciim Calappa; lafte comediinr 

Quidametiamfriguntinfartaginepronlacentis vei ""' '""^•'"\f/"^r''''''"^- ' 

in oleo torrent, afiique, uti Sumatrenfes, hanc'ex JTZilnf'''^f'^^^'''''^y'^'^^°'^'''''^^ndere, 

ficcant medullam & confcrvant, camque loco pan is ad f^i LT.f.T a' ^'''^''^ ^'^ ""''S en bewaaren bet, 

alios adhibcnt cibos : Arboris cortev ea rJnif.V ,1, ?'" ^^'. *?.°^ ^°^ bunJPyze tc nuttigen; de fcborfTe 'nan de 



^j^v^, ..w -*--'*^^<^v%il4VIW4^ IV^WJ Well lis ciCl 

alios adhibcnt cibos :^ Arboris cortex efl cinereus vel 



fi 

Int 



rcalbusj'fique incidaturj glutmofum exftillac lac* 
terius lignum flavefcit,in vetuftioribus vero truncis 



Het binnenji, 



intenfc Uitcum , levc , &fungofum eft , nee facile poliii f^tz.^AZ'i 'f'^r'^i'' boog-geel, ligt, voos,en 
noteft , auamvis ad opus quoddam mcchanicum adhi! tl^n^JZtT f^'^'-'?''' ^^'"'^'^ ^'^ nog%l tot eenig 
tcatur:liramiamputentur,lacilludexcortice^an7um ZTll^l^! 1"^ V.^^^^^^ de takkln afkupt ~~ 



J A-rr 1 i- ' 'v. "'""^•■^'-'^'i'-i'-^i.ancum 

deftillat, ex ligno vero aquofus profluic humor- radi- 
ces funt paucjE , fed crafUc , neque profunde terrse in- 
fi^untur, und»; & hs arbores non adihodum tmn ^,^^ 



defcborffe, maar uit bet bout loopt 



ftas 



» ' 



% 



Anni 



f- 



t anders ah een voateragtig zap 
:,dog dik, engaan niet diep in de aarde, maar ^eg 
^fibToot ,<wesbalvenook deze boomen geengroote vaj 
t bebben , ah Vr flerke of barde winden ivaayi 

Say 



■^ 




I 



/ 



1 

\ 



f 



L Boek. XXVIl. Hoofdfl. AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



Annitempus. Non certum obfervant anni tempus, 



III 



Sayzocn. Zy houdcn gcen regt zayzoen, en men 



& plerumque per totummaturercunt annum, quamvis mecji bet gebeele jaar door ,boe-welze in lame ' 



vmtzs 



met zy n ah de 'volgende korrel dragende ; men kale ook 
met van de korrels voortplanten , maar meet in de ^orteleiu 
die boven de aardeuitfieeken, bier en daar keepen kappen\ 



men 



non adeo line frugifers; h^e arborcs ac fubfcquens gra- 
nulofa: Per nucleos propagari non pofTunt, led radi- 
cibus, qujE llipra tcrram eminent, hinc inde incifio- 

nes fieri debent, ex quibus novi progcrminant fur- ^^ar dan Jiieir^efcbeittjes uitvoortkomen'endewe£ 

cull qui cum radicis parte amnutandi & tranfplaiv met een fink van de Nortel afkappen, e« alo Tr^L 

tandi funt: Atque hinc fit quod Ltc fpecics tarn raro kan-, en mr door komt bet ook datmen tzezolteoT^^ 

occurrat , & quod incol^^ pra^ferant nucleos fecunda^ zo ^cinig vint , ah mcde oin dai de Inlanders me r bouden 

fubfcquentis fpeciei, qui meliorcs fi.int ad famehcum "'-- ■"■- '- — '- - •- ' • - • - j. i^unui:rs meer miden 

eorum ventrem rcplcndum: Malaicenfes vero, Ma- 

cafiarenfcs, nollraquc natio banc fine nucleis pr^Efe- --^^-jj^'^'^,^. vu^. naue oouaenmeer mnditsena,izon. 

runt fpeciem: Pnmi duo popuh banc eligunt, quum d^<^r korrelen ; de tv:ee ecrjigememde natien , omS liver 

toitam potius edant medullam, & noflrates, qui ar- bet gebradene merg eeten , ende de onze (ah dTkookS 




lius praeparare pofllmt codlione vcl friftionc: Dida 
Socciis arbor aliquas etiam'habet varietates, prima no^ 



den door kooken enjlooven: de gem. Soccum^boom bee ft ook 
nn.rr eemge verajidermgen; namentlyk de eerfle zoortis bet 



nempc fpecies commune & vulgare eft, ut ita dicam, 
genus, ut & ilia, quam ftatim defcriplimus , qu^que 
nullos gerit nucleos , & Soccus Capas proprie voca- 
tur: Altera Ipecics eft Soccum Battt , Amboinenfibus 
Sune & Soun Habatu difta,a prcecedente non multum 

diverfa, excepco quod in hac pauci fub medulla in- 
veniantur nuclei, utraque edulis & cibis inferviens^ 

nuclei enim torrentur, atque medulla interiorque cor- de korrels hraai meuy en hetmerR"a1sme^^^^^ 

ticis pars coquitur , hujusque ac prcTcedentis funt ^it de fcbel kookt men , en van deze , of wel de voorAanZ 

Socci, qui mBanda Socctm Radia dicuntur, qui plu- zoorte zynde Soccuns, die men in Banda Soccun Ridh 

rimum in Pulo-ay crefcunt, qui frudtus funt oblongi, ' " — " « - . ivauia 

ac plerumque fine nucleis , vel quidam duobus tri- 



gcmene en eerjle gejlagt , midsgaders degene, die <wy zo even 
bejcbreven hebben , en dewelke gants gene korreh en beeft. 
eygentlyK. Soccun Capas genaamt muerdende: de twiede 
zoort IS Soccum Batu, by de Amboineezen Sune en Soun 
r f-/f ^"i ^f f 'f . '^fn bet voorige gejlagt niet veel ver- 
JcbiUende , bebalven dat vien daar in een weinig korreh on- 
der 'J merg vint , beide eetbaar , en totfpyze dienende, 'want 



e 



noemt, dewelke meejl op Pulo-ay wajfen, T^nde wat lane^ 

n^ • r ■ n. o- "^^^P'S >/P ^oorgaans zonder korreh , of zmmige 7net maar 

busve tantum gaudent. Tertia fpecies eft parvus Soc- twee a drie: bet derde gejlagt is de Heine Soccun waar 

— ' cujus unicam tantum vidi arborem in Hitoe pro- van ik mdar een eenige boom op Hitoe bv de IVpirnr^ Qp. 

irw.im Cf^nolrt nni>niif> filn*rki-r>m matr»i-/^mnn<» «•<:>».<»_ tytin r, «r, : „„ U „1,U . °J n"^ _ ..' J '*'-•«•* eg t" J OC- 



van 



pe pagumSenalo, quseque altiorem majoremque gere- nalo , gezien bebbe, en dewelke veel booger en erooter 
bat truncuni quam vulgaris Soccus Capas: folia autem Jlam was dan de gemeene Soccun Capas- dop van blade' 
conveniebant, fed glabriora erant: Fruftus ejus erat ren dezelve gelyk, en ook alzo glat; de vrutrfwas klein 



parvus & rotundusj plurimis intus repletus parvis nu- 
cleis . qui tofti etiam comedi poflunt , fed cortex 



meejl ront , van binnen vol klein? korreh , die men ook 



en 

gC' 



hraaden eeten kan, maar defcborjfe geenzints, en 'tfcbeen 



non edulis eft : videbantur autem Hituenfes banc non dat de Hitiieezen bem niet nvel kenden , zo dat bet nos onzee- 

bene noviflfe arborem , ita ut incertum fit , an ex Socco her is, of by van Soccun Capas , dan of van Soccun Bidii 

Capas , an vero ex Socco Bidji progerminaverit : Hi- voortkomt ; werdende by de Hitueezen Kahali eenaamt 

.„„„r.„ .„^ ,...oT,,„^ TTnUnU. .A K.. -.,,...,.■ „.»„. en onder dit gcjlajt beboort meds de SoccumTeUooTId/' 

welkemenop't Eylant Damme vint, zynde klem en ront, 
de buitcT^e fcbel bezet met geele en brume plekken , en van 

_ ^ Dtnnen hebbende een geel vlees , midsgaders veellleine kor- 

quam plurimi reh daar tujfcben ; bet vlees is bequaam om te eeten eehk 

parvi locati funt nuclei: Caro hsec apta cibo , uti mede de korrels; en men vint 'er maar een a twee boomin 



tuenfes earn vocabant Kabali : ad hoc "quoque genus 
pertinet Soccus Tellor , quae in infula Dammea inveni- 
tur, cujus fruflus eft itidem parvus & rotundus, ex- 
teriorque cortex variegatus "luteis ac fufcis maculis^ 
interior vero caro eft lutea . inter 



quoque nuclei , hujusque tantum una alterave arbor 
invenitur in Banda , ubi 



van in Banda, alwaarze zommige ook Soccun Maas , Soc- 



quidam hanc Soccum Maas , cun PifTang , en Sero Wakki noemen : op Damme waO'en- 



Soccum Pijfang^&i Sero Wakki nomm^int. In Damma funt 
filveftres, floccique illas pendent, funtque altae arbo- 
rcs, folia gerentes rugola, unde & forte melius per- 
tinent ad fpecies Socci Bidji ^ quae in fubfequente de- 
fcribuntur capite. 



ze in 't ixjilt , en werden weinig geagt , zynde booge boo- 
men met ruige hladeren^ enJraarmmJTcbien beter te reke- 
nen onder de gejlagten mn Soccun Bidji , dewelke in 't 
volgende Capittel bejcbreven worden. 



Nomen. Latine Soccus Lanofus: Malaice folummodo l^^^^m. In 'tL^tyn Soccus Lanofus top Maleytsaltenelyk 

Soccun , & Soccum Capas a lanuginofa carne , quae Gofly- Soccun , m Soccun Capas , van boar wolagtig vlees ie- 

pium refert , quod a Malaicenfibus Capas vocatur: lykende voel wat na bet kattoen^ dat by de iWa/mrj* Ca- 

TernaticeGow205Maca{rarice5a^ar5AmboiniceiS'oMw& ' ^ ' ^ ' ^ .- . -. J 



Sune , 

Soccun. 



pas wert 

in Banda Soccun Radja , in Baleya & Java ' Amboins 




enaamt; op Ternaats Gome ; Macajfars Bakar- 
oun, en Sune ; Bandaas Soccun Radja, Baleis 



en Javaans y Soccun. 



Locus. In Occidentalibus Indi^ partibus frudus hie Plaats. In de wejlelyke deelen van Indien is deze vrugt 

eft incognitus, ac primum invenitur in Orientali Su- onbekent ^ en men vintze eerjh op de oojl-zyde van Sumatra ■ 

iTiatraB parte , in Java, circa Bantam, uti quoque in op Java y omtrent Bantam ^ als mede op Baley y en Madura^ 

Baleya, & Madura, quam vis ubique raro,frequentius boewel over al weinig ^ dog meer op Celebes: in Amboinay 

inCelebe: in Amboina ac Orientalibus infulis non a- en de oojierze Eylanden mede niet veely en welmeejl inde 

bunde , ac plurimum in hortis plantatur h^c arbor: e- hoven geplant: daar en tegen zynde korrel-dragende alhier 

contra granulofa hie frequentior eft quam in Occi- overvloediger dan in de wejlelyke Eylanden. 
dentalibus infulis. * 

Ufus &f Natura. Frudtus hic^'natur^s eft ficcioris, Gebruik en Aart. Deze vrugt is veel drooger vanaart, 

quam ullus ex: antecedentibus , cum pauco vel fere dan eenige van de voorgaande^ met gene of maar weinige 

nullo mixtus calore: Solidum quoque ac copiofum bitte vermengt; zy geeft ook een vajl en fterkvoetzely daar 
dat nutririientum, quo cito ftomachus fatiatur, unde 
optime laboriofis convenit hoifiinibus: lis etiam con- 
ducit, qui laxumhabent ventrem, modice enim ob- 
ftipat , ac multo melius dat nutrimentum noftro 

praeparatum modo, 11 nempc jure carnium pingui fit en toeoereit zynde l dan op de Amboi?iJcbe wyze gebrdaden : 

mcoftus vel frictus , quam Amboinico toftus more, de afcb van de gebrande bhdereuy met een weinig Calap- 

Cinis combuftorum foliorum cum pauco Calappse oleo pus-olye en Curcuma gemengt , wert gefmeert of gebruikt 

fit Curcuma mixtus illinitur & uiurpatur contra Go- op Gomuto Mengate, 7 welk is een drooge en beete ep- 

mute Mengate; qux eft ficca & calida cutis rubedo, dragtigbeit des buits y voortkruipende als een Herpes- 

^inftar Herpetis proferpens: Lac ex trunco exftillans de melky die uit den flam vloeit y kan men msde toebcreiden 

in Vifcum praeparari poteft, ft cum Calappce lympha tot vogel-lym^ als vienze met Calappus-melk opkookt, en om 

ebulliatur, ac quibusdam circumvolvitur & obaucitur eenige Jlokjes rolty daar de vogels konncn opzittcn , en die 

bacellis, quibus aviculse infidentcs firmiter iis infident dan daar ook aan vafl blyyen: als men deze melk vergade- 

& adhtErent. Si lac hoc velimus colligere, una tan- renwilyzo moet men niet meer als ecnen kap in den flam 

turn in trunco incifio fieri debet, turn enim copio- doQUyWant als dan looptze daar veel rykelyker uit dan als 



men baafl van verzadigt wert y en dierbalven paflze betl 
voor arbeytzame menfcben; zy is mede de gene gezont , die 
een weeke buik bebben , want zy flopt matelyk , en eeefi 
veel beter voetzel op onze manier ,met goet vet zop gejtooft 



iius 



vun 



I 










tH 



■-- 



I 




r 



Hi 



fiERBARIIAMBOINENSIS Liber I. Caput XXFIIL 



fius'effluit, quam fi bis terve incidatun Si hoc lac men 'er Hvee a drie mad i7i bakte 
alicuJLis cuti vel veftibus adhaereac '' "' "' ~ '' 



oleo vol alia 



pinguedinc elui poccll ac depurari. Vulgaris Socci blyft kleven, zo kan menze met otye of 



, en mecr opening 
buit of kleeder 



*ic 



ifwaJfcL _ 

mee72e Soccun is onbeqiiaam tot Uet tbmneren "van huizen 
dog aan de gebeel oiide boomeiiy ivanneerze hare bladeren-. 
begiimen aftepcrpe?iy ivert bet hlnneiijlefcboon hoog-geel 
)aar nit men dan plankjens kan zagen^en dezelve gebrui- 

ken tot kleinekisjes ^dieookdoorbet jterk polyjteneenfraay 
aanzien bekomen: de ylmboineczen maaken ook van dii bout 
hare Tifcn^dat zyn lank^erpige trommels^ 07n datbetligt 
is^ en een goede klank geeft; der Amboineezen kraam-vrou- 
i^en gehrulken van dezen boovi^ voor "t merendeel^ tvcee- 
derleye drank ^ te ti'eten na baar baren^ en ^ui^aar van de 
eerjl 

cum 



lignum sedificationi inepmm ell, in vctuftilfimis vero 
arboribus,' quum foiia incipiant dimictcre , interius 
lignum elegantcr luteum ell, ex quo tigiila lecari 
pollunc, qua^ ad ciltellas adhibentur^ quae fortircr fi 
fuerint politx^ cgregium adquirunt colorcm, Amboi- 
nenfes quoquc ex hoQ ligno fuos coniiciunt Tifen y 
qui funt oblcnga tympana, quum lignum fit leve ac 
fonorum : Amboinenfes quoque pucrpcrs hujus ar- 
boris duplicem adhibent potum poll enixum foetum, 
cujus primus fequenti dclcribicur modo. Recipe cor- 
ticum Socci Capas arboris tres partes , corticis Manga^ 
fo(itid(E duo fragmcnta , lingula fcmi pedem longa 
Aq duos latadigitos, totam Cepam^ viginti grana pi- 
peris nigri y ac frullum Cidit Laivan y cuncla h^c 
concoquantur, ac puerperse brcvi poll partum pro- 
pina,quod peroclo deccmve continuatur dies ad fan- 
guinem attenuandum^ lochiaque pellcnda, de altero 

autcm potu poftea lihr. 5. ad Tanarium Minorcin feu ren^ te drinken^ \t zelve 8 a 10. dageji na mulkander c7n^ 

Same agetur; Amboinenfes etiam ex prsedifto arbo- tinner eiide cm bet bloet te verdnnnmy en vocrts af te zet- 

lis Ia£le conficiunttcllam^qua obturant vaforum fiflu- teny en ^vatnu aa^igaat de t-wee^ie drank daar vanzalhier 

y quse aquae inpenetrabilia effe oportet, hunc in fi- iia in T "^" ™'' — ^x-c-,..r„* 1.. ,,.'". 

nem adhibent prxtermemoratum Socci lac ex trunco Jproken ' 
elicitum , recentem Sagus farinam , faccharum nigrum, boom-mei 
&^ovi albumen, qnx omnia tarn fortiter & tarn diu. fchetiren 

inter fefe fric^nt, donee inflar duric.fit pultis, qua toe gebruikend^ybenevehsdevQorn.§QCQ^n-mz\^^^ 
mafia tum fifiuras aliaque coiifolidanda pbcurant. ^ n . . .. ., « 



bcfcbrevcn ^l'ort: necmt fcborjfe van de: 
-boom , drie Jiukjes : fcborjje van den k 



peper , 



pol^je J en geeft 



Jiukjes, yder een half 'voct lank : en em paar 

eheele ajuyn, t-vointig korreh zu^arte 
Jiiik Culic-Lawan , kookt dit al Y zainen in 



ras 



o/SaniG, lib. 5. gehandelt of ge 



iflryk 



A-^i^ daar 



^9 *' 



fiarn getapt^ wat verfcl 



.■ T ** 



" \ 



fi 



V 



rS 1^ 



pap 



■ ■*■ 
^ 9 



en 



f 



* ". 



maaken 



fcheuren^ veegen], cf 



i- 



Tabula Trigefima Secmda 



r - - - 



rt r 



De Tiuee 



'*-■* 



Dertigjfie Plaat 



. L • 



Soccun C a p a,s vulgo vocatur. 



ofus Rt 



& 



\ 



V» ' 



Vemont een Tak van de SoccusLanofus van Rumphius , dh 
'-SOccun Capas £31 't gemen gendam ivert. ■• . 








VAT 




O 



'xM 





N M 





K 




N 




' i 



^^ 



Ansjeli H. Malab 



foliatura Integra eft , hujus vero laciniata , quo difFerunt 



' \k 



r 

■ Bit is eigentlyk een zoort van de Ansjeli in de Hortus Mak- 

baric. derde deel Tab. 32. vertoont^ weike met betle hladenis 
daar deeze '-- '" ^ t, . , - > 



Soccus Lamjus a Valeni 
Boom , & fubfequens ^ag. 
fcribitur. 

■■iT ■ 



pag. i6r. nomine Katoen-Sockam' 
162. nomiiie KorUSockam-Boom de 



rfcmi 



'nge/nede bladen beefi 



*> 

A9 



**■ 



y vanelkand^r 



' j~ 



i)^Soccus Lanofus <ivertby Valciit.pag. i6i.mderdenaam 



Sockom 






efcbreven 



-^^ 



CAPUT VIGESIMUM OCTAVUM. XXVIII. H O O F D S T U K. 



* « 



r » * 



•^ 




Soccus granofus : Soccun Bidj 

Uod ad Soccum granofum attinet ; hujus 'arbor 



Kgrl Sockam-Booms 



' >^n^1icn o''^""^ granofum attinet; hujus arbor TA£ korreUdragendeSoQcun aangaande: de boom m 
:?1^' 2l',:P?''il?.^l^5_^?^^.'^«^^ differunt,_fed \J ^rugt ver/clSlt ^einig ^an deioor.aande Z 2 



^ rami amplius fefc extendunt , atque humilio- 
rcs m trunco furft fiti: "Huius autem folia nl^mm. 



que funt major^ & rugofiora , ultra tres fpithamas 
longa, pauIo mifius lata, in quatuor quinqueve etiam 
lacmias diireaa,firma,ac fonora, fuperiore parte ru- 
gofa, Icabra ; ihfcriore autem lanuginofa. Horum pe- 
tioh, quibus infidentjdigitum circiter funt craffi, ac 
hirfuti , rugofiores vero feu potius pilofae ramorum 
extrcmitates. Ramorum fummo , uti in prcecedente 
quoque, adcrefcunt tales Juli, fed longi6res, pedem 
circiter longi m_oIlcs,& flaccidi, quique flores hujus 



ffreiden baar njoat wyder uit , en ft, 
iu »»«ger aan den flam ; maar deze bladeren zyn doa 
a7isgrooter, en ruiger, ruim driefpannen lank, en im 
nderbreet, ook in vier a vyffnippelen verdeelt, als nu 
Jtyf en rammelende , aan de bovenfle zyde ruig , fcbor 
- "- onderfle wolagtig in 't aantajten ; de fie el en 



opfl 



s 



f 



rjle der zelve takken iioajj 



funt arbons flavi ac inutihter dccidentes, mox Doff 
bos ad fohorum ortum fruQus provenit , qui nr^. 
ccdentis formam habet, fed paulo major eft & cor 
^.»„. ,.r.,.. ^ apices vero leu angulofse fpinulje. 



magis rcfcrt 



quiBus cortex obtcgitar, arftius funt junfta^, & funJ 
longiorcs, fere mftar Durionum , molles tarnen nee 



Jpronk 
van fi 



t 



dog wat kviger , te wet en 
ap^ en zagt i^i 't aantajien , en 't 
ieze (lam is . van veri^e tanit , en 



Jpitzen of 



pungentcs : Caro hujus frudus nte na eft mu '. f^ f n\' ""''' "''^' tV'^'''-^' ^'^'^ " > fi^^^ ^^S^^' 

magnis an^aloiis' nucleis cSaneas refe en^riKn %n f ^7^ "^.«^^^«^^'> '^ -y^^ ook langer bykans , ah die mn de 
^i„..._ ^K- ^ /- ^ •i_vaiui.iLc.i rereicntibus tota Durioenen, doe 'wepk p.n (tpp^-,-.;^-.*, /i.i.„j„. t- 



repletur ,, mque finguh intermedia came funt fena- 
riti quisquc ctiam nucleus tcnui cinereo ac durm- 
fculo tecrtmr nnrn,r,.:np \\\os^xm fubftantia eft ficca 



s^<.n,^i.fi(,j jlekende 

Ut 



bee ft dezeyrugt iveinig vlees, mflar is met groote boekig& 

korrels, die ixel na Cajtanjen gelyken , gebeeJ opsevult , en 

inftar Cattanea'runi^fyj iolh^oV"- ErbonrceVelV'.'rn^ '/ zyn alio met wat vlees van malkanderen afiefcheyden, 

raro qujd comeditur, fed nuclei to'-^^ntu^^^ vil non? '"^" ^f^r korrel ommngen ,net een dunne, l^^raaim:^ 

cbulliunrur.cVJnfv.vV.,? "ii^L^^l'f^^y'^'.^e^^q^a en bartagttge fcbaal , hare fuhfiantie h ^.mn. l./w, ^,v 



cbuUiUUtur, & inftar Cnftanearum comeduntur 



^TTT 



n:a', 



1) 



Arbor 



, ^ fchaal, harefuhfl 

Caftajijes, dog wat iveeker; van de fchorh cf 
* men zelden yets., maar de korrels nherden, of 

of in 'ujater gezooden , en als Cafianfen genutt 







4 



4 

I 



I 

r 

- I 



? 



t 



I 



• 



I 
% 



\\ 



t 

L 
I 



i 



^ 



; 



T 

i 



\ 



«^t. 




V 



y 



r 



4 



I. Bock. XXV 111. Hoofdfi. 



AMBOINSGHE.KKUYDBOEK 



de fcborlfi 



ft am dan de voorgaande, i 
'■fcbeide -vkugels cf aan ivajen 



5 



Arbor craffiorem gent truncum prjEcedcntc, pro- 
pe terram m varias alas ac propagationes divifuni Ex 
trunco atquc difrractis hujus arboris foliis crS,al 
bicans,atque laaeus ubique exftillat liouor murihcr 

Capa. : In quibusdam locis hx^c arbor altiffimecvcre (^7fo£ o'/' ; 'T^'' '^'^'''^' ^^"^ '^'' ^^'^ Coccus Capas. 

fcit, & cam crairum adoairit truncum u duo vk 2 JS-fS^r^^ 

homines circumplcai eum poffint. Interius vero eius ""^"""" ^"" " ' 



led fempey rugofum manec. Radices fub terra rubro 
ornantur cortice : quum di^i nuclei a vefpertilioni- 



heefi 



iyft 



ruig blyft 



bus vel hominibus hinc inde in terram projiciuntur; of door vker-mii^zenhier'pr^^^nr'T "' -T' ' 
^^:''^:!^^^J!^':^^ hincque m^ni iempej ^eraaken , d^^'fiMJZ:^^^ ::,^: ^l^it t 



TQode fchorjft 
')f door me72fchen. 



' V ^ ^r?^ occurric copia , tarn' circa ^des qifaiti ^eeft 
in hortis lilycflribus; atque in Amboinica plaea adeo 






■ ** " «kW A ^^r V-^ ^ ^^^ ^^ ^^ H ^^ J ■ ^ IJIII 111 lllllllll ^h 

hifcc obtegantur, ac fub his lateanr & adu'mhrpnmr 

Amboinenfes eni^m aliique Orientalium harum inSa' ZrkZlT '^'T''' ' '"^ "^/'"i' '^' hedekt , en daar door 

rum incola. amant fubV circa htTbnr?^^^ '^^it^fl'^i:^^^^^^^ 



fclmilen 



)jlerfche 



'ipfcbieten 
Jcbermen. 

Geflagten. Dc ko 

maar een gefiagt^JI, 
fcbeiden of onderdeelt 



o 



kcmen te be- 



So ecus kecft 



„„„, WW** A#l/tl/i*t- filUO 

voortkomende van de verfcbeidenbeit 



vft 



lia locare <x mhabita'-e , non tantum mmtl rihuTn ^^;. ;„'r; /j-^r -^"""''-''^ '""*'''* ^^^^g^'^^'^e o/z- 
& nutrimentum fappeditantTfed quod^'ckiffime cr^ tjJTff ^'^' ^"'/^^f:' '^oonen , niet alleen am datze 
fcunt, & contra foM ^flSm illos defendunt "'^ '^''' ''''' ^^''''' """" ''' ''^ '''"'" '" ''^^'^ 

G^KWJ-. So ecus granofus unam tantum proprie habet 
Ipecicm, in parvas tantum divifam varietates.non ta- 
menitautpro diverfis habendas fint fpeciebus, quae 
plurimum diverfo difFerunc loco ; Qu^ enim hie in 

^^^n^'^ni^^^^^^ — r- r - J-/^«-^-^ der louden; ..ant de 

vocatur , hujusqurfmftus Sues aTmino^ L"" r'^'" ^f "''''"A'/T" ^^ ^""^" =^^" ^^'^ ^^^'^^^ ^^^'"^" 

refque gerit nudeos/quTmSl au^aurcenin n; Zl^ ff'^' '" ^;^^'•^^'"^ ' '" '^'""^""^ ^^^"-'^ «"* «^^«^'^ 
efl^f^pfris quam Ambc^lne^iZ^^r Sl!S 5^^ HS!:!?-?^-^-^^^ 

Ambomfcbe ; ooanf %;y 2;}'« rfrooger van fub- 
nde die boomen aldaar zo groo? , datze niet 
ere vrugt-boomen overtreffen , maar 00k zwn- 

fcbaade doen onder de Noote 
mm menzoude bier onder bequamelyk kunnen trekken 



■^ 



jQccioris 



tantum omnes abas frugiferas fuperet arbores , fed 



Hue quoque apt 



faepe cauflet llragem j 



ft 



'quoQuelocari DoffunV SS^ Jf/,S Ti ambiguae, ibi ^^rJ^en ^^^r^^ zoorte van '? voorgaande CapitteL cm datze 



?n hoc H^rr?;i^!mnf S.i"°^ ^^"^ rugofa quam qus ^^ hladeren mllen of worden op zommige plaL 



in hoe defcribuntur capice. 



''- 



Nomen 



\ 



» *• 



»9 



t t 



4 



^ft 



Malaice 5(3ccm» J^/^/J & Kutlur^ quo 'nomine in J 
Kidem indigitatiir. In Baley»? Tii/i-BuL Ternata 
Goma • Macaflara Gomajft. Amboma Amakir , Umare , 
& lianda Soccun Utan.^ ^" 

- k°-''l; i^" ^"^''^ •'^''^^"i: ^^/"^^ in occidentalibus 

Java 



flfx d<? gene die m t vorigCy en andere weder zo ruig ah 
de'gene die in dit Capittel befchreven zyn. 

. Naam. In "t Latyn noemt men dezen boom Soccus Gra- 
nofus;/"'* "^"^ "^-'^ " '•• '' " 

by mede 

by zommige, Gomo,Macafft ^ __ .^.„„- 

kir, Uraare, e/z ^awioaj Soccun Utan.' 
Plaats. Gelyk de bovenftaa?ide Soccun Capas op de 
jfterlyke Eylanden , Sumatra , Java , en Baley wel meeft 



1 't Maley 
op Java i 



fic quoque eranifera fpn V/.;««^^-- • • ' 'W'^Jt'^riyKe n^yianaen , Sumatra, Java, en Baley ^^ehnee, 
libu?a^ SplVrim'SmtZif?: /^m^L^^.S" S^n^y-r^-ooubetmedln.t'dekorre^^^^^^^ 



les 



Moluccas 



infulas , 

vivunt, ita ut vix aliquod occurrat Trvum" 
hae arbores circa cedes " ' ' 



ubi vulgo ex ejus granis fbu nucleis 



6f Soccun Bidji , gelegen in de Oofterlyk 

f tot in de Mol 



van 



in Banda vero^ti diftum fuit, in filvis crel^unt. 



a occurrat arvum, in quo kven, zoo dat men qualyk een nemjziet 
nop copioie fmt plantatiE, men niet in meeni^te rondom dc binzcn ir, 



)fter Eylanden, alwaarze meefl 

daar deze boo- 



Vfi 

quse vulgo 
habent 



Grana feu nuclei harum fpeeierum, 



ufurpantur, ficcam & 



adftringentem 



„ ^ . , - . .^ plant ftaan, en 

Banda (als gezegt) vind menze in '? wilt. 

Gebruyk en aart. De korrtls van deze zoorten, die 



ubique ad vemre Srum rPnlPnr ^'"^"f ' '"'P ^"-^^ ^^' '' ^ajtanjen; en werden van 7 gemeene volkje 

bSs enim' -hominfbrfn HH^, /''P'''""^ ^^- ''''' ^^ '"^^^ g^^ruykt om den buyk medetevullen; vcait 

nurifn Pnl ^nV fJr]y ^'^""^ ^"^ ^?'''"' prsbent voor arheydzame luyden geven /y een vafl en flerk voet^ 

^^STl^ ''T ^^^-^ "«" conducunt, quum zel, maar voor tcire mfnkben Lze likdi^t^l 



nutrimentum, delicatis vero non conducunt, 
vehtriculum nimis a ' 
a noflratibus tamen 



-r . . •■-" ^v^iiuLix.Lini, , quum 

yentricuium nimis adgravent, & flatuofum reddant; 

ajque aflati ac tofli plurimum 



pblaft 



ij'cben 
propp 



iftig; om 



cotui Thpp n,u r,nn,7^^. •• -1 ^"^"F^"^ '"'"'" gaaers opmjivge veroorzaaken : doL 
fur Caro innStnm h. ^T'^ cbum luperedun- de onzezoo gelooden ah gebraaden 
i^;,.^^f°J""'5''"' horum fruftuum a plebe in olus enbydeTbee-bakCakvaareendroo, 



excoquitur, lEque ac ex Socco Capas. Folia, qus 
ampliffima ac folida funt, ab incolis ufurpantur loco 
mapi)arum vel mantilium , atque pro quo vis unum 
iternitur tolium, cui inponitur liccatus pifciculus cum 
irultis Canaru panis, aliisque obfoniis, uti inter alia 
' ?i - ^JjH^^ximus , quum Scngadja feu praefedus 
mfuis Mauipas totam Architalaffi noftri cohortem 
iDlendide cxcipere vcllet, cundtos mihtes in orbem 
itare julht , fingulisque tale flernebatur folium, 
cm paucus inponebatur cibus: Quae commoda fane 
nee pretiofa eft fuppellex, quum enim fatis fit ufur- 
pata , abjicitur modo , aliaque ftatim de arbore , fi 

nfZ 5S*- '"'• ^""^""^ fufficitur. Qui verb fplen- 
fit^o . ^f.'catioresque videri volunt , eorum loco 

nn^ n"' ^!?/''^'^' ^"^^ folia referentia, qnx- 

^ueDaunMedji voeantur: Supra memorati pili fie- 



zeer veel gehruykt ^ 
(akmar ^een droog kosje wel te pas komt) 
opgefcbaft: bet vleefcb uyt deze jo7ige Soccuns weet bet 
gemeyne volk ook tot een moes te kooken^ zoo wel als dat 
van Soccun Capas: de blaaderen^ om datze zeer fiyf en 
groot zyn^ gehrityken de Inlanders tot taaffellakens enfer- 
vetten^ werdende voor yder perzoon een blat gefpreyt ^ en 
daar op dan een droog visjCj met eenige Jlukken Canari- 
broot, m wat andere toefpyfe gelegt, gelyk ivy onder 
anderen eens zagen^ dat den Sengadja ofHeer van "t Ey- 
land Manipa^ (willende de gebeele Comp 



alle dej'oldaten in een kring dedejl 

)Jl dac 

'felyk en onkojl 



^»y WVVI jrttl,/ A^M-i/A. ^^'V i/fi*!/ y l/*V*' fcfc/* 

Met nederleggen 5 voorwaar een gen 
huysraat; -want alsmen een zulk tafellaken aan jTukken 
fcheurty of, gebriiykt zynde , wegfmyt, zoo Jlaat de boom 
niet verre van de dear, daar menjirahs iveder andere kan 
afbaalm ; dog de gene y die ^at boffelyker en zindelyker wil- 

* len 



/ 






4. 



\ 



^'' 



V 




HERBARII AMBOINENSIS 



■f 



Liber I Caput XXIX* 



cati inflar i^niarii foci ufurpantur ad ignem confer- len wezen, gebruyken in derzdver pkatfe ecntg- under e 
vandum • iStis lignum vero ab Amboinenfibus ad hladeren^ die mn de Pifang-boom wel gelykenae ^ m de- 
sedificia non adhibetur, fed quidciii inBanda^ aliis- wd/:^ Twe^i Daun Medji noemt: de boven gemclde drooge 

- - . /. 1-1 _ vi-.i:. ,.u' „t:.,.i .i^c^;*- dodden werden mede gebruykt als lont en om becvuyrmedc 

te beivaren : dog Let uoiit ^uan den boom wert by de Amho- 

— . ?ieejen niet tot timmeren gebruykt ^ maar njcel in Banda\ 

'fhcHe^geiicrat, tumqiie a^dium poltes ex eo forman- en zovtmige Zuyd-oojler Kylanden^ daarze gebrek van ati- 

in aliis vero locis non aeitiniacur , ncc adhi- der timmerbgut bebben^ en dan moet bet nog al van oude 

boomen zyn, en ook in 't drooge fiaan^ (anUerzints genc- 
rcert bet ligt ^wormen) en zoo kan men daar nogjlylm tot 
buyzen enbaleuwen van maahn^ dan op andere plaatjen 



que quibusdam Auftralibus iniulis , ubi aliud deficit 
lignum J tiimque ex vecuflioribus lit oportet ar- 
boribus , <i, licco pofitum loco , alias enim colTos 



tur 
betur. 



/ 

/ 4 



*' 



Tabula Trigefima Tertia 



♦ 



Ramum exhibet Socci granojiy qui So 



Bidji vocatur. 



CAPUT VIGESIMUM NONUM. 



is. bet veragt en niel in "waarde. 



De drie en dertigfle Plaat 



Kcnaamt werd. 



Soccun 



i 



XXIX. H O O 




D 




T 





Soccus SiJveJlris. Soccun Utarii 



•■^ 




lofa, ac pungentia, ut vix tangi vel tradari poflint: 
Fruftus funt quoque minores quam antecedeniis. 



TFiUe Soccmt'boom, 



.-( 



J' 



V 



Era ac genuina filveflris Soccus arbor multum 
difFert ab ilia , qua^ in Banda pro filvcUri ha- 
betur, qus nulla alia eft, nili pr^ecedens iSoirraw 

Bidji: Quum illa^ quam jam defcnbemus, omnino da 

fie filveflris, nee ab hominibus colatur. Forma ita- en 

que hujus arboris eft eadem cum priori , fed ejus te 

rami non ita funt extenfi , qui rari funt uti & eo- %y 

rum folia 5 quas minora funt vulgaris feu domeflicaefo- mt 

liis 5 eodemque dilTedtamodo , fed adeo funt rugofa , pi* 4e 




tfcben 



eygentlyke wilde Soccun^ verfchilt • 
!&5 dieze ih Banda voorninltljou den, 
ie is dan de voorgaande Soccun Bi 
? nu befcbryven zullen ^ gantfch wilt 



Jlaande 



loofy de bladeren zyn wat kleyndi 
ne^ en op de zelffie mariier 



takken 
en zoo 



ruyg 



Jleekelig, datze inoe:yelyk (^'qualyk te 
bahdeien zyn; de vrugten zyn ook kleynder dan aan de 



oblongijinffiquales, tubcrculofi^acplerumquefumma voorgaande, ivat lankwerpig, ohefen, bultig, en ge- 
parteplani inftar burfaj. Apices feu ve'rruculs; qui- meenelyk van vooren op 't breetjle, gelyk een taffcbe; de 
bus- cortex obtegitur, funt parvjE & obtufe, inque fpitzenofpukkeltjeSy wac^'mede de Jcborje bekleet is ^ zyn 

kleyn en Jlompy en ifdh Bimen in 't Jlymerigemir^k^ 

'■'—-'■ ^ 'eiiider -dan die van de Soccun 

oard-verMg^^^ en '<\sjel gehkende 



medulla mucofa plurimi coritmentur nuclei feu grana, 
minora Ulis Soccun Bidji ^ an^ulofa quoque , terreftris- 



quecoloris, parvasreferentiaNucesMofchatas, quae mede boeki 



RomPen vocantur; fapor eft minor ac vilior quamS'oc- 
€un Bidji , ac paululum amarus, unde non multum come- ter • 




idji , 




ifcbaten, diimmRompen notmt* defmaak 



mede een weynig 



duntur. Lac, quod ex hac exftiUat arbore , cito bitter^ en werden dierbalven niet veel ^egeeten: de melk 
exficcatur, nee ita glutmofum eft ac m Soccun Bidji: die uyt deZe boom'vloeytytroogf'baan op, t^ ' 
Ncque truncus adeo craiTus eft, qui mferius eft an- verig niet als die van d'6 Soccun BiSji, ook'e 

gulofas & GuaU alatus: Interius lignum eftluteum, ft am niet z6o''dik, zyUde ondef of ^^-^- 

rcve,& crams, conftans fibris: Radices itidemfub terra " * " " 



nvord 



rubro obteguntur cortice , -fed magis rubral funt, quam grofdradtg 



fnet vlerken bezet ; bet binnenjl 



in Soccun Bidji. 



fcborjfe hekleet'^ dog wat rooder dan 



Soccus Sihejlris. Mai 



Bidj 



r t^d 



\ 



ejus granuh funt duriora quam vulgaris, Amboinice, om dat 
in Leytimora Utar & in Hkoea, Ulal v.ocatur. In 't Am 

- Locus: Spontc cum aliis filveftribus excrefcit ar- Plaats 



harder 



mmige ook S 
zyn 



)pMaleyts Soc- 



op LeytimoTy Utar, en op H 



boribus, tarn incleclivis quani.m montolis locis, non 
tamon frequcns : in Amboina aliisque adjacentibi^s 
infulis itidcm occurrit.' 

. L//uj & iVaiwra: Ejus nuclei feu granula, uti diftum 

eft, non comcduntur nili a plebc tempore pcnuriae^ niet gegee'ten" 



ift van 



If- 



bofcb 



boomen y' zoo voel in de laagte, als op 't gehergte y dog 
niet overvloedig: Amboina ende de omleggende Eylanden 
bcbhen bcm mede. v 

Beze korrels <werden, als gezegt 



tumque fupra carbones torrentur, uti de aliis fuit di- 
6tum , ventriculum gravant , difficilisque digeftionis 
funt. Lignum ixuUum alium quoque prsebet ufumnifi 



dan 



vain 't gemeene volkje in bongers- 
nooi-y en ais aan ook op koolen gebraaden, gelyk de an- 
dere , zy proppen en kroppen geweldig , en zyn z^aar 
om te verteeren : van bet hmit beeft 



■fi 



pro foco: fecaweju^fonacombulhraaKnum excitant Sr s*«;r I. , 7 o^ ,«X t IrTnibZ tT ^Z- 

crepitum, undeabincohsadhibenturinBoeroaliisque j^g ^/a^--- • -' .5^-^. ' ^^uiunauum , an utw 

in infulis, quum per vallas iter inllituunt folitudines, geraas 

in quibus ingentes latent angues: fi enim in filvisiflis pi n^^n 
pernoftandum fit , circa caftra haec comburunt folia, 
ut hac deflagradonc ac crepitu ferpcntes terreantur. 



op 



en andere Eylanden gebruykt , wanneerze door groote u 
derniffen moeten reyzen , daar bun groote Jlangen ontk 



cifodiuntur, exficcantur, in aqua cbntritae propinan- 



Dyfen 



► ^ 



kraaken de Jlangen vervaart te maaken , ten eynde de- 
ie boar lieden met zouden derven naderen: de ^ortelen 

. met 



ftopp 



genjoreeven 



zommige uytgegravefi , gedroogt 



tngenomen , om den rooden-loop 



i 






t 

N 



*▼ 



^ « 



*. 






t i 



-- * - ■ 



* ■ - 



J 1 



'- 



Jn 



/. 



t - 



• t 



Voigt 




Ta^.iii- 




\ 




cm - J * 



I 




\ 



. /. BoeL XXIX, Hoofdjl, 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



iif 



I 



r 

9 



'• 



4 

In Rumphii Appendice hc^c addita legimtur. 



Sihejl 



6 



' gionibus, prima ejus feurugofa fpecies eft mas fupra 
defcriptus , cujus in Celebes orientali plaga altera 
■quoque repericur varietas parvis integrisque fere fo- 
liis: Ejus frudtus func parvi acoblongiinftarjuniorum 
Tsjampadaharum , exterius lutei , piloli , ac pungentes 
jnftar foliorumpecioloruraque, illirepleti funt parvis 
cinereisque granulis , quae paulo majora funt Japp- 
nenlium pifis , qax in lutea locantur carne , quae edu- 
lis eft inftar carnis Tsjam.padahaj, uti quoque nuclei 
in olla feu tefta tofti. Memorati pili fruftibus infident, 
licet lint maturi, lutei, ac decidui. 
• Altera fpecies eft femina , cujus folia, petioli, & 
fruftus penitus fpinulis deftituuntur ; Folium junio- 
ris arboris eft viginti ofto & triginta pollices Ion- 
gum , fefqui - fpithamam latum, vetuftiorum arbo- 

o6lodecim vel viginti pollices longiim eft, 
fpithamam latum , in paucas divifum lacinias , ab 

' ■ - fuperiorem partem ad 



' Rumphius "jocgt 'er dit verdsr by in zyn adnhangzel :■ 

Ds Wilde Soccus beefi eygentljk twee zoorten bshahen 
nogeenige veranderingen , die men in de nabuurige landen 
vi7id,de eerjte of ruyge zoorte is bet vianneken bier boven 
bejcbreven , dewelke op de oojl-kujl van Celebes nog een vef- 
andenng beeft met kleene en fcbier gebede bladeren. De 
vrugten zyn kleen en langwerpig ah jonge Tsjampadahas, 

I , baayrig , en Jteekelig , gelyk al de blade^ 
zyn , bmnen zynze gemdt met kleene en 



fieeltn 



^,u»«.^t _;v^,/cw -tuai gruoier aan Japanfcbe Kertbonen. 
liggende m een geel vleefcb , 'f c^etk men eeten kan als 
datvanTsjampadabd, gelyk mede de korrels in een pan ge- 



^fi 



^n 



yfken , i^iens bladeren ,Jl 

yf Jleekels 



blaa aan de jongeboom ts 28 en 30 duymen lank i\ [pan 
breet,in weynige lappen verdeelt, tewetenaanwedlrzyde 



xum 



ft 



>/ 



rjte belft in 2 a 3 korte lapp 



utnsque nempe 
dimidium in duas 



oris circa 

trefve breves lacinias : VenjE 



funt craffis & albae ,.. uti in pr^cedente. Frudtus 

I'blongu 



De vrugt klein en 
werpig ybultig, agterby den pel aan de eene zyde met 
ifbangende bil met korte en Jtompe puntjes bezet. De 



If 



ifi 



prope pedunculum ab una parte dependente tubere, quet kogels, dog boekig en ongefcbikt, dor 

■ "-- brevibus obtufisque obHtus 'Si^iclbus; Jwart-agtig , gebraden of gezoden al zoo fi 



prominens ^ , , . _ . 

nuclei feu sranula mucofjE inhserent carni, quae m 



aqua macerata facile illos demittit, magnitudine glo- ten of 
bulorum fclopeti , fed angulofi , difFormes , fufci , ac . . 



tamme Soccun Bidji. Het brengt mede dierg^lyke k 



t . 



q 



CS 



^ .' ' 



Tabula Tngefiina Quarta 



kamum exhibet Socei Silvefi. 
feminalia denotant. * "^ 



y 



. ' 



o 






R V A T 1^0 



J ^ 



\ 



Hujus arboris Figura a Valen^:. in Tabula no. V. juxta 
Humpbii depiftam iconem efl exprefla, denominaturque in 
Amloina dejcri^ione nomine JVilde Soccutn-hom fr ^""* ""' 

"vejiris pag. J 






I ' 






• ' I 



■ / 






w J 



K ^ j 



• 



s - I 



♦ - 



■ t > 



« j^ 



r- 



'^ J - 



4 

DeVier en Dertigfie Plaat 



deszelfi 



Wilde 



■ f 



A A N M 







N 




t 



aldaar 



guar van 4^ze Boom werd van V 

F* verhsek volgens de aftekening 

hefcbreven ender de naam van Wi 






« 



* 



H 



CAPUT TRIGESIMUM. 

t - 

Prunum Stellaium : Blimbing, 

-'■-*■ , ' 

:cfi-u£lus (licet non itafitdelicatus)merito falu- 
bcrrimus totius Indiae habendus eft : Qiium vero 
diftinguatur in angulofum acrotundum, hoc in 






, t 



* ^ 



' « 



XXX. HOOFDSTUK. 

Blimhing'Boom, 



f 



• I 



1^ 




Eze vrugt (boewel juyjl niet de lekkerjle) mag men 
Ullykvoor^ ofonder de gezondfle van Indien bou' 
den : en dewyl zy gedeelt nverd in boekige , en rori 



capite oblongum defcribemus, huncque iterum in duas 'de, zoo zullen wy in dit Capittel eerfl de boekige befcbfy- 
dividemus fpecies, in dulcem nempe (Scacidum: Dulcis ven, en die wederom onderfcbeyden in tiveederleye zoor- 



Blimb 



^ , magno tamen in pre- ten, namentlykzoete en zuure: dezoeteBlimbingenzynde 

tio habemr , n'on in alta crcfcit arbore fed eleganti, qax gemeenjle , en egter wel het meefl geagtfie, groeyende aari 

egrcgiam, rotundam, & extenfam gerit comam inftar geenbooge, maarevenwel een cierlyke boom, met eenfraaye, 

umbellae : "Ejus truncus vix hominis attingit altitudi- ronde , en uytgebreyde kruyn , gelyk een Zonne-fcherm; de 

^m, indivifus, multos gerens ramos , atque ex his flam is qualyk een mans lengte bopg , onverdeelt, hebben- 



plures minores excrefcunt, ubique foliis ornati, ita 
ut denfa coma gratam det umbram. Folia in ordi- 
nem oppofita locantur inpari extrcmum claudentc, 
quod maximum eft, funt autem oblique pofita 



de veele takken , en aan dezelve nog meerder dunne ryskens^ 
die overal bezet zyn met bladeren ^ zoo dat by met zyn digt 
loof een aangename fcbaduwe maaki; de bladeren fiaan aan 
dc ryskens te njoederzyden in ryen , docb zy zelfsjlaan <wat 



tuor quinqueve paribus , quae fenfim in inferiore ramu- fcbuyns tegen malkanderen^ by mer a vyfparen aan yder 



ferun 



rysje, en "uoor aan maar een^ *t welk ook bet grootfte is y 



autem multo minora, nee ad oras ferrata, infimum- ijoerdende allenxkens naar agteren boe verder kleynder j en 
ue vix pollicis latitudinem longum eft, acute cor- gelyken welwatnaadepruym-bladeren, dogzynveelkleyn- 




ipi 



Her, en aan de kanten geenjtnts gezaagt; vallende de ag- 



datur , magnus nervus non direftcper medium decur- terfte pas een duym breet lank , afs eenjpits berty maar de 
rit , fed pars inferior femper minor eft. Superius amoene voorjie zyn ^el driemaal grocter, en als men daar iiaatiw 



% 



Op let , zoo bemnt men , dat de groote Zenuwe niet rcgt door 



pore inferne reffeauntur, fibique arfle inpoftta quafi de midden loopt , maar altyt de agterjie belft nader is ; 'uan 



occluduntur. Floreshac in arbore funt copiofi , aeque bomn zynze lie ffelyk-gro en , dog beneden trekkenze ixat no. 



in furculis & ramis ac in fuperiofe trunco, qui funt '( graauice, of Spaans-groen , en by nagt of kout iiceer 
parvi, purpurafcentes, campanulati, quinquecxpeta- fluytenze baar naar beneden toe: het bloeyfel hangt aan 
lis conftantes , absque ftaminibus, fed ftilo inftrufti, ex dezen boom zeer overvloedig , en dat zoo wel aan de rys 



(^ 



kens en takken y als aan debovenjte Jiam^ zynde kleyne, 



aufleri, inftar fere Acetof^s • plurima vero florum Ugt-purper-vermge bloempjesy in de gedaante van opens. 



pars 



P 2 



kclkjcs 



I 



\- 



\ 



{ 



4 



/ 



HERBARir AMBOINENSIS 



116 

pars peric& dccidic, truncus cnim non cunaos va- 
lerct alere fruflus, duo tamcn veltfespliircsgue limul 



Ltkr 1. Caput ZJX 



V excrcfcunt , qui fubftantfa & faporc prpxime cum 
* Prunis conveniunt , fed Hint multo majores inltar _ 

Pomi nempe majoris, oblongi , & in quinque ex- byna gelyk^als Ztttiring 



kelkjes of klokjes , van vyf blaatjes gemaakt , met i^itte 
linien gejlreept , enopbruym fieeltjes jlaandcy inde mid- 
denzonder draaden, bebalveneenpylaartje, daardevrugt 



frnaak zynfe aangsnaam zuur of ft 



^f 



ftantes ales feu* angulos divifi , profundisque 
dinflinfti, ab infcriore parte rotundedefmcntes, ubi 
petiolo nedlunCLir: Superiore autem parte funt acii- 
minati vel acute definentes ^ pellicula tenui exte 



ftam zoude nict magtig zyn cm al de vrugten te 



ill 



rius obdufti^ primo virides, dein flavefcentes inrtar appel, lanHverpig 



al t'wee , dry j en fueer i 
Jiibjtantie en frnaak dep 
oeker ^ te wcten als een ^. . 
yf uytjlaande vlerken of 



ppmorum maturofum, vel prunorum: Eadem in ar- 
, ' bore quoque obfervantur quadrangularcs , & hexagoni, 
raro tamen, nee hoc vulgare eft, ac lufus natur^ ha- 
bendus eft. Intus conftant came molli , fuccofa inflar 
prunorum, horumque fuccus adeo eft copiofus^ iic 
inter edendum abundanter deftillet; fapor eftgratus, 
acidusa inftar pomi vinofi , fed magis adftringens, 
lique hie frudus transverfaliter diiTecetur, ejus par- 
" tes feu lamellae quinqueangularem referunt ftellam: In 

centro quaedam locantur cellular, in quibus tenuia & 
oblonga continentur femina inftar cucumeris^ atque 
hifce propagatur arbor : fi fructum hunc comedere 
velimus, non opus eft, ut decorticetur , uti neque 



ken verdedt^ en die met diepe keepen onderjcheyden ^ van 
agtcren ront toelopende , en aldaar een kiiylije maken- 
de . daar den Jteel in fiaat ; van^ vooren zynze njoat 



/- 



c> 



^itjl of /pits toelop 



"V 



f rype p 



'fi groen^ daar na geelagtig als rype 



nig en niet or dinar is ^ als 



dezelffi 



-y. 



pruymen 



gelyk de wyn-appeU 



maar een /peeling derna- 

\ vleefcb , 
, dat de^ 

ytloopt; haar frnaak 

IV at meer 




fed a parte quadam paululum de- doorfn^t _ _ . 

Gratus ac falutaris eft Jlerre; ointrent bet middelpitnt 



)f appel 



ftukken "wel naa een vyf-kant^ 



Conicommers 



rp 



cum prunis x^^. , 

nudatur, ficque comeditur : 

frudlus, qui crudus editur, calidis prsefertim tempo- 

ribus, inque ardentibus febribijs, in quibus refrige- 

rium requiritur : Juniorum ramorum & furculorum 

cortex eft fufcus & aequalis , lignum eft album, men bem niet te fcbillen y gelyk men 00k geene pruymen 

molle, nee durabile, unde nulli infervit ufui: Ra- 



-^ O ^ — 

den boom werd voortgepl 



)f appel eeten mil ^ zoo en behoeft 



dices inftan ramorum funt copiofas ac tenues : Hu- kanten 



befi 



jusque Blimbingi fpeciei funt arbores, quae adeo co- 
pioibs gerunt flo ' ' 



raaww 



koortzen , daar verkotling 



tus appareant, fluae tamen nuUos prof e runt fruftus, "uereyfcbt werd: de fcbor 



ekking 



quae cgeteroquin forma & ftruftura cum priori con- 
veniunt, ampliflima, eleganti, ac inftar nubis den- 
fa coma. Hascque eft mas, uti praecedens eft fe- 



#^ 



takken 



njoortelen 



mina , meo vero judicio eft tantum 
fru 



zommi 



ficcis ac fabulofis in locis: Acidus Blimbing,^ qui a 



^eneratio zoorte van mtmbings mnd men 

imumque overvloedig bloeyen ^ datze van verre gebeel purper fcby 




geen vrugten 



nobis altera difta eft fpecies ; trunco eft altiore, of gedaante de voortge gelyk j met een fcboone 



gewas 



coma anguftiore , 

• • • 1 • 



ejus 



magis viridia, eodem pouta modo ac ia priori 



autem folia funt majora ac fwayend^ kruyn ok 



mannetje 



imiL4s.s)ii*rgaande voor 't njoyfk 



ouoque flores, fed rariores, qiiique tantum ex ramis mynes oordeels^bet anders niet dan een ontaarding van 



dependent , nee unquam ex trunc5 
ttus ciuoque funt tenuiores bblongio Asque prx 

dulci, quinqueangulares itidein, in quinqufe 

defmentes apices, coloris primo 



gtdragende boomen: njoant men vindze wey?itg 
m^efi op dorre en m^gere plaatzen fi 



znure Biimbings p Zyftde de by ons gefi 



ftamwatbooger^ van kruyn wat/nOmer ^ de blade- 



iej^ 

mm 



peede zoorte y 



rum 



ten wat grooter en groender , 



op 



njoat njceyniger 



per virides inftar graminis apparent: Sapor eft aci- fi 

dus , acetum aemulans , ftinde'*^ raro"^ cruHi come- 

duntur hi frudtns, nil! aliquando ad fitim^ exftin- 

guendam: Qui in Hindoftana ac Zeylana crefcunt, 

a noftro vulgari tantum magnitudine differunt , ibi gaahde zoete 

cnim faeoe duos funt magni^ pugnos , quinquean^ vyf fpitzen toeloopen ^ van verwe eerfi 



maar 



vrugten 



<v 



jmalder en lankwerpig 



fi 



gulares qiioque pleriimque , exceptis quibusdam pau- 

cis, qui , uti lupra dictum' fuit, quoque funt. qua- 

dragoni, hexagoni, & heptagoni, qui omnes una ex 

arbore crefcunt , unde rairatus tui , defcriptores 

plantarura , qua) in Occidentalibus Indis plagis in- 

nobilem hunc frustum adeo obfcure^ 
1-. _^._, 3^n.'nn^ .. illorum 



de frnaak 



dewelke altyt gras-groen 



veniuntur , 



in regionibus. 



de , en iverden dierbalven zelden raauwgegeeten , ten ware 
zomtyts om den dorfi te verflaan : degene , die in Hindojlan 
en op Zeylon groeyen , verfcbillen van onze gemeene alleen 
maar in de grootte , wantze aldaar zomtyts we! twee vuy 
Jlen groot averden , zynde ook doorgaans in vyfboeken ver' 
deelty bebalven eenige weynige, dewelke, ah boven isge- 

- . . X . ^^gt i ffiede vier y zes y en zeven boekenbebben , dog alle by 

vihor ac ranor fit , quam hifce malkander aav eenen boom groeyende , wesbahen ik vet' 



fcripcis vera forma neutiquam dignofci vel intelligi 
pofjit, nifi in Goa forte , ubi hi fcriptores potiffi- 
mum habitavcrunc , viUor ac rarior lie . auam hifce 



ejlerlyke deelen van Indieh wajjt 



pi 



fof befcbreven bebben, da 
haare fcbriften de regte gedaante geenfints balen 
'ypen en kan , of zy moet omtrent Goa (daar diefcbry 



■ugt 



Komen: Latine Prunum Jldlatum : Nomina Indica 
apud Portugalios fcriptores funt in Goa ac Malla- 
bara Carambola , in Decana & Canara Camarix & Ca- 
rabeli, in Perfia Camarocb: Garcias ab Orto Lib. <i.- 
crom. Cap. 15. Cbrljl. a Cofia. Cap. 47. 'apud Mala- 



bebben} Jl 



■fi 



. Prunum Stellatum ; de Indiaanfcbe 
men (bydeportugeefcbefcbryvers) zyn, teGoa en Malla- 
baar, Carambola, in Decan en Canara, Camarix en 
Carabeli, in P^r/en Camaroch ; Garcias ab Orto Lib. 



"'•"•• X^f: '^- ^"'p-^,\- "-"J"'-- ^"i^- ^/- '^Fuu mdid- 2.Arom.i^ap. i5.L.nrut.a(JoltaCap.47. feyjejfa/^yfr. 
^Zf lJZf.''\ t!!:!t''^Z%^^^^^^^^ ^^ ^nJo^anenbietze Bilimbing, mifj^bill vLh Maleyt 



cenfi vocabulo L/w&m^ ,"haftam denotante , quum fcbe woort Limbing, een fpietre 
forma acutisque angulis haftas ferrum referat: Ter ' ' ° -- ^^ ^ 



r,.,. ,- - J „ , , »^f f iiat^'T gedaante en fcberp 

nacice Bdmoa vocatur, apud Belgas vulgo Fyfboek fpieffe is vertoonende \ Jn'tTei 
leu qumqueangulus dicitur , Amboinice in Hitoe ' 
Ninipattu, & in Banda Maccalium: Prima memo rata 
fpecies Blimbiiig manis nominatur , feu dulcis quinque 
angulas, altera vpro Bliinbing ajjam. h. e. acidus quin- 

quan- 



beduydende , nadienze 
eken bet yzer van een 

s Bilimba , by de Neder- 
ianders werdze in'tgemeen f^yfboek genamnt , In 't Am- 
boins, op Httoe Nimp2LttM , enin't BandaasMsLCcalium, 
De voornoemde eerfie zoorte wert genaamt Blimbing Ma- 
ms , of zoete vyfboek , en de tweede Blimbing Aflam , 

• dat. 



I 



\ 



i 



I 



f 



I 



I 



/. Boek. ' ZZX noof4ft 



I 



AMBOINSCHE KRUYDBOEK 



quangulus, & Blimbing Kris ab ejus ufa pecaliarij in 
Macairara Bay?ian , & m Baleya Blimbing Bcjfi. 

Locus. Fruftus hie plcrumque per totam rcperitur 
Indiam, in Macaiiara vero & Baleya duleis non occur- 
ric , fed acidus. Amboina & Banda non diu hocce 
gavife funt, duleis qudqtie hie copiofior eft; in Phi- 

lippinis quoque invenicur, eodemqueMahiiceniivoea- 
bulo. ^ • 

Ufus &' natiira. Fruftus hi modice funt refrigeran- 
tes & adllringentes^paulo tamen reh'quis humidiores, 
& , uti didlum , in omnibus calidis morbis erudi li conie- 
dantur, non nocent , fed bene maturi lint nccefle eft, Ji 
alioquin funt aulteri fere inftar uvarum inmaturarum, d 
utrsque quoque fpeeiesin frufta diflecantur,cum fac- i- 
charo & .vino , vel cum lafte etiam ebutyratp co- 



fc) 



Befl 



"fboek, en Blimfc 
mdcr, op MacaJJc 



7 



1 



heeft de'ze miigt meejl door gantfcb 



- , I// ^ - , _ 

de zuure : ' Ambon en Banda hebbenze niet bed lanse 



en de z. 



ccte z n bier ook overvloediger , of ^<., 
ui^ ms^ejte; in de Pbilippinen beejt menze mede, en dat 
ook met dczelfjle MakjtJ'cbe naam. 

Gebruyk en Aart: Defe vrugten zyn maati? kout, en 
te zamen trekkende , dog w.it meer vogtig , en , als Pe- 
•^-^ -om in alle beste ziektens raaziiv te eetcn niet 



zeg 



iipe 



Jiukken gejheeden 



3/ kernemelk , gekookt of gejtooft 



quuntur, vel fricantur, cibumque praebent gratum, gevenalsdan eenaangenaam eeten^ dogwaartoe men d' 
quern in finem^ acidi aptiorcs dulcibus habentur; funt zuure bequamer agt dan de zoete; zy zyn gezont, en ook 



lalutaresj&adiiibentur in febribus quotidianis,dyfen- 
teria, tenesmis, &; omnibus in morbis, qui ex bilis 



Jtekten, dieuit bet woeden der galleonj] 



^3 



iEitu oriLintur, ledant quodammodo etiam iitim, ex- "uerjlaan mede eeiiigzints dm dorfi 
^ftuansqiie refrigerant hepar, & naufeofuiil confor- lever ^ en helpen de wal^e7ide maaq 
tant flomachum, vomitu vel crapula debilicatum: In dronkenfchap ontjl 



^f 



initio autem didlorum morborum aegris non funt ex- wel de patient en in 't begin^can deboijen gcnoemde ziektens 
hibendi, nifi certum fit, corpus malignis humoribus niet laaten nuttigen, zander verzeekert te zyn , dat hehic 
non efte repletum: In tenesmi initio etiam non con- haammet geen quaade'humeuren is vervult;in't begin der 

ducunt, quum nimis cito conftringant , ac tormina --'^ — -" - r .. , . ' . "6 

caulfcnt:' In firaplicibus febribus auam maxime in- 
noxieufurpantur, hunc infinem ex lucco ejus expref- 



lo , tam ex dulci quam ex acido Blimbingo conficitur uitgeperjle zap 



per fling deue 

ken y en krimpinge veroorzaaken;in enkele koortzemverden 
ifcbadelykji gebruikt^ tot dien eynde maaktmen iLilhe. 



ebullitione gratas cum tenia facchari albi parte fy- 



rupus, vel fuccus infpifTatuSj proficuus & in praedi- 

ftis utilis morbis ^ ad ardorem exftinguendum ^ sftuan- 

temque cohibendam bilem ^ hie autem fyrupus non Jluiten: dog deze zyroop 

nimis fervens vel aliquo in vafe metallico coftus metaal vat Eekookt werd 



bet op te kooken met een derde wittezuiker^eenaa? 
zyroop of dikke zap , voordeelio; of dienjlig in morji 



blujfcn, en de "woedcnde^ 



anders 



debet 

faporem. 



Acm 



f 




een brandige 
op - 



mice. cit. guoque haaldc plaats vint men ook gcmeTd£\ dat deze zyroop by de 
nocatur^ fyrupum hunc a Portugallis adhiberi omni- Portugeezen ijokrde gebruikt in alle ziekten , ^aar in den 



tur 



Canaryenfe 



Acetofi 
Collyna Blimbing fucco 



Syroop van de zuuring te pas quam 

?/ oogen-poeders y met bet zap van Blimbing temp 



temperant contra Phlyaaenas; & obfletrices liccato ren^ om de donkere wolkjes van de oogenwegte neemen; 
-ni.__T_-__. i-_i..-_ ^.^. _._ 11 _ • dat de vroet-moeders met een gedroogde Blimbing de na^^e- 

boorte , en doode vrugten wijlen uit te jagcn y en den menze 
in pekel bewaarde , om den eetens lujl te vernioekken : dog 
nvaar toeze in Amboina niet gebriiikt'^crde-n ^^aaf^el 

olgende ronde Blimbing. De Blimbing -iot)7w vint 



Blimbing lochia , foetusque mortuos expellunt, qui 
& muria condiuntur ad appetitum excitandum : quem 
infinem vero in Amboina non adhibentur, fed fub- 
fequens quidem Blimbing rotiindus: Blimbing arbor 

Zcphyrum litis 



nomine La^a^fw^g-,. non tamen frequenter, ac folum- men ook tnds zuidelykedeelen mnSindi,07ider de naam van 



Magna? 



exten 



tatur , quae gratam dat umbram , ibi autem raros 
producit fruttus;. Obfervatum fuit, arbufculas femine 
propagatas nee tranfplantatas , tardius excrefcere, 
rarioresque proferre fruftus illis, quae tranfplantan- 
tur, quoque plerumque tam copiofos gerunt fru6lus, 
ut fulciends; fint , & lubenter tigillis ftabiliri fefe fi- 
nunt, magisque frugifera eft haec arbor, li terra circa 
illam pura fervetur, radixque detruncctur, vel ali- 
quando canis fub ea fepeliatiir. 



pleynen van groote heeren booven , daar by 



yf 



ynfraye en laag uitgebreide kruin geplant <wert .om 



aangename fcbadwwe 



boompj 



heeft 



ipfcbieten 



dan de gene die men verplanty zynd£ by gemeenlyk zo vol 



i 



een voet omvat 



ook 



onderflutte 
leny di 
fcboon 



onder 



P 



graaft 



paarze 



zalade 



dune loco aliarum herbarum, atque illos aceto con-, andere doenze ook nvel in azyn, om die zuur te maakcn^ 
diunt, ut acidius illud reddant, fed mucaginem inde maar krygt daar van een dikke moer of vlieSy datze onaan- 
contrahit , quod ingratum eft. Blimbing acidus apud genaam maaktide zuure Bliinbings zyn by de Baliers in neon 



Baleyenfes nullo alio eft in ufu^, quam quod venenata 

CCriJfen) 



giftige krijft 
fcboon maaken y want na datze dezclve metfy 



bus ficcisque cineribus polita reddiderunt, obducunt ajfcbe gefcbuurt bebbeuy^ zobefl^ ^ .„„ 

dein ilia fucco hujus BUmbing , ut nitida fint, & ut deze Blimbings yom ze fcboon te maaken y en deader en mooy 

eorum vens appareant; atque dein ut coerulea fintj, voor den dag tedoen koineny en nvaar naazenog om blauw 

fucco Limonum acido &Mercurio fublimato acuun- te ivorden y met ' ' '^ "* ^ ' 



-' 



apy en fublimaat 



iffcben 27 ook defp 



Met bet zap 



fcberp 



tur, hincque acidus hie fruftus cognominatus eft aangeflreeken y en bier van daan beef t 
Blimbing'Kris: Hujus fucco quoque radios GaHino- 
rum Gallinaceorum , quos pugnaccs volunt , obdu- 
cunt, ut inde acuantur, oppugnatorcfque vchemen- 
tius faucient: Quamvis autem hi frudlus in-Zeylana 
iint elegantes ingentesque , raro perfecli fiunf, fed deze vrugten op 
inmaturi plerumque a fervis & plebe avelluntur, & evenwel wcinig 

ad eorum Carrys y feu pifcium jufcula adhibentur, Jlaven en flegte luiden afgeplukt y en tot barn Carrys y dat 
unde fruftus hie ibi non magni seftimatur. Omne ru- 
biginofum fcrrum hujus Bhmbing fucco illinitum, 
nitide fricari poteft , quo rubigo exeditur : Cor- 
tex hujus arboris cataplasmatibus mifcetur , qiix fcbuuren y werdende de roefl daar door af of 
prasparantur ex Oryzee farina, contrito Sancali ligno, defcborffe dezes booms wert mede gebruikt onder de papjes 

roelafari , ac pauco Anyfo, quibus corpus illinitur 

ad 



baar te^enparty te vinniger te konnen quetzcn : en hevcel 

^eylon fcboon en groot zyn^ zn tnmpn^f' 

perfectie , werdende meeft 

<''»j*^5-- >^Jen afgeplukty en tot bart; ^^,.j., 
ijfoppen y gebruikt yWesbalven die vrugt aldaar c 
agting is: allerbande verroefl yzer met bet zap 



beflreeken , laat zig daar 



maakt van ryjl 



P3 



en 



\ 



i 



\ 



I 



'■p^ 



ii8 



HERBARII AMBOINENSIS 



Liber L Caput X]iXL 



ad cutim dcpurandam, moleflaque depellcnda exan- eneeii'weinigAiiys.ennxaarmedemendanhetlyfheJlr^kt, 

omdehuit te zuiveren, en dm moeyelyken root-bont te ver- 



themaca feu papulas. 



* ' 



t ^ 



Rumpbii Appendix bifce auEliis eji. 



dryven. 
Het byvoegzel van Rumphius is tier mede vermeerdert. 



In Hort. Malab. part. 3. Fig. 43. defcribitur nomine • Inhet derde deel lian de Iloitus Malabar. Fig. 43. komt 



Malabarico 



ryfi 



oue in duas dividitur fpecies, duiccm & ac|dum, qui 
fiibfeq. Figuris 45 ^ 46. defcribitur, quique Malaba- 
lice Bilimbi, Portugallicc BlimbinoSy i<^ Belgicz Blim- 
bynen vocatur. . - 



Malabaarfc 



tjcb 



op bet 
e ook in Ju'^q zmrten lerdeelt 



1 ™^ ^ ~^ 

.njoert ^ in de zoete en zmrey die in dc ijolgeiide 45 en 46. 



naamt werdt. 



)p bet Duitfcb BlimhYQ 



6 



* 



t 



4 L 










T 



O